The Itinerary of Wales

From: Giraldi Cambrensis Opera, vol. 6, ed. J. F. Dimock, Rolls Series (London, 1868). Latin text as printed.

STEPHANO CANTUATllENSI ARCHIEPISCOPO. r,6. IN ODOPORION GIRALDI PRiEFATIO PRIMA.i

uien.

SlCUT variis rernm motibus et mutationibus tempora Various moventur, sie diversis morum curriculis temporalium P"’"^"’’ «f hominum animi traliuntur. Satyricus clamat;

" Mille liominum species, et rerum discolor usus " Velle suum cuique est, nec voto vivitur uno."

Et iUud comicum ;

" Quot capita, tot sententia^: suus cuique mos"

est. Unde et quoniam dispares mores disparia studia 3, 1 4. sequuntur, armata militia tirones exultant, togata vero causarum patroni delectantur : alii cumulandis divitiis anxie suspirant, et summum bonum opulentiam pu-

PtTS. V. 52.

Ter. Phonn.

This preface not in R. B. F. In Hc. T. D., &c. The heading of the text, " Stephano, &c.," is that of D. ; Rd. has only the latter part, " In Odop. Gir. praef. prima." In llc. the heading is, " Hugoni Lin- " colniensi episcopo magister Giral- " dus Kambrensis." In T. this preface is headed, " Itinerarii Prae- " fatio prima " (vol. I. 393) ; and here ulso. as in IIc, it is addressed to bishop Hugh of Lincoln {infrUs p. 7, n. 3).

But though this preface does not appear here in B., in its proper place, the first part of it is added in this MS. of the first edition at the end of the treatise, with the dedicatory heading, " Guillehno Eliensi epi- " scopo," i.e. William de Long- champ, bishop of Ely, 1190-1196, the " Belua multiformis," the hor- rible monster of iniquity, of the last chapter of Giraldus’s Life of arch- bishop Geoffrey of York.

A 2

ITINEUAKIUM KAMinil^.

Decay of literature.

tant : hi Galienum approbant, illi Justinianum amplec- tuntur : lionorum cupidi curiam sequuntur, et rediviva fame cruciatos graviter sauciat nec .satiat amlntio : liberalibus artibus nonnuUi, sed hodie pauci et parvi^ indulgent ; intcr quos et Logices alumnos admiramur, qui cum aliquantulum provecti fuerint, tanta studii Aul. Gell. sui voluptate trahuntur, ut in illis Dialecticae gyris xvi. 8 5. iitq^ie maiandris plerosque videamus, tanquam ad Si- reneos scopulos, consenescere.

Sed inter tot hominum species, ubi divini poette ; ubi nobiles morum assertores ; ubi linguse Latiniu mo- deratores ? Quis hodie scriptis, sivc poeticis seu his- toricis, literatam adornat eloquentiam? Quis, inquam, nostri temporis, vel mores astruit, vel inclite gesta perpetuis literarum vinculis jeternitati ascribit ? ^ Adco literarura honor, in sumniis olim gradibus constitutus, quia

" Sic omnia fato " In pejus ruere, et retro sublapsa referri,"

jam proclivis in ruinam, ad ima devolvi videtur, ut earum addicti studiis non solum hodie non imitabiles, non venerabiles, verum etiam odibUes reperiantur. " Felices quippe," ut ait Fabius, " essent artes, si de " illis soli artifices judicarent." " Naturaliter enim," ut ait Sydonius,^ " fixum est’ radicatumque pectoribus " humanis, ut qui ignorant artes contemnant artifices." Ceterum, ut ad priora revertamUr, quse mundo plus contulerint, quseso, an arma Mariana,* an carmina Ma- roniana?’* Sed olim Marii* gladios rubigo consumpsit:

Virg. Georg. L 199.

56 b.

1 et parvi] B, T. Hc. Rd., Cam- den. Not in D.

‘^ After ascribit is added in Rd., " Unde et Esaias, defeetiun temporis " hujuslonge prospiciens, ait, ’ Ubi " ’ est literatus ? Ubi verba legis " ‘(ponderans)? Ubi doctor par- " ’ vulorum ’ " (Is. 33, 18). It is

in no other manuscript, and not in Camden.

•" ut ait Sydonius"] D. Rd., Cam- den. Not in B. T. Hc.

^ Mariana, Maroniana, and Marii] Instead of this, B., the text of T., Hc, and D., have “Arriana,” " Virgiliana," and " Arrii." Rd.

PRiEFATlO PRIMA.

qui vero scripsit Encidca, perpetua Maronis extat gloria. Et tamen, quanquam literatis sub principibus literse tunc in honore fuissent, ab ipso scriptum invenies ;

" Tantum Virg. Ecl

" Carmina nostra valent, arma^ inter martia, quantum 9» 12,

" Caonias dicunt aquila veniente columbas."

Ad haic etiam utra fecundior ac fructuosior extiterit hfesitas, opera lei-onimi, an opulentia Cresi ? Sed ubi hodie Crcsi vcl nitet argentum, vel rutilat aurum, ubi - coenobitse pauperis orbem et irradiat studium, et illus- trat exemplum ? Et tamen, cmn tantus fuisset, Roma3 per invidiam contumelias^ et verbera passus, ac demum trans mare pulsus, Bethleemiticam studio suo solitu- dinem elesit.

Inter haec ergo, quse contulimus, hoc distare potest ; quod aurum et arma vitam hanc fulcire videntur, post mortem nil valitura ; verum e diverso scripta pariim “^ in vita propter invidiam prosunt, perpetuum a morte sortita valorem. Sicut igitur testamenti, sic et scripti auctoritas mortis atramento confirmatm- ; juxta illud poetse,

" Pascitur in vivis livor, post fata quiescit ; " Cum suus ex merito quemque tuetur honor;” et illud ;

*’ Denique^ si quis adhuc prsetendit nubihi livor

" Occidet, et meriti post me referentur honores."

Ov. I. Amor. XV. 39.

Stat. Theb. xii. 818.

has " Mai-tiana," " Virgiliana," and “Martis.” Camden has, " Mariana," " Virgiliaua," and Marii." The reading I give, no doubt I think the right one, is supplied by an after corrector in the margin of T, " Arriana " and " Arrii " probably originated from the il of Mariana and Marii having been omitted by an early scribe, in order to be after- wards inserted in some ornamental form, but which the illiuninator, as often the case, neglected to do. The

alliteration with Maroniana beins thus mainly lost, the more familiar word " Virgiliana " came in natu- rally instead.

^ arma^ " tela" in Virgil.

ubt] B. T. Hc. D.; cum tamen, Rd.

•* contumelias’] B. IIc. D. Rd. ; contumeliam. T.

^ parum] D. ; nihil, B. T. Hc, Camden ; nil, Rd.

Denique’} " Mox tibi " instead, in Statius.

6 ITINERARIUM KAMnRIiE.

, Prreterea qui facultates, qui sanitatcR suis artificiis

vel conferre vel conservare nituntur, dum alienis tan- 57. tum scaturiunt verbis, propriis pai-um gloriantur in- ventis. Compositores quippe tam ornati sermonis, quo tam varii casus in tanto jui-is corpore tam eleganti stilo complectuntur, perpetuis efferendi pra3Coniis ex- tant. Auctores siquidem elegantium verLorum, non auditores tantum, repertores non recitato)’es, dixerim laude dignissimos.

Curiam autem, et Logicam, tam in alliciendo, quam in vix deserendo persimiles invenies. Dialecticse tamen notitiam, tanquam aliarum omnium tam scientiarum quam artium acumen, cum moderamine morse incul- pata), certum est esse perutilem : curiam vero, nisi blandis solum palponibus et ambitiosis, non neces- sariam. Nempe si qusestum facis in curia, te tanto fortius allicit et annectit ambitio, non missura cutem, non curiam, nisi plena. Sin autem labor in damno est, adhuc tamen annum apponis, et iterum annum anno, et sic in infinitum, ne una cum censu tempora perdideris, jacturam temporis, quse irreparabilis est et omniummajor, incurris. Curiam igitur et aleam quadam videas proprietate conformes. Quoniam, ut ait poeta,

Ov. Ars " Sic ne perdiderit, non cessat perdere lusor,

m. 1. 451. <£ Dum ^ revocat cupidas alea blanda manus."

Levi .namque mutatione haud dissimiliter dicas ;

" Sic ne perdiderit, non cessat perdere lusus, " Dum revocat cupidas cui-ia blanda manus."

Hoc etiam adjiciendum puto, quod sicut alese, sic et curise casus, delectu carens, dignis et indignis seque respondet.

Inter tot igitui- hominum species, quoniam

Virg. Eci. « Trahit sua quemque voluptas,"

.1 Bum] " Et" instead in Ovid.

PRjEFATIO prima.

et quoniam

" Variis vexantur pectora, votis,"

me quidem scribendi studium cligere postoritatis cura Giraldus’s coegit. Et quia momentauea et fluxa est pra^sens hsec nterature ^ vita, juvat saltem in futm-o ^ memoria vivere, et per- ^w thc petuis famaj titulis laudis honore celebrari. Egregise posterity. mentis indicium est, ad illud emittendum elaborare, 57 b. quo sibi invidiam in vita, gloriam post fata compara- verit. Perpetuum est itaque quod auctores, quodque poeta3 principaliter affectant ; temporale commodum, si forte accesserit, non recusantes. Quoniam, ut ait poeta,

" Quis locus ingenio est, nisi cum se carmine solo Juv. 7, 63, " Vexant, et dominis Cyrnc Nisseque fenintur " Pectora nostra, duas non admittentia curas ? " ^

Sed quia principibus parum literatis et multum The Top. occupatis, Hihernicam Anglorum regi Hemico secundo ^yritten f Topographiam, ejusdemque filio, et utinam vitiorum H. ii.; the non succedaneo, Pictavensium comiti Ricardo Vatici- liichard “^ nalem Historiam, vacuo quondam quoad accessorium His labours illud et infructuoso labore peregi ; tibi, vii- inclite, ^^^^[,^ Stephane Cantuariensis archiepiscope, ^ quem religio pariter et literatui-a commendant, laborem nostrum per horridos Kambriae fines non illaudabilem, in duabus particulis scholastico stilo tam digerere ‘* quam destinare cm’avi. Virtus enimvero quia sese diligit, aspornatm-que contraria, qusecunque in hoc libello decessoris vestri penultimi,^ vui venerabilis et metropolitani antistitis,

Juturo] B. T. Hc. D., Camden ; futura, Rd.

Uere the portion of this preface added at the end of MS. B. con- cludes with an &c.

^ Stephane, §-c.] D. Rd. ; Hugo lincolniensis episcope, T. and Hc.

digerere] T. Hc. Rd., Camden; dirigere, D.
dccessoris vestri penullimi’\ D. Rd. ; coepisoopi vestri, T. and IIc. ; coepisc. et decess. vestr. penult., Camdeu.

8 ITIXEIIAIIIUM KAMI$Ri;i:.

veris laudum titulis ascripta repereris, te non minori

affectu quam si propria fuissent credimus amplexurum.

The in- Quibus cxpletis, Deo duce, vitaque comite, libellum

work, De ^ibi Dc PHncipis Instrudione promitto ; si, sopitis

Princ. interdum tam orationum instantiis quam occupationum

curis, lectioni quandoque vacare potueris, munus accep-

tum. Hos igitur et alios nostra^ diligentifc fructus, tua3

degustandos discretioni, suis singulos temporibus desti-

nare proposui, ut te nostra si forte movere nequeunt

opcra, moveant vel opuscula ; moveant, inquam, et tam

gratiam reddant, quam gratum efficiant.^

Qui carnali minime motus affectu, in largiendis dextra munifica quibus excelles beneficiis, non sangui- nem, non sobolem, sed literas potius et merita pensas : quem in tanta tam continua regni sacerdotiique discep- 58. tatione, paucis comitatum, Anglicana ecclesia firmum invenit ac fidelem : in quem hodie fere solum et fide- litei” electum, illa episcopalis viri canonica descriptio cadere videretm- et concordare.

Non itaque pileum sustinendo, non pulvillum sup- ponendo, non plumam extrahendo, non pulverem, etsi nullus fuerit, excutiendo, sed inter alios palpones tibi scribendo placere constitui-: tibi, inquam, vir prsecluis,^ vir insignis, vir virorum perpaucorum ; vir in quem quicquid fere in terris antistitem decet, incomparabili gratia tam industria quam natura congessit. Et si forte nec tibi in hunc modum placere pnevaleam, tum quia lectionis horam tam oratio suffocat quam occu- patio, tum etiam quia literarum olim honor evanuit ; saltem, si quandoque resurgat, posteritati.

’ reddant efficiant] D. ;

eliciant …. reddant, T. Hc. Rd., and Camden.

prcEcluis^ This is no doubt the right reading of the word. In D.

and T., however, it looks more like " praeclias " or *’ prsedius." Hc. has " prajclarus ;" Rd., " praclare ;" Camden, " praeclarissime."

CAPITULA,

INCIPIUNT CAPITULA.

I. — Prima ^ particula continet de transitu per Here-

fordiam et Radenouram, cum notabilibus suis. II. — De transitu per Hayam - et Breclieniauc, cum ^

notabilibus suis. III. — De Ewias et Lantodheni,’* cum notabilibus suis. IIII. — De transitu per Coidwroneu ^* et Abergcvenni,

cum notabilibus suis. V. — De transitu per Oschre castrum, et Legionum .

urbem, cum notabilibus suis. VI. — De transitu per Novum burgum, et Kerdif,*"’ cum

notabilibus suis. VII. — De sede Landavensi, et monasterio de Margan,

cum partium illarum notabilibus. VIII. — De Avennae ^ et Neth fluviis transcursis ; de

Abertawe quoque et Goer ; " cum notabilibus suis. IX. — De Locher et Wendras ^ fluviis transcursis ;

de Kedweli quoque, cum notabilibus suis. X. — De fluvio Tewiensi navigio transcurso ; de Kaer-

merdyn ^ quoque ; et Albse landjB monasterio ;

cum notabilibus suis.

^ Here R. B. F. begin, without any heading and without any break, immediately upon Ihe last words of the Expugnatio Hibernica. These capitula are not in Hc., and not in Camden.

Hayaml D. ; Haiam, E. B.

3 cuni] D. ; et, R. B.

’ Lantoilheni^ D. ; Lanthodheni, R. B.

Coidwroneu’] D. ; Coitwroneu, R.B.

•5 Kerdif] D. ; Kairdiph, R. B.

^ AvenncE . . Abertawe . . . Goer] D.; Aveniae . . Abertau . . . Goher, R. B.

s Wendras] D. ; Wandrez, R. B.

“J Kacrmerdyn”] D. ; Kermerdhin, R. B.

TTINERARIUM KAMHRIiE.

XI. — De Haverfordia, et Ros ; eum notabilibus suis. XII. — De Pembrochia, cum ^ notaLilibus suis. XIII. — De transitu jier Kamros, et Neugol/ usque Meueviam ; cum notjibilibus suis.

58 b.

I. — Secunda continet de sede Menevensi, cum nota-

bilibus suis. II. — De transitu per Kemmeis, et monasterium Sancti

Dogmaelis ; cum notabilibus suis. III. — De fluvio Tey vi, et Keredigiaun, ct Emelyn ; ^

cum notabilibus suis. IIII. — De transitu per Pontem Stepliani; per mona-

sterium quoque de Estratflur ; ’ per Brevy,’^ et

ecclesiam Paterni magni ; cum notabilibus suis. V. — De fluvio Devi navigio transcm-so ; et teiTa filiorum

Chanani ; ^ cum notabilibus suis. VI, — De Trait maur, et Trait bochan transcursis ; de

Nevin ^ quoque, et Kaerarvon, et Bangor ; cum

notabilibus suis. VII. — De Monia insula, cum notabilibus suis. VIII. — De Cunewe fluvio,. navigio transcui-so ; et de

Dynasemereis ; ^ cum notabilibus suis. IX. — De montanis Erery,^ cum notabilibus suis. X. — De transitu per Degannoe et Rudlan;^" sedem

quoque Lanelvensem ; de vivo sabulo, et Coles-

hulle ; cum notabilibus suis. XI. — De fluvio Deys8 ^^ transcurso ;’ et Cestria ; cum

notabilibus suis.

Pembrockia, cum’] D. ; Pen- brochia, et, R. B.

Neugoq D. ; Niwegal, R. B.

Teyvi . . Keredigiaun , . Emelt/nli D. ; Teivi . . Kenedigun . . Emelin, R. B.

4 Estratfiur’] D.; Stradflur, R. F.; Stratflur, B. ^ Brevy] D. ; Brevi, R. B.

« Chanani’] D. ; Kanani, R. B.

7 Nevin] D. ; Newein, R. B.

^ Dynasemereis] D. ; Dinaseme- reis, R. B.

9 Ererij] D. ; Ereri, R. B.

‘" Degannoe …. Rudlan] D. ; Dugannu . . . Rudhelant, R. B.

" Deyce] D.; Deitc, R. B.

CAPITUXA.

XII. — De transitu pcr Album monasterium, et Os-

waldestrco ; ’ Powisiam quoque, et Slopesburiam ;

cum notabilibus suis. XIII. — De transitu per Gweneloc, et Bromfeld ; ^

castellum de Lodelawe, et Leonis monasterium,

usque Herefordiam. XIIII. — Descriptio Cantuariensis arcbiepiscopi Balde-

wini.^

" Oswaldestreo"] D. ; Oswaldes- troe, B, B.

Gweneloc . . . Bromfeld’] D. ; Weneloc . . . Brumfeld, li. B. 3 Baldewini] D. ; not in K. B,

ITINERARIUM KAMBRIiE.

INCIPIT ITINERARIUMGIRALDI KAMBRENSIS; ET LABORIOSAi CANTUARIENSIS ARCHI- EPISCOPI BALDEWINI PER WALLIAM LEGATI0.2

PR^EFATIO SECUNDA.»

Object of this treatisc.

Ov.I.Pont. V. C.

Quoniam ea, quse laudabili devotione gesta noseun- tur, debitis non indigne prseconiis efferuntur ; aniraus quoque quia si remittitur amittitur, et desidise torpor vires enervat ingenii ; ferrum nempe situ rubiginem ducit,

" Et capiunt vitium, ni moveantur aquae ; "

ne stilum otiosum aerugo . consumat, devotam Cantua- riensis archiepiscopi Baldewini per Kambri?e fines legationem literarum mvmimentis dignum duxi com- mendare. Loca igitur invia per quae transivimus, et tam fontium quam torrentum flumina nominatim ex- pressa, verba faceta, viseque labores et casus vai*ios, notabiles quoque tam moderni temporis quam antiqui partium illarum eventas, patriaj naturam, naturseque mirandos interdum excursus, patrise quoque descriptio-

’ et laboriosa …. leyatio’\ Hc. D. ; et tam Kambria; quam Britan- nia; descriptio, R. B. This reading of the MSS. of the first edition would seem to intimate that when Giraldus first issued this treatise, he intended it to be the primary instal-

ment of a work describing the ■whole of Britain.

In Rd. this " Incipit . . . lega- " tio " comes after this second pre- face, before the first chapter.

•* Prafatio secunda’] Hc. D. Rd. ; not in R. B.

LIBER I, PltiEFATIO SECUNDA.

nera,’ hoc opusculo quasi speculo quodam dilucido, per te,^ vir inclite, Stephane Cantuariensis archiepiscopc, posteritati preesentavi ; ne vel studium otio depereat, vel laus silentio delitescat.

[Cap. I.]

De transitu per Herefordiam, et Radenouram; cum

notahilibus suis.

Anno igitur ab Incarnatione Domini millesimo cen- Dateofthe tesimo octogesimo octavo, apostolatus ^ apiceni regente t^rougif Urbano tertio, imperante . Romse Alemannorum rege Waies of Frederico, Constantinopolis Ysaakio, regnante in Francia Bai^j^in"^ Philippo Ludovici filio, in Anglia Henrico secundo, in Sicilia Willelmo, in Ungaria rege Bela, in Palestina Gwidone, anno scilicet quo Sahxdinus, tam Egyptiorum quam Daraascenorum princeps, occulto Dei judicio sed nunquara injusto, publico belH certamine victoria poti- tus, Icrosoliraorum regnum obtinuit, vir venerabilis, et tam literatm-a quam religione conspicuus, Cantua- riorum arcluprsesul* Baldewinus, in salutiferse crucis obsequium ab Anglia in Walliam tendens, apud Here- fordise fines Kambriam intravit.

Accedens itaque Radenouram, circa jejunii caput.

^ patricB naturam …. descrip- tio7ieiii] T. D. Kd.; and Hc, but without " patria; quoque descrip- " tionem." R. B. have instead, " gentis originem,mores, etmodos; " patria; simul et patris descrip- " tionem."

per te . . . . archiepiscope’\ D. Rd. ; and T., but with " Ilugo Lin- " colniensis episcope," instead of " Stephane Cant. archiep." Notat ail in R. B. Hc.

■^ apostolatus Palestina

Gwidone’] D. Rd., Camden. Not in R. B. Hc. Giraldus is wrong as to pope Urban III., who died October 19, 1187. Ile was succeeded by Gregory VIII., who died December 17 of same year. Clement III. was pope in 1188.

^ archiprcesull R. B. Hc. Rd., Camden ; archiepiscopus, I).

ITINEliAKIUM KAMBKIiB.

At Iladnor he is met by Hhys ab Gruffudd, priuce of Sth. Wales.

Compare tlie De liebiis, S(c., vol. i. 74.

59 b. Giraldus the first to take the cross.

Peter, bishop of St. David’s, follows his example ; and others.

viro magiiifico Ranulfo^ Glanvillensi, prsDcipuo regis tunc consiliario, regnique totius justitiario, eo usque coraitatus, Resum Griffini filium, australis Kambriae principem, cum aliis partium ilLarum viris iiobilibus ibidem obvios ^ habuit. Ubi sermone statim super negotio crucis ab archipraesule publice facto, et per interpretem Walensibus ^ exposito, primus omnium, ad importunam quse praecesserat regis instantiam, et polli- citis plenam tam archiepiscopi quam justitiarii toties * ex parte regis commonitionem, qui scripsit hgec, aliis exemplum prsebens, se primus^ erexit, et ad validis- simam quoque omnium inductionem, praemissis quidem occasionaliter adjutam, post crebras et anxias secum disputationes, ob temporis demum injuriam et crucis Christi contumeliam, proprije rationis persuasione, ad pedcs viri sancti provolutus crucis signaculum devote suscepit. Quem illico Petnis Menevensis episcopus, et Chiniacensis monachus, tam imitatus est quam secutus. Deinde Eneas Enese CLaudii filius, Eleveraise*’ princeps, cum aliis multis. Qui statim exsurgens, et coram Reso cujus filiam uxorem habebat assistens, “Vestra, " mi pater,” inquit, " ot domine, licentia, summi patris

1 viro magnifico Ranulfo’] D. Rd.; llanulfo quoque, R. B. ; " viro " only in Hc. The " circa jejunii " caput " of onr author must have been several days, at the least, after Ash Wednesday, March 2 in 1188. See note 4, p. Ixiv. of Mr. Stubbs’ Introduction to Epistola CanUiari- enses.

2 obvios’] Hc. D. Rd. ; obviam, R. B.

3 Walensibus’] D. Rd. Not in R. B. Hc.

■^ toties ex parte reyis conmoni- iionem’] D. and Rd. (but corrupt) ; regis ex parte persuasionem, R. B. Hc, Camden.

■^ se primus . . . rationis persua- sione] D. Rd. Not in R. B. Hc. Most of it not in Camden.

Claudii filius, ElevemicB] D. Rd. ; Clut filius, Eleveniae, R. B. Accordingtothe.Brw<y Tywysogion, Einon Clud of Elvael, the father, ■who was slain in 1177, married a daughter of Rhys ab Gruffndd (pp. 227, 231). Giraldus may have con- founded the father and son ; but, not at all impossibly, the son also, as he says, may have married a daughter of Rhys. Elevemia is Elvael, a cantrev comprising the southern part of the present Rad- norshire.

hlBER I, OAP. I.

" injuriain vindicare depropero." Resus autei^ cnm Rhys fuiiy certissirao sanctro peregrinationis proposito, quam cito {iie s°^^ . archiepiscopus terram suam intraverit, reversus est. Adeo ut per quindecim fere dies de clitellis et sag- mariis, de sumptibus perquircndis ot clientibus, ceteris- que tanto itineri neccssariis, cum multa solicitudino disposuisset, donec uxor ejus, et communi patrias vitio but dis- in quarto gradu cognata, Gwendoloena ^ scilicot Mai- ^g^^y^J’^ doci Powisensis filia, ipsum a nobili proposito, peccjitis exigentibus, muliebriter instans penitus avertit. Quo- niam, ut ait Salomon, " Cor hominis disponit viam rrov. xvi. " suam, sed Domini est dirigere gressus ejus." In ^" ipso vero discessu Resi, cum super his quse audierat suos conveniret, juvenis quidam egregius de familia ipsius, cui nomen Griffinus, qui et postea crucem suscepit, respondisse raemoratur ; " Quis/’ inquam, " animi virilis peregrinationis hujus iter abhorreat, " cum inter universa quse excogitari poterunt ejus " incommoda, nihil incommodius cuiquam, nihil dete- " rius accidere possit quam redire ? "

Acccsserunt ^ autem ad Resum in reditu suo quidam Thc canons canonici Menevenses zelo ecclesirc sure, maiores curine °^?*- ^^"

•1 • n i 1- rt vids try to

quos sibi allexerant complices habentes et fautores : eo. qui ei suggerere modis omnibus nitebantur, ut archi- persuade episcopum Cantuariensem, quoniam inauditum hoc hac- forbM the tenus fuerat, ad ponitiores Walliarum partes, prrecipue ‘^ archbp.’s sedem Menevensem quse caput est Wallire, accedere ^^°^^^^^- nuUatenus sustineret ; dicentes et asserentes eo ipso, si processerit, praejudicium magnum et gravamen in posterum antiquee dignitati sua3 recuperanda?, et metro- politanse sedis honori, posse procul dubio provenire. Hsec, inquam, principi toto conamine suadentes, ob

^ Crwendohena] D. Rd. ; Guen- liana, R. B. Gwenllian, daughter of Madog ab Maredudd, prince of part of Powys.

Accesserunt . . . non valebant^

This section in Hc. D. Rd. Not in R. B.

•* pra:cij)ue’\ D. Rd. ; prajcipueque, Hc.

l(j

ITlNEllAllIUM KAMmiliE.

The next day others take the cross.

The lord of Radnor castle in time of H. I., how punished for irreve- rence to a church.

innatqjn tanicn ejusclem mansuetudincm ct liberali- tatem, ne confusionem viro sancto repulsa generarct, persuadere non valebant.

In crastino vero, mane, post missto celebrationem, et Ranulfi Glanvillensis in Angliam reversionem, cum apud castrum Crukeri, quod quasi duobus a Rade- noiua passuum millibus ’ distat, proficisceremur, juvenis (juidam robustus et validus, cui nomen Hector, ab archiepiscopo super crucis susceptione conventus ; " Si " haberem," inquit, " unde uno - die in via comederera, " et altero jejunarem, monitis acquiescerem." Die ta- men sequente idem ab archiepiscopo crucem suscepit. Circa vesperam vero venit Mailgo Cadwallani^ filius, princeps Mailenite ; qui statim, ad brevem archiepi- scopi monitionem sed efficacem, non absque suorum lacrimis et luctu, crucis signaculo est insignitus.

Hic autem quasi prre foribus mihi notandum occur- rit, quod dominatori castri ejusdem de Radenoura tempore Anglorum regis Henrici primi contigit in terra de Bueld,^ non procul abhinc •"’ distante, et eidem honori a primo conquestu adjacente. Cum enim eccle- siam Sancti Avani,’^ quse Britannice Lanavan^ dicitur, intrasset, et minus caute in eadem cum canibus vena- toriis atque irreverenter pernoctasset, venantium more summo diluculo surgens, canes omnes invenit rabie percussos ; ipse quoque crecus effectus, nihil omnino ^

1 passuummillibus’] D.Ed. ; mil- libus, Hc. ; stadiis, R, B.

unol E. B. Hc. Rd.; una, D.

•* Cadwallani] D. ; Kadwatlani, R. B. Maelgwn ab Cadwallon, prince of Maelienydd.

^ MailenicE’] D. ; Melenise, R. B. Maelienydd, a cantrev comprising the northern part of the present Radnorshire, and a portion of Mont- gomeryshire.

5 Bueld] D.; Buelt, R. B. Called

" Buellt " in Brut y Tywys. ; now Builth, a cantrev in the northem part of the present Brecknockshire.

•■’ abhinc’] Hc. D. Rd.; hinc, R. B.

7 Avani] B. D. ; Annani, R. F. St. Afan, or Afan Buallt, Rice Rees’s Welsh Sai?its, p. 208.

** Lanavati] D. ; Lanevan, R B. Llanafan Fawr, in Brecknockshire.

‘-’ omnino] D. Rd., Camden. Not in R. B. Hc,

LIBER I, CAP. 1. 17

videiis, ad mannm cxtviictus est. Et cum diu j)Oste.a vivendo tenebrosam semper ct taidiosam vitam duxis- set, demum se lerosolimam duci faciens, ne et interior ei lucerna similiter extingueretur feliciter procuravit. co h. Cum aliis igitur armatus ibidem, et ad bellicum con- flictum vice quadam ’ a suis perductus, forti residens equo, animosum inter primos in hostes fidei impetum fecit ; ubi et statim feiTO confossus diem cum honore clausit extremum.

In provincia quoque de Warthrenniaun, quae paucis The lord of abhinc stadiis ‘^ distat, his nostris diebus res accidit j,iQ,^ vhum non indigna memoratu. Dominator enimvero loci ab iii>ys, ejusdem, Eneas scilicet filius Kesi, cum die quodam ^^^ck- excire saltibus feras intenderet, puta qui venationis honudcloe. studio valde addictus fuerat, quidam ex suis arcum tenens cervam exsilientem sagitta perforavit. Quse quidem, contra sexus illius natui^am, inventa est duo- decim ramorum cornua prteferens, et prseterea tam in cauda quam alibi plusquam cervi pinguedinem habens. Unde et ob tanti prodlgii novitatcm, Angiorum regi Henrico secundo monstri cjusdem caput et cornua sunfc destinata. Illud etiam hoc in casu magis sfcupore dig- Pnnish- num occurrit, quod vir ille, qui feram prcBScriptam n^^Q^"!^,)’’*^ sagittavit, mirum quo fcito quove infortunio, subita shot her. passione percussus, dextrum illico lumen amisit ; ct eadem hora pcaralitico morbo correptus, usque ad mor- tem inutilis omnino et imbecillis permansit.

In hac eadem provincia de Warthrenniaun, in eccle- Crosier of sia videlicet Sancti Germani, baculus qui Scancti Cyricii at st’“Ha’r- dicitur invenitur, superius in crucis modum paulisper mon"s, utrinque protensus, auro et argento undique contectus. shh-e!° Qui quanquam virtuosissimus in omni negotio com- Its virtues -, probetur, longe plus tamen ad glandiculas, gibbosasque

" vice qiiadam”] IIc. D., Caniden. Not in R. B. Rd. has iustead, " in

" campanum.

shidiis] R. B. 1). Rd.,Camdo;i; milibus, IIc.

VOL. VI. B

18 ITINERARIUM KAMBRI^.

strumcos, qu;u in huuiauis corporibus excrescere solent, evacuandas penitus et delendas, speciali quadaui vir- tute praspollet ; adeo quideni ut omnes ])assim, (jui hujascemodi vexantur incommodis, si baculum devote on payment cmn unius dcnarii oblatione petierint, optatam reci-

of a penny. . . ^.. ,. .,.,

  piant    samtatem.     Contigit  autem    lus    nostns    diebus,

strumosum quemdam solum obolum baculo prsesen-

tasse; cui per medium illico residens strumosus ille

tumor evanuit. Et post pusillum, postquam alterius

oboli relatione debita est oblatio redintegrata, et in-

tegra quoque statim euratio est subsecuta. Item alius

ad baculum accedens, cum certa denarii promissione,

curatus est : qui tamen die statuto promissa non com-

plens, pristinum statim incommodum cum confusione

recepit : sed ut delicti veniam facilius impetraret, cum

trium denariorum oblatione, non absque timore magno

et devotione, beneficium triplicasset, continuo stabilis

curationis gaudia recuperavit.

St. David’s Apud Elvail ^ autem, in ecclesia de Glascum, est cam-

at Gias- ’ pana bajula virtuosissiraa, quam propio vocabulo Bangu

cwin.in vocant, qufB et Sancti David fuissc perhibetur. Hanc

mulier qusedam viro suo, qui in castello de Raidergoe

juxta^ Warthrenniaun, quod Resus filius Griffini nos-

tris diebus construxerat,^ in vinculis tenebatur, ut eum

vel sic liberaret, clam allatam superposuit, Sed quo-

vengeance niam castellani non solum ob hoc virum non libera-

sersofit, Tunt, verum etiam campanam ipsam violenter captivam

quoque tenuerunt, nocte eadem, ultione divina, totum

oppidum, prseter parietem unum ubi campana pende-

bat, igne proprio consumptum est.

Thechurch Apud Luel quoque, partibus de Brecheniauc, nostro

Breck- ’ similiter tempore contigit, ecclesia ejusdem loci liosti-

’ Hence to end of chapter in Hc. D. Rd. Not in R. B. Elvail is the Elevemla (Elvael), supra, p. 14, n. G, and infra, p. 19, n. 1.

There seems to be something

■wrong here. Rhaiadr is in Gwer- thrynion.

^ The castle of Rhaiadr Gwy was built by the lord Rhys in 1177: Brut y Tjiwt/s.

LIBER I, CAP. I. 19

liter combu.sta, omnia prorsus intus et cxtra, pra^tcr nocksiiirc, pixidom unam in (|ua liostia consecrata reposita fuerat, “"^”*’ consumpta faisse.

Contigit autem in Elvemiit; provincia,’ quam solum Bursting of ab Haia flumen Waiense disterminat, duo stagna non q^°j,^ ‘^^ modica, nocte quam Anglorum rex Henricus primus night of duxit extremam, a claustris, alteri a natura, et alteri death. humano labore collatis, subito crupisse ; artificiali lon- gius per devexa dilapso, cm’suque preecipiti demum, ut mos est, evacuato ; naturali vero non ultra duo ci h. pjxssuum millia, in valle quadam, cnm j)iscibus priori- bus et accidentibus, non absque multorum admiratione, perpetua stabilitate statum sortito.^

Contigit etiam ^ hac tempestate in Normanniae par- Battie of tibus, paucis* ante obitum Henrici secundi diebus, ut j^^!,].’^ ^^,°p in stagno quodam non procul a Sagio, quasi per quin- Seez,before

■T • j- , , T r\ • i • thedeathof

que miliaria distante, apud Uximense castrum, pisces nenry ii. omnes, quibus abundabat, tanto conflictu, tam in aqua ip.sa quam cxtra exsilientes, nocte quadam congre- derentur, ut vicinorum hominum multitudinem ipso collisionis strepitu ad spectacuhim evocarent. Tanto nempe, tamque letali certamine congressi sunt, ut in toto vivario vix unus ^ mane vita superstes inveniretur ; miro et inaudito prognostico, multoram morte, mortem unius praesagientes.

Quanti vero et quam enormes excessus, super fra- trum et consobrinorum exoculationibus, ob miseras terrarum ambitiones, in his inter Waiam et Sabrinam, MaUenith sciHcet, Elvail, et Warthrenniaun finibus, his nostris diebus acciderint, satis Wallia? fines memoriter tenent et abhorrent.

’ This is repeated in our author’s De Instr. Princ, p. 159. Hc. has " in eadem provincia de Eleveni."

^ In De Inxtr. Princ. is added, " et itenim in stagnum converso."

^ This section also in De Instr. Princ, 159.

■* paucis’] De Instr. Princ. has, " circiter octo."

«nws] imi, D. (text) ; unus, in margin of D. in later hand, and in Ed. Tlie passage is corrupt in Hc.

B 2

ITINEUAUIUiM KAMBULE.

Progress across the Wye, to Hay.

The uext day to Llandduw.

Presenta- tion to the

archbishop of the Top. Hibein.

Notable events in these parts.

[Cap. II.]

De transitu per Tlaiam ’ et B rechenicmc, cum 7iotahilihn8 auis.

Transeuntes inde versus Brecheniauc, fiumine Wai- cnsi - transcurso, statini apud Haiam sermone facto, inter multos ibidem crucesignando.s, quosdarn vidimus qui relictis vestibus, quibus alii ab amicis, ulii ab uxoribus retinebantur, usque in castrum ipsum cursim ad archiepiscopum evaserunt.

Mane vero versus Aberliotheni iter arripuimus: et verbo Domini apud Landu seminato, ibidem pernoc- tavimus. Dicitur autem Aberhotheni castrum et pro- vincise caput, ibi situm ubi rivus Hotheni^ in aquam Oschse’’’ devolvitur. Aher enim lingua Britannica dici- tur locus omnis ubi fluvius in fluvium cadit. Landu vero Ecclesia Dei sonat. Ai"chidiaconus quoque loci ejusdem opus suum non ignohile, Hihernicam ibidem^ Topograpliiam archiepi.scopo prresentavit. Quod ip.se’’ gratanter accipiens, singuHsque diebus obiter inde vel legens vel audiens attente,^ tandem in Angliam rever- sus, lectionem vma cuiu legatione complevit.

Ea igitur qure nostris temporibus, his in partibus, notabilia contigere, prsetereunda non putavi. Accidit itaque ‘^ parum ante guerram illam grandem, qua tota

^ Haiani] K. B., and so D. di-

rectly afterwards, in second line of the chapter ; Hayam in D. here.

Waiensi’] D. ; Vagensi, R. B. ; and so also in after cases.

■* HotheniJ D., and so afterwards; Ilodheni, R. B. more generally, but they have Ilotheni as well : the river Tlodni, or Honddu. Aber- liodni, or Aberhonddii, is the Welsh name of Brecon, or Brecknock, the town ; Brecheiniog, Brecheniauc of

Giraldus, is the province, repre- sented by the present Brecknock- shire.

4 Oscha^ D. ; OscEC, R. B. And so also in after cases.

^ ibidem’] R. B. Hc. Rd.,Camden; ibi, D.

•^ Quod ipse . . coniplevit\ This clause in D. Rd. Not in R. B. Hc.

<■ itaque’] B. IIc. D. Rd. ; autem, R. F.

LlDEll I, CAP. 11. 21

fere provincia illa per filios lestini in externiiniuni data fuerat, ut lacus ille magnus, qui fluvium Leveni Chango of ex sc transmittit, simul cum ipso fluvio in Waia; flu- ^i^^^ ‘° ^ men contra Glasbiriam ’ ab ipso descenclente, viridis- simi coloris inveniretur. Consulti autem ^ super lioc terrae illius seniores quidnam portendere potuisset, re- sponderunt parum ante magnam illam desolationem, per Hoelum filium Moreduci “^ factam, similis coloris aquam inventam fuisse.

Contigit quoque eadem tempestate, capellanum quem- Vision of a dam, cui nomen Hugo, capella) Sancti Nicholai in cas- ^^^^^ ^y°j_ tello de Aberhotheni deservientem, in somnis vidisse 1’»™ (i« virum quemdam venerabilem ei assistentem et dicen- tem ; " Dic domino tuo Williebno de Bi-eusa, qui prse- " dium capellaj Sancti Nicliolai oJim in elemosynam ‘•’ datum detinere prjBSumit, verbum istud, ’ Hoc aufert " ’ fiscus quod non accipit ‘^ Christus : dabis impio " " militi quod dare non vis sacerdoti.” " Cum hoc itaque semel, secundo, et tertio ei accidisset, veniens ad loci illius archidiaconum apud Landu qui scripsit hsec,^ tam visionem, quam verba memoriter retenta, quse nunquam tamen antea audierat, ei proposuit. Ipse vero, Augustini statim h?ec esse verba dignoscens, locumque scripturre ubi reperiuntur ostendens, casum quoque in quo Augustinus ibi loquitur aperuit. In- vehitur enim iu decimaiaTUi et obventionum, seu verum quarumlibet ecclesiasticarum detcntores. Et quod eis ibi minatur, infra brevissimum tempus huic certum est contigisse detentori.

Vidimus quippe nostris diebus, et iudubitata veritate 62 b. comperiinus, principes ecclesiasticarum possessionum

^ Gla.iOiriam’] i). ; Glcsburiam, E. B. Glasbiiry, in Brcclinock- shire.

0((<fHi] 1). Kd. Not in K. B. Hc.

^ Moreduci’] D. ; Mcrcdiicii,Iv. B.

^ accipiq 11. J}. IIc. Kd., Cam- den ; eapit, D.

5 qui .scripsit /«rc] D. Not in K. B. lic. Kd., Camden.

ITINERAUIUM KAMDllIiE.

II. II. ’s iiHurpiitores, prsecipue vero Anglorum regem Ilenricum iioris’’()f secunduin, nostris diebus regnantem, et lioc vitio prae chiirch alii.s liiborantem, modico fermento ^ massa corrupta,

proncity. • . . . t j.i

novis somper ea occasione emersis niconunodis, the-

sauros uuiversos profudisse, stipendiario dantes militi

quse dari debuerant sacerdoti.

William De viro tamen pnedicto, Willielmo videlicet’^ de

piOus^"^*^ Breusa, quanquam in hoc et similibus plurimum^ otfen-

languagc. derit ; quia nihil Immanum omnino perfectum, om-

niumque habere notitiam, ut ait Imperator, et in nullo

l^eccare, potius divinitatis est quam humanitatis ; hoc

equidcm memoria dignum censui, quod in omni ser-

mone suo scmper * Deum anteponere consuevit,^ dicens,

" In nomine Domini fiat hoc," " Ex parte Dei liat

" inud," item " Si Deo placuerit," vel " Si Deus an-

" nuerit," vel " Per Dei gratiam futui-um est ita."

Quod autem^ in hunc modum Deo sit semper totum committendum, ejusque voluntati commendandura, ha- bemus ex Paulo ; qui, sicut in Actibus Apostolorum Act. xvili. legitur, valefaciens fj"atribus dixit, " Iterum revertar " ad vos, Deo volente." Similiter et Jacobus, in epi- Jac. iv. 15. stola sua, adjectiones hujusmodi, " Si Deus voluerit, si " vixerimus," singulis de futuro promissionibus facien- das ostendit, divinfe vohintati et dispositioni cuncta reliuquendo.

Literas quoque,’’ quas varias ad partes veluti dives et prsepotens mittere solebat,^ adeo gratiosis hujusce-

• fermento’] D. ; fermenti, K. 15. Hc. From 1 Cor. v. 6 ; Gal. v. 9.

videlicet] K. B. Hc. Kd., Cam- den ; scilicet, D.

•* et similibus plurimnnt] I). Kd. Not in R. B. Hc. Camden has " plurimum " only.

■* semper’] R. B. Hc. Rd., Cam- den. Not in D.

•’ anteponere consuevit] D. Kd. ;

auteponit, R. B. Hc. See note 2, [ p. 23.

’’ This section, Quod itutem . . .

relinquendo, in D. Rd. Not in R. B. j Hc.

j ’ This sectioD, Literas quoquc . . j . . dahat, in Hc. D. Rd. Not in

R. B. ! s solcbut’] D. ; solet, IIc. Rd.

LIBER 1, CAP. II.

tion.

modi divinio indulgentia3 verbis onerarc sed verius ^ lionorare consuevcrat, ut in tiBdium plerumque maxi- mum, non solum notarii.s, verum etiam auditoribus vergi soleat. Singulis autem notariorum, ut literas omnes divini auxilii verbo concluderent, praeter com- munia stipendia aureum annuatim denarium dabat.

Ad liiEC etiam, ex devotionis abundantia, quoties liis devo- iter agendo vel in ecclesiam, vel in crucem aliquam oculos convertit, quanquam in cursu sermonis cum quocunque, seu plebeio seu potente, verbum fieret,’’^ statim se transtidit ^ ad orationes : quibus expletis, a diverticulo repetiit ^ orationem. Prseterea quoties pu- eros in via obvios habebat, eos illico salutatione prse- veniens ad reciprocam invitabat salutationem ; ut sic innocentium ei benedictio vel extorta, cum salutationis eulogio rcfunderetur. Horum etiam omnium et sponsa His excel- cjusdem, Matildis de Sancto Walerico, consuetudinem ^"° ^^ ^’ liabuit ; mulier, inquam, prudens et pudica, mulier domui suse bene pr^eposita, mulier non tantum intus conservando, verum etiam extra multiplicando provi- dentissima. Qui utinam^ ambo tam finalem in tem- pore felicitatem et gTatiam, quam geternitatis gloriam fuerint ex devotione consecuti.

Accidit etiam eisdem in partibus, pueri cujusdam, The boy pullos columbinos in ecclesia Sancti David de Lan- *?^ f

. . … . pigeon s

mays * a nido surripere volentis, lapidi supposito manum nest in the

adha3sisse ; miraculosa forte sancti illius vindicta, avium Lianfaes* ecclesise susd indemnitatem procm^antis. Cumque die-

^ onerare sed verius’] D. Rd. Not in He. Camden has " onerare seu " potius."

fieret, transtulit, and repetiii^ D. Ed. ; fiat, transfert, and repetit, R. B. Hc. So again in the next sentence ; habebat, invitabat, and refunderetur, in D. Rd.; habet, in- vitat, and refundatur, in R. B. Hc. See note 5, p. 22. This change,

from the present to the past tense, proves that the edition of this treatise as in D. vras not issued by Giraldus before 1211, the year of William de Breusa’s death {Wen- dover, Waverley Annals, Sfc).

“* Qui utinam . , consccuti^ D. Rd. Not in R. B. Hc.

Lanmays’] D. ; Lammais, R. B.

rriNEltAllIUM KAMBllIiE.

A like miracle at Riiry St. Eclmuiid’s.

63 b.

And at Howden.

bus tiibus ct noctibus puer, cum p.irentilius et sunicis, in ipsa ecclesia corani altari, vir^iliis, jejuniis, et ora- tionibus iustitissent,^ tandem die tertio, vinculo divini- tus relaxato, inanuni a lapide virtus quee ligavit ab- solvit.

Vidimus eundem, apud Niweburiam in Anglia ma- nentem, se Menevensi episcopo David secundo ibidem prajsentantem, et transactis a^tatum gradibus jam senem ex puero factum, quoniam in episcopi illius diocesi ista contigerant, sibi liiec accidisse certissinia relatione confitentem, Lapis vero in ecclesia praedicta quasi pro reliquiis usque in liodiernum reservatur, iligitorum - vestigiis tanquam in cera pressorum in bilice comparentibus.

Miraculum^ autem haud longe dissimile his nostris diebus accidit apud Sanctum Edmunduni. Mulier miserrima, ad scrinium viri sancti quasi sub devotiouis obtentu accedere consueta, nou tamen afferre quicquam sed auferre parata, argentum et aurum ab aliis obla- tum, exquisito furti genere, deosculando ablambere sole- bat, et ore reconditum asportare. Quee cum semel, ut srepius consueverat, id fecisset, labiis et lingua feretro firmiter adhtesit, argentunique ingestum divinitus dc- prehensa palam evomuit. Accurrentibus quoque nudtis et admirantibus, tani Judasis quam Christianis, niajori diei parte, ut amplior virtus elucesceret et nulli dubium foret, ibi immota remansit et inconvulsa.

Item in borealibus Anglise trans. Hiuubriam finibus, in eeclesia de Hovedene, personae ejusdem ecclesise concubina tumbte Sanctse Osanse sororis regis Osredi lignere, in sedilis modum super aream emineuti, minus caute insedit. Quee cum inde recedere vellet, fixis

1 institisse7it’] D. Ed., Camden ; institisset, R. B. IIc.

difjitoruml I). Kd. ; quinque di- gitoium, K. B. Ilc, Camden.

•’* The thrce ncxt sections, Mira- ctilum …. ccciderunt, in I). Rd. Not in K. B. Hc.

LIBEK 1, CAP. II.

ligno natibus, avelli non potuit, donec accurrente populo, scissis vestibus, et corpore iiudato, et crebris disciplinis usque ad sanguinis prolluviuni acriter attlicto, cuni Jacrimis quoque multis et supplicationibus, compunc- tione secuta et poenitentia injuncta, diviuitus laxata recessit.

De psalterio quoque Quenreda), sororis Sancti Ken- Ami at elmi, cujus instinctu intei’fectus erat, virtus magna combe. nostris diebus emicuit ; cum subcelerarius, vigilia Sancti Kenelmi sero, apud Winclielecumbe, adventantibus n\ulierum turbis de vicinia et notitia monachorum ad festum, ut solent, cum quadam illarum iuter septa monasterii fornicationem incurrit. Qui die crastino, ad processionem, psalterium prsedictum inter rcliquias sanctorum ferre prsesumens, completa processionis so- lemuitatc reversus in chorum, idem manibus suis firmi- ter adluDrens deponere non pmevakiit. Qui stupefactus plurimum et confusus, tandem delictum hesternum ad mentem i’evocans, confessione facta et poenitentia in- juncta, fratrum orationibus adjutus, et propria com- punctione contritus, a vinculo divinitus dato demum 64. absolvi meruit et laxari. Liber autem ille ideo in veneratione magna ibi tenetur, quia cum corpus Ken- elmi exanime deferretur, et clamarunt turba3, " Martyr " Dei est ; est vere ; martyr Dei est,” respondit Qucn- reda, fratricidii rea et conscia, " Adeo vere martyr est, " sicut verum est quod oculi mei super psalterium *• istud eruti jacent : " ea enim hora psalterium forte legebat. Et statim oculi ejus ambo a capite divinitus avulsi in librum apertum, ubi et vestigia sanguinis adhuc apparent, ceciderunt.

Prseterea de torque, quam Sancti Kanauci ’ dicunt, The torque tacendum non censui. Est etenim auro tam pondere ^^,’’!’

" Kanauct"] D. Hd. ; Karauci, 1. B. ; Canauci, llc. Cynawg, or Cy- nog, a Brcckuocksliire saint of the

fifth century, thc elcest of the many sons of Brychan. Scc Kice Kees’s Welsh Saiiil.i, lo8.

2()

ITINEllAiaUM KAMBUIiE.

efc natura qiiani coloro siniillinia ; ’ ex (|uatuor frustis, .sicut ex rimulis })atet, orbiculariter in’^ invicem insitis artificiose conserta/ et capite quasi canino, rictuosis hinc inde dentibus extante, per mediuni complexa.^ Hauc autem pro reliquiis habent indigenae virtuosissi- mis, adeo ut, hac coram posita, nemo pejerare prse- sumat. Apparet autem ictus in torque magnus, quasi ferreo marculo factus. Quidam enim, ut fertur, auri cupidine ductus, cum annulum infringere niteretur, vindictam divinitus sentiens, oculo est statini orbatus utroque ; et sic, quamdiu postea vixit, tsediosam in tenebris vitam perduxit.^

TheLornof De coruu quoque Saneti Patricii, non aureo quidem

■ sed a^neo, quod in partes istas ab Hibernia nuper

advenit,’’ haud dissimihter obstupendum. Cujas vLrtus,

ex fatua et inepta Bernardi presbyteri cornicatione,

terribili exemplo in finibus istis primum emicuit.

Vol.v. 180. Sicut^ in Hihernica Topographia nostra ^ propalatur his verbis : ^

" Vidimus quoque et in Gwallia, unde ct vehementer ad- " miramur, bajulum quemdam** cornu quoddam seneum, quod " Sancti Patricii fuissc dicebat, pro rcliquiis in collo gestan- " tem. Dicebat autem, ob reverentiam sancti illius neminem " ausum hoc sonare. Cum igitur, Hibernico more, circum- " stanti populo cornu porrigerct osculandum, sacerdos quidam, 64 b. " Bernardus nomiue, de manibus ejus illud abripuit; et oris " apponens angulo, aeremque impellens, sonarc coepit. Qui

’ siinitlima, conserta, and rom- plexa’] D. Rd. ; simillimus, conser- tus, and complexus, 1{. B. Hc. So also in next sentence, hanc, hac, and posita, in D. Rd. ; hunc, hoc, and posito, in E. C Hc.

2w] R. B. Hc. Rd., Camden. Not in D.

^ perduxit] D. Rd. ; duxit, R. B. Hc.

’ advcnit’\ D. Rd. ; obvenit, R. B. He. secins corrupt ; ’’ obcuit " the word looks plaiuly.

‘- Sicuf] R. B. Hc. Rd., Camden ; Sicut et, D.

" nostra] D. Rd. Not in K. B. Hc.

“i Itis verbis”] This, and the next section, Vidimus . . . plena, in D. Rd. Not in R. B. Hc, Camden.

^ hajulum (juemdam] So the late MSS, ofthe Top. Hib. ; but in the early ones he is described as " Hi- " bernieusem pauperem et nieudi- " cum " (vol. v. p. ISO, n. 4).

LI15ER I, CAP. II.

" ot cadcm hora, multis astanfcibus, oro f|uidcm aurctcinis

" paralytico rctorto, duplici passionc pcrcussus cst. Cum

" cnim torrcntis cloquii prius cxtitissct, ct dclatoris linguam

" detractor liabuisset, sermonis cujuslibct usum statim amisit.

" Undc ct in hac parte sic laisus cst, ut sempcr hactenuK

" liugua3 fuerit impeditas. Prajterca, lethargum paticns, sic

" statim oblivioni cuncta tradiderat, ut vix etiam so nomen

" habuisse mcminisset. Enimvero tam enormiter in mcmoria

" la;sus fuerat, ut psalmos, quos antca cordetenus optimc

" noverat, multis abinde dicbus quasi dc novo recordantcm

" videremus : et literas etiam, quarum notitiam copiosc satis

" habuerat, denuo mendicantem tanquam clcmentarium scnem

" miraremur. Cui tandem in Hiberniam, ad Sanctum Patri-

" cium, excessus hujus causa percgre profecto, plcuior valetudo

" rediit, sed non plena."

Campanas ^ namque bajulas, baculos quoque in supe- Reverence riori parte camcratos, auro et argento vel sere contec- p"astora^ tos,^ aliasque hujusmodi sanctorum reliquias, in magna stavcs, &.c. reverentia^ tam Hibernia) et Scotias, quam et Gwalliaj populus et clerus liabere solent : adco ut sacramenta supor lifec longe magis quam super cvangelia et pra3- stare vereantur et pejerare. Quippe ex vi quadam Gcculta, et his quasi divinitus insita, necnon et vin- dicta, cujus prsecipue sancti illi appetibiles esse viden- tur, plerumque puniuntur contemptores, et graviter animadvertitur in transgTessores.

Dc cornu quoque * Piitricii hoc equidem notabile censui, quod ad aurem apposito capite foraminis am- pliore, dulcisonam audias per se sonoritatem emitti ; qualis ex cithara nudata, aura leniter impulsa, melodia solet educi.

Contigit autem his nostris diebus, eisdem in finibus, The sport- quod et notabile censui, suillam silvestrem, quia canem ^°s ^V^-

’ Campanas . . . transgressores] This section also is from Top. Hih. (vol. V. p. 179), but not in exactly the same words.

contectos’\ D. Rd., Camden ; contextos, K. B. Hc, Top. Hib.

•* reverentia’] IIc. D. Rd., Cam- den, Top. Hih ; veneratione, R. B.

’ ‘iuo<pic’] D. Rd. Not in R. B.

IIc.

‘2H ITINEHAIUUM KAMIJULK.

iorte lactuenit odoris naribus^ .sagaceiii, cujus nianiilli.s

apposita fuerat, adultam in feraruni persccutione ad

niiraculuin usque fuisse pervalidain, adeo quidcm ut

inolossis, ad lioc natura juvante tam institutis quani

instructis, odora sagacitate longe prajstantior invenire-

tur." Argumentuni tam hominem, ([uam animal’’ (|Uod-

libet, ab illa, cujus lacte nutrltur, naturam contrahere.

rr<)dij,‘ioiis In eisdcm ^ quoqiic finibus, et eodem fere tempore,

caiffroiu i’es iiccidit prodigio.sa. Miles enim, cui nomen Gille-

a nian. bertus, cognomen vero Hagurnellus, post diutinos con-

tinuos({ue fere trienuii languorcs, et gravissimas tan-

(juam parturientis angustias, demum, videntibus multis,

per egestionis fenestrara vitulum edidit : iiovi alicujus

et inusitati futuri casus ostentuin, aut potius nefandi

criminis ultricem declarans indignationem.

The half- Praeterea, ex antiquis et authenticis partium ista-

of8t’llU ^""^"^ scriptis colligitur, tempore quo Sanctus Eltutus^

tyd- heremiticam apud Lanhamelach vitam exegit, jumen-

tum ejusdem, quo cibaria ipsius deferri consueverant,

cervo emissario pregnans effectum esse : ex quo et inirse

velocitatis equus prodiit, anteriori parte equi naturam

prseferens, posterius vero in cervum descendens.

Bernard de Primus Normannoruin hanc provinciam, quse tribus

theVrst^’^ cantaredis *" distincta conseritur, Bernardus de Novo

Nonnan Mercatu nova contra Kambria^ fines conquisitione pos-

thiTpro^-" sedit. Hic filiam Nestse, filite Grifiini filii Lewelini,^

vince (c.

1093). • :

odoris narihus] \. B. l\d. ; odo- ; to have lived in the fifth and sixth

ris narium, D. ; odoribus naribus, Hc. ; odorisequis naribus, Camden.

inveniretur~\ Hc. D. Rd. ; inve- nitur, R. B.

3 animaT] B. Hc. D. Rd. ; aliud, R. r.

■• The two next sections, In cis- dem . . descendens, in Hc. D. Rd. ; not in R. B.

5 Eltiitus’] Tho general Latin form is Iltutus. St. llityd is said

centuries : Rees^s Wehh Saints, p. 178. &c.

" The three Cantrevs of Brechei- niog, according to prince Llywelyn^s Sursey {Mijvijr. Archuiol., ii. 606), were Cantrev Selyv, Cantrev Canol, and Cantrev Mawr.

’’ Gruffudd ab Llywelyn, prince of North Wales, -was sovereign of all Wales, according to the Brut y Tywysogion, from 1037 to 1061.

LiBER I, cAr. ir. 20

oujiis tyrannis totam aliquamdiu Gualliam oppvcssorat, materno Nestam nomine, quam et Angli vertendo Anneis vocavere, sibi matrimouio copulavit : ex qua ct prolem suscepit, in qua miles egi’egius, cui nomen Maliel, hac paternum ^ injuria conquestum amisit. Mater ejusdem, contra jugale - vinculum, adulterinis Adulterj’ amplexibus militem quemdam adamavit.^ Quo com- \yj^\i ^jfe perto, militem noctu a matre redeuntem filius ofFen- Nesta- dens, flagellatum graviter mutilatumque cum dedecore remisit magno. Mater vero, mira facti confusione per- cussa, muliebrique dolore anxie concussa,^ totum iu vindictam virus evomuit. Accedens igitur ad Anglo- Hershamo-

lcss ussor-

rum regem Henricum primum, assertione vindice magis tioii, or quam vera proposuit, et coram curia publice sacra- ppij’"")’- mento corporaliter praistito confirmavit, filium suum Mahelem non a Bernardo, sed ab^ alio quodam, quem secretis et illicitis adamaverat amplexibus, fuisse pro- genitum. Cujus juramenti vel potius’’ perjurii caiisa, rex Henricus, voluntate magis quam rationo permotus, prima^vam prajdicta^ mulieris filiam, quam ex Bernardi jMilo, in semine professa est vere fuisse susceptam, juveni de “ff^, ^^^ ^” ffimilia sua et militi insigni, Miloni scilicet filio Wal- daughter, teri constabularii GlovernijB, cum lionore de Breche- Brecknock. niauc nuptui dedit. Qui postmodum, a regis ejusdem filia et imperatrice Romana Matillide, comes Here- fordi?e creatus est. Hic prolem egregiam ex eadem uxore suscepit;’ in qua filii quinque, milites insignes, Rogerus, Gualterus, Henricus, Guillehnus, et Mahel, Theirsons. nescio qua vindicta, quave fatalitate sinistra, intem- pestiva nece rebus humanis exempti sunt. Et tamen

^ patenium . . . coitquestum^ D. | " co7icussu"] E. B. IIc. Rd., Cam-

Rd. ; patemam . . conquisitionem, \ den ; perculsa, D.

R. B. Hc. ; * ah] B. Hc. D. Rd. Not in R.

‘-jugale’\ R. B. IIc. Rd., Camden ; | F.

conjugale, D. ^ /jo/ims] R. B.IIc.Rd. Notin D.

^ adamavit’] D. Rd. ; adamabat, , " suscepifl D. Rd.,Camden; sus-

R. B. IIc. eitavit, R. B. IIc.

ITINERARIITM KAMimi^,

oinnes, piwter Guill(;lmum, silji invicem sine prole paternam in hereditatem successerunt.

Sic igitur liaic mulier, muliebri non degenerans a natura, ut vindici satisfaceret iracundia3, cum gravi pudicitia) jactura, cum damno dedecoris atque pudoris, uno eodemque facinore et filium patrimonio, et se pri- vavit honore.

Nec mirum si mulier innata? malitite morem gerat.

Eccles. vii. Legitur enim ^ in Ecclesiaste ; " Virum de mille unum

" reperi ; mulierem non inveni." Et in Ecclesiastico ;

Ecclus. " Non est caput nequius super caput colubri, et non

XXV ‘^G " ^^^ ^ ^^^ super iram mulieris." Item in eodem ; " Bre-

" vis est hominis ^ malitia super malitiam mulieris."

  Et    ut    de    spinis    uvas,    de    triljulis    ficus   colligamus,

Cicero. muliebrem describens naturam Tullius ait ; " Viri forte,

" unius alicujus commodi causa, unum aliquando scelus

" perpetrabunt : feminpe vero, unius explendDe volun-

" tatis causa, omnia Bimul scelera perpetrare non

" formidabunt." Item Juvenalis loquens de raulieri-

bus inquit ;

" Nihil est audacius illis " Deprensis : iram atque animos a crimine sumunt."

Et alibi;

" Mulier ssevissima tunc est, " Cum stimulos odio pudor admovet."

Et alibi ; * vindicta quia

xiii. 191. " Nemo magis quam femina* gaudet,"

Their son Prsedictorum autem fratrum quinque, et filiorum

Mahers iil- comitis Milonis, penultimus ^ ille, et postremus here- treatment ^ ^

Juv. vi. 284.

X. 328.

i enim’] Hc. D. ; etenim, R. B. Rd., Camden.

esQ R. B, Hc. Rd., with Vul- gate ; not in D.

•" hominis"] Instead of this the Vulgate has " omnis."

^ et alibi . . yaudei] D. Rd. ; et

in eodem ; ColHge quod vindicta nemo magis gaudet quam femina, R. B. Hc, Camden.

penulUmus] This ouglit to be " ultimus," according to the enu- meration of the sons supra.

LTBER I, CAP. 11.

ditatis possessor, inlmmana prae ceteris crudelitatc ofthe notabilis, adeo in Mcnevensem episcopum David secun- v^’,j"^^,°j.g dum, suasque tam possessiones, quam teiTas et homi- nes, desiBvire statuerat, ut a finibus de Brecheniauc non praesul jam, sed tanquam exul existens, tam An- gliam quam alias diocesis sua3 partes frequentaret. Contigit autem interea ut in castro de Broynles ^ cum Waltero de Cliffordia Malicl - hospitio susceptus, fudi- bus casuali incendio consumptis, lapide a principali turre deorsum cadente percussus in capite letalitcr His deatli. obruerctur. Et statim missis nunciis, prsedicto loci episcopo cum festinatione revocato, voce miserabili pro- clamavit ; " 0 pater et pontifex noster, crudelem nimis " in me vindictam sanctus vester exercuit, non con- " versionem peccatoris exspectans, sed mortem magis " et eversionem accelerans." Et cum hujusmodi verba lugubri lamentatione srepius ingeminasset, anno domi- nationis suoe nondum completo, vitam pariter et ty- rannidem terminavit,^ et propriai prasco confusionis expiravit.*

Erat autem antiquitus regionis illius, quai Brecheni- Brychan anc dicitur, dominator vir potens et nobilis, cui nomen 400-450-) Brechanus;^ a quo et terra Brecheniauc denominata.^ from-whom De quo mihi notabile videtm-, quod ipsum viginti qua- urecheU^^ tuor habuisse filias histori.ne Britannicse testantur, nJog- oranes a pueritia divinis deditas obsequiis, et in sanc-

’ Broynles’^ D. ; Brenlais, R. B. Bronllys, or Brwynlyss, a village between Brecknock and Hay, where, according to Sir R. C. Hoare, are still some remains of Clifford’s castle.

MaheT] D. Ed. Not in W. B. Hc.

■* vitam pariter et tyrannideni ter- minavit’\ D. Rd. ; tyrannium termi-

navit, R. B. ; tyrannidem termina- vit, Hc.

-• et proprice . . expiravit] R. B. Hc. Rd., Camden. Not in D.

^ Brechanus’] D. ; Brachanus, R. B. Brychan of Welsh writers. He had 24 sons, and 25 daughters, ac- cording to some authorities. See Rees’s Welsh Saiiits, 136.

•^ denomi7iata] D. Rd. ; denomi- nata est, R. B. Hc, Camden.

:32

ITINERARIUM KAMimiiE.

fit; h.

His daiigh- ter, St. Kliucd.

Her feast- day, Aug. 1.

Strange frenzies of her devotees.

titntis^ assuinptio proposito vitam feliciter terininasso. Extaiit auteni basilic.u adhuc per Kanibriam multio, earum nominibus illustrata^ : quarum una in provincia de Brecheniauc, non procul a castro principali de Aberhotlieni, in collis cujusdam vertice sita, quje Sancta? Aelivedha^^ ecclesia dicitur: hoc etenim vir- ginis sanctse nomen extiterat, qu?e et ibidem terreni regis nuptias respuens, iieterno nubens regi, felici mar- tyrio triumphavit.

Celebratur autem solemnis ejusdem dies, eodem in loco, gingulis annis in capite kalendarum Augusti : ubi et eodem die multi de plebe longinquis ex parti- bus convenire solent ; et variis languentes infirmitati- bus, nieritis beatae virginis, optatam rocipere sanitatem consueverant. Illud autem hoc ia loco mihi notabile videtur, quod in omni fere solemnitate hujus viigi- nis accidere consuevit. Yideas enim hic homines seu puellas, nimc in ecclesia, nunc in ccemiterio, nunc in cliorea qus3 circa ccemiterium cum cantilena ciicumfer- tur, subito in teiTam corruere, et primo tanquam in extasim ductos et quietos, deinde statim tanquam in phrenesim raptos exsilientes, opera qusecunque festis diebus illicite perpetrare consueverant, tam manibus quam pedibus coram populo repraesentantes. Videas hunc aratro manus aptare, illum quasi stimulo boves excitare ; et utrumque, quasi laborem mitigando, solitas barbarre modulationis voces efferre. Videas hunc artem sutoriam, illum pellipariam imilari. ■ Item videas hanc,

1 sanctilatis^ F. Hc. D. Rd. ; sanctitate, II. B. I believe this to be about the only instance I have iioted, -svhcre F. gives the right reading instead of a -wrong one of K.

Avlicedha’’] T). ; Ailphetha;, K. B. Riee Ilees (lIW.sA Sainlx, 149) calls her Elined ; and says that hor

chiirch, on the hill near Breclvnock, was called Slwch chapel (150,3-25). Ple follows, as to her name, the Myvyrian Archaiolo(jy : other Welsh authorities call her Elevetha, and Aled. See Eohert “Williams’ Biogr. Dict. of IZminent Wclshmcii, under Almedha.

L!HK1{ I, CA!’. II. :VS

quasi colum bajuLuulo, nunc filnni manibus et brachiis in longuni extraliere, nunc extractum occando tanquam in fusum revocare ; istam deambulando productis filis quasi telam ordiri ; illam sedendo quasi jam orditam oppositis lanceolte jactibus, et alternis calamistrpe comi- nus ictibus, texere mireris. Demum vero intra eccle- siam cum oblationibus ad altare perductos, tanquam expeiTectos et ad se redeuntes obstupescas.

Sic itaque divina miseratione, qufe peccantium con- C7. versione magis gaudet quam eversione, multos, ultio- nem Imjusmodi tam videndo quam sentiendo, festis de cetero fei’iando diebus, corrigi constat et emendari.

Est igitur haec terra satis abundans grano : et si Fertility of quis est defectus innato, ex Anglicanse vicinitatis copia ^** ^^^”"- afiatim suppletur allato. Pascuis et silvis, feris et avmentis terra fecunda. I^luvialibus quoque piscibus The fish of abundat, quos liinc Oscha,’ inde Waia ^ ministrat. Sahiionilius enim et turtris utraque ; sed phis illis - Waia, phis istis Oscha fecunda est. Hiemali quoque tempore Waia3 sahnones, ?estivo vero Oschfe tempestivi reperiuntur, Egregiis vero, quas et XJmbras vocant, sola thymalhs Waia fecunda est. In quorum haudem, quoniam et Mediolani abundant, in Ambrosii libris ‘^ reperitur. " Quid," inquit, " aspectu pulchrius, quid odore Hexsein. " suavius, quid gustu jocundius?" ;J • ■’• ‘^’^P-

Luciis quoque et perchiis, turtrisque peroptimis, et The lake of tenchis, anguillisque kitosis, lacus ille de Brecheniauc •^’"^cknock. magnus et famosus, quem et Clamosum dicunt, patriam replet. De quo, quod parum ante hajc nostra tempora contigit,* prastereundum non putavi.

’ Oscha . . TFa/rt] D. ; Osca . . , raemory, if T am right iu my refe-

Yaga, II. B. IIc. Kd. ! rence. The words of St. Ambrose

.led pliis illis Waia . . . tempes- j there are, speakiug of the Thymal-

tive reperiuntur’] Hc. D. Rd ; “sed i lus, " Quid spccie tua gratius, quid

" plus Osca " only, in K. B. " suavitate jocundius, (juid odore

•’ Amhrosii lihrisj D. Kd. ; Am- " fiagrantius ? " hrosia, E. B. ; Ambrosio, IIc. Gi- * contigit’] D. IM. ; contigerat, K.

raldus must be loosely quoting from i B. Hc.

VOL. VL C

ITIXERARirM KAMniUiT:.

Henrici

Tempore namque Auglorum regis Jlenrici primi, Griphino filio Resi, filii Tlieodori, quanquara unius kemmoti soium, id est, quartaj partis cantaredi, de Kaoc ^ scilicet in Cantrefmaur,^ tunc domino, nomine tamen et nobilitate tenus in Sudwallia, quam Kambri Deheubartli, id est, dextralem Wallise partem vocant, sub rege princijmnte, cum idem Griphinus a curia regis per lacum prsedictum, fluvialibus diversorum generum aviculis hiemali algore redimdantem, reverteretur, duces habens et deductores ^ Milonem, Hcrefordiae comitem et de Brechcniauc dominatorem, necnon et Paganum filium Johannis, in cujus manu tunc Ewias fuerat ; qui duo niog ; and tunc temporis inter regis secretarios et praecipuos consi-

Milo, earl of Here- ford, and lord of Breehei-

Payn Fitz John, lord of Ewyas. 67 b.

liarios pro magnis habebantur ; comes Milo, ut aliquem

a Griphino nobilitatis innata) sermonem eliceret, in hsec

verba ludicro magis quam serio prorupit. " Antiquum,”

inquit, " verbum, et ab antiquo in Wallia retentum

" est, quod si naturalis Wallise princeps, ad hunc lacum

" veniens, avibus ejusdem pi*8eceperit ut canant, statim

" omnes canent." Ad quod Griphinus, plus animo

dives quam auro, ob hereditatis namque diminutionem

nihil unquam animositatis,. nihil dignitatis imminuens,

subjecit : " Tu itaque, qui te terrse istius nunc domi-

" num geris, primo prgecipias." At illo frustra prse-

cipiente, sicut et prsecepto Griphini postea quoque

Pagano, videns Griphinus ad eorundem instantiam sibi

jam praecipiendi lege consortii necessitatem incumbere,

Testimony statim ab equo descendens, et in orientem genua

fo^l of tljis ponens, tanquam duelli conflictum ibidem ingressurus,

lake to nunc cemuus in terram et hiuniliter prostratus, nunc

ab Rhys oculis ac manibus in ccelum intentus, devotas ad Deum

heingthe fadit orationes. Tandem itaque se ab orationibus eri-

/ightful ^

1 Kaoc . . . Cantrefmmir’] D. ; Kaiec . . . Kantermanr, R. B. Gi- raldus seems here to make a mis- take ; Caeo, which I suppose to be his Kaoc, is a comot, not of Can-

trev Maur, but of Cantrev Bychan, in Caermarthen. See Llywelyn’s Survey, Mijvyr. Archaiol. ii. 606.

deductores] B. Hc. D, Rd. ; duc- tores, R. F.

LIBER I, CAV. II. 35

geus, et crucls siguaculo frouteiu ac faciem sif^naus, prinop of palam ac publice proclamavit ; " Deus omnipoteus et \vaies. " omnia scieus, Domiue Jesu Christe, tuam ]u’c hodic " declara virtutem. Quoniam si ex naturalibus Wallire " principibus me linealiter descendere fecisti, avibus " istis ut hoc denuncient in nominc tuo pra^cipio." Et continuo aviculno cunctffi, qui^libet iu suo genero, alis expansis aquam vcrbcraudo, canere una et proclamare coeperunt. Cunctis autem qui aderant stupidia efFectis et consternatis, comes et Paganus ad curiam statim cum festinatione reversi, cuncta per ordinem regi cum admiratione maxima retulerunt. Quibus auditis, rex respondisse memoratur; “Per niortem,” inquit, “Christi,” quoniam hoc juramento uti consueverat, " nou adeo est " admirandum. Quia licet ^ gentibus illis per vires " nostras magnas injuriam et violentiam irrogemus, " nihilominus tamen in terris eisdem jus hereditarium - " habere noscuntur."

Plurimis ^ quoque, ut accol?e testantur, lacus iste ^8. miraculis pollet. Quemadmodum enim viridis aliquo- yelsofthis ties, sicut pra^scripsimus, coloris, sic et sanguineus ali- ^^^^- quaudo uostris diebus repertus est ; non universaliter tamen, sed quasi per venas quasdam et rivulos san- guinem manare compertus est. Ad htec etiam totus fedificiis consertus, culturis egregiis, hortis ornatus et pomeriis, ab accolis quandoque couspicitur. Sub bruma quoque glacie constrictus, et aquarum superficie in lubricam testam frigore ’ concreta, sonum horribilem, tanquam multorum animalium-’ in unum collectorum mugitimi," emittit. Sed hoc forte, glaciali testudiue" deorsum residente, aeris inclusi, et per fenestras occultas

Quia licef] R. B. Hc. Rd., Cam- den ; Quibuslibet, D.

eisdemjus hereditariiini] D. Rd.; jus naturaliter, R. B. ; “jus” only in ric.

•’ This section, Plurimis …. eruptio, in Hc. D. Rd. Not in R. B.

•• frigore’] D. Rd., Camden. Kot in Hc.

animalium, and nuujituni\ D. Rd., Camden. Not in Hc.

" testudine] Hc. Rd., Camden ; testitudine, D.

c 2

:M;

ITIXRUAIIIUM KAMniil.i:.

sensim exlialaiitls, suhita interduin et violenta fluit

eruptio.

Thisregioa Prasterea montibus exeelsis, pr?eterquam a borea, lia.‘c

tered by undicjue teiTa coneluditui* : a zephyro montana de Can-

mountains. treboclian,’ ab austro montes habens meridionales, quo-

rum principalis Kaerartliur - dictus, id est, cathedra’*

Arthuri, propter gemina promontorii cacuraina in ca-

thedrje"’ modum se pneferentia. Et quoniam in alto

catliedra et in arduo sita est, summo et maximo

J^ritonum regi Arthuro vulgari nuncupatione est as-

signata. In excelso montis hujus vertice fontis ebuUit

scaturigo. Est autem fons in putei modum altus, sed

quadratus, nullum ex se rivulum faciens, in quo tamen

et turtrse* quandoque, ut fertur, sunt repertfe.

His igitur obstaculis ad meridiera appositis, a phoe- beo patriara fervore frigidior aura defendit, et insita aeris salubritate temperatissimam reddit. Ab euro vero de Talgarth ^ et Ewyas montana prsetendit. Quorum incolaB continuis inimicitiis, et odio implaca- bili, mutuis vulneribus sanguinem fundere et cjBdibus insistere non desistunt.

Quanti" vero et quam.enormes excessus super ma-

trimoniis cruentissimis, protractis tamen potius quam

C8 1). contractis, et sanguinolento divortio prsepeditis, ceteris-

que multis crudeliter exactis, hoc nostro tempore fini-

bus istis acciderint, aliis explicare locum daraus.

’ Cantrebochanl D. ; Kanterbo- chan, R. B. And so in other in- stances. Cantrev Bychan is one of the hundreds of Caermarthen.

Karrarthiir^ D.; Kairarthur, R. B. Cadair Arthur, now more com- monly called the Van, or Bannau Brecheiniog.

•• cuthedra, and cathedra’] D. Rd., Caraden ; castrum, and castri, Hc. This reading of the second edition agrees best with Giraldus’s " Kaer- " arthur."

^ et turtra- . . repertce] D., Cam- den ; " turtra! reperiuntur " only, in R. B. Hc. Rd. ; the latter MS. having “trutta; " instead of " tur- " trfp.”

s ralgarth] D. ; Talgar, R. B. Talgarth is a pari.sh in Brecknock- shire. The Talgarth mountains are now called the Blacli Mountains.

*■ Qiianti . in Hc. D. Rd.

damiis’] This seetion Not in R. B.

LiBKit I, c.vr. JU. 3/

[Cap ill.] De Eivias et Lanfhonei,^ ciim nutabilibuti siUs.

8tat auteni in valle de Ewias profundissima, quaiituni Tlie valc sagitta; est jactus arcu ter missa’, montibus ajtliereis °^^ iJ^’ orbiculariter undique conclusa, ecclesia Sancti cJohannis toni abbey. Baptista?, plumbeis laminis operta, lapideoque tabulatu pro loci natura non indecenter exstructa : in loco videlicet ubi paupercula prius Sancti David archiepi- soopi capella steterat, musco silvestri solum et hederai nexibus adornata. Vere religioni locus idoneus, et disciplinre canonicai praj cunctis insulfe Britannicie coenobiis competentissimus ; a duobus L-remitis iu lionorem eremitte primo fundatus, ab omni populari strepitu in solitudine quadam longe remotus, super liuvium Hotheni ’’ per vallis ima hxbentis situs. Unde ct ab Hotheni Lantliotheni dictus : Xait enim locus ecclesiasticus sonat. Exquisitius tamen dici potest, The more (juod propria loci illius nuncupatio Kambrice est Nant- n^^*^of hotlieni. Nant etenim rivus dicitur aqua? decurrentis : Llantoni. unde et usque liodie ab accoiis locus iste lingua Kam- brica Landewi Nanthotheni vocatur, hoc est, ecclesia David ^ super rivum Hotheni.

Corrupte igitur Angli Lanthotheni dicunt : ubi vel Nauthotheni, per N et t, id est, rivus * Hotheni, vel Lanhotheni, [scilicet] ^ per L sine t, id est, ecclesia Ho- theni, dici deberet.

Pluvi<«" quas montana creant hic creberrima;, venti

’ Lanthonei} D. Kd. ; Lanthod- , Llauddewi Nant Houddu of Welsh heni, E. B. Llantoni abbey in Monmouthshii-e.

= Hothenq I). ; Hodheni, R. B. ; , ^ ^ ^^^ .^ ^ ^ ^^

audsogenerally. Rd., Camden.

a Darid] M. B. Hc. Kd. ; Davi- <" Phtvia’^ Hc. D. Kd. ; pluvia;

dis. 1). Liindcwi Nantholheni is vero. H. B.

writers.

’ livits} D. Kd. Not in K. B. Hc. has " vallis " instead.

ITINEKARIUM KAMBKI^:.

G’J.

peivalidi, uebuhe .sub brunia lere coutiuujL’. Et taiuen aeri.s, quauto obtasioris tanto benignioris et clementioris, salubri ^ temperautia, morbi rarissimi.

Acleo quiclem ^ ut fratres apud filiam, diutino laljore consumpti et desperaljiliter afilicti, tanquara ad salubre reraedium et unicum sospitatis a.sylum, ad matris ubera translati, optata; sanitati restituantiu". Naiu V;)i. V. 71. sicut Hibernica Topograplda nostra"^ testatur, quanto ad euri partes magis acceditur, tanto cc3eli faciem quo ])urior et svibtilior, tanto penetrabilior et inclementior aer illustrat. Quanto vero ad circii zephyrique fines uuigis vergitur, occiduam teraperiera quo nubilosior et obtusior, tanto benignior atque salubrior aura fecundat. Hic claustrales, in claustro sedentes, cum i-espirandi gratia forte suspiciunt, ad quascunque paites trans alta tectorura culmina, montium vertices quasi ccelum tangeutes, et ipsas ’ plerumque feras, quarum hic copia, in suramo pascentes, tanquam- in ultimo visus liori- zonte prospiciunt. Hora vero diei quasi circa primam, vel parum ante,^ super montium cacamina vix emergens, etiam sereno tempore, corpus hic solare primo con- spicitur.

Vere locus contemplatibni idoneus, locus felix et

amoenus, locus a primreva iustitutione sibi sufficiens et

This abbey fecuudus ; uisi ob Anglicani luxus opulentiam, et lau-

“r^t^d^i” ’ ^* raensge gloriam, ambitiosa quadam intemperantia,

the daugii- vitio quoquc ingratitudinis invalescente, in servitutem

Gloucester ^^ Hbera fuerat, prselatorum* pariter et patronorura ^

negligentia, jam redacta, non minus invide quam in-

vise raatrera filia facta privigna supplantasset.

1 salubri] R. B. Hc. Rd., Caui- den ; salubris, D.

This section, Adeo quidem . . . fecundut, in Hc. D. Rd. Not in R, B.

^ vostraj D. Kd. Not in Hc.

et ipsas’] D. ; ipsas, Rd. ; ipsas- que, R. B. IIc, Camden.

^ circa pr.imam vel parum ante’] D. Rd. ; inter primam et tertiam, R. B. Hc, Camden.

pariter ct patroiiorum] D. Rd. Not in R. B. Hc.

LiBEii r, CAP. iir. 39

Hic autem mihi notabile videtur, quod priores om- runish- iies, locum de quo loquimur adversantes, flagellati ^r!ors"wh(f divinitus occubuere. Prior Guillelmus, qui prius ar- plundcred mentis et armariis locum spoliavit, demum dejectus a fratribus et depositus, inter priores sepulturam non meruit. Clemens vero, qui quanquani locum, lectionis et orationis gratia, diligere et frequentare videretur, tamen ad exemplum Hely sacerdotis, quoniam diripi- entium et deliuquentium fratrum errorem nec repre- hendit nec repressit, paralytica passione percussus interiit. Rogerus autem, qui plus ceteris locum in- festans, et cuncta quae ab aliis relicta videbantur palam asportans, libris, omamentis, et privilegiis ecclesiam ex toto privavit, longe ante obitum paralysim incurrens, 69 b. et honori ^ cedens, diutino languore consumptus, vitam pariter et valetudinem terminavit.

Tempore vero Anglorum regis Henrici primi, matre florente tam rerum affluentia quam religione famosis- sima, quaj tamen duo comitantia raro reperies, filia quippe matris remula nondum genita, utinam et ab sBVO non gignenda, Rogerum Salisburiensem episcopum, Bishop principalem regni tunc sub rege rectorem, huc fama faHsbur’ ’ tantjB religionis attraxit. Virtus enimvero est, vii-tu- admiration tem diligere vel in altero ; et magnum innatse boni- ^^J^ ^°" tatis indicium, ipsa qu?e necdum vitaveris vitia animi judicio devovere. Hic, cum aliquamdiu loci natiu-am, eremiticam solitudinem, fratrum ibidem canonice viven- tium, Deoque servientium sine querela, sanctam et sine murmure conversationem, in singulis admirans considerasset, reversus ad regem, relatisque qua3 ibi repererat relatione dignis, cum maximam diei paitem in loci prffiscripti titulos expendisset, tandem in hoc verbo laudis prasconia cousummavit : " Quid," inquit, " plura? Totus tam regis quam regni thesaurus soli

’ honori^l Hc. D. Kd. ; honoreni, K. B.

40 ITINERARIUM KAM15KI/E.

" claustro erigendo iiou sufficeret." Cum itaque tam

regis quam curite totius animos in liujus verbi stupo-

rem diutius suspendisset, tandem de montium claustris,

quibus imdique vallautur, tenigma sermonis exposuit.

The first Miles autem, cui nomen Guillelnms, qui primus loci

’ illius ^ inventor fiiit et cultor, necnon et presbyter

Ernisius, qui se socium ei statim adjuuxerat,- quoniam

juxta leronimi sententiam forsitan audierant, sicut

et^ in Vifis Fatriim legitur, Christi ecclesiam postquam

crevit possessionibus decrevisse virtutibus, de vitiis

pariter et divitiis incrementa sumendo, devotis ad

Dominum orationibus in publica audientia ssepius

efflagitare solebant, ut uunquam ad magnas posses-

sionum opulentias locus iste perveniret: quoties im-

  ])rimis    seu    domini    et    patroni    sui  Hugonis    de   Lacy

and patron. pi-imi et primnevi, seu aliorum fidelium largitione, tam

terris (|uam beneficiis ecclesiasticis cuepit locus hic

locupletari, dolentes valde.

Plurima quoque, tam iu praidiis quam ecclesiis in

primis oblata, paupertatis amore respuerunt. Et iu

eremo positi, ne ab eremitica ^dta recederent,^ loci

condensa, quibus in liispidam silvam vallis excreverat,

in planitiem redigi et extirpari non permiserunt.

Unde ct efiectum est ut quam cito in immensuni

Miio, earl ditari coeperant et dotaii, statim per Herefordiie comi-

f^?T^" tem Milonem, liostilitatis tamen tempore occasionem

der of the prtestaute, filia apud Gloverniara aemula matris emer-

near *^^ sit ; tanquam divina providentia, meritis quoque sanc-

Gloucester, torum virorum et precibus,^ quorum hic corpora duo

coram principali altari recondita jacent, in sujDerfluis

1 ilUus] D. Kd. ; istius, R. B. i ^ vita recederent] B. Hc. D. Rd. ;

Not in Hc. " discederent " only, -without " vita,"

adjun.verat’] D. Rd. ; adjunxit, in R. F.

R. B. Hc. * ctprecibus] D. Rd. Not in K.

•’ ef] K. B. Hc. Kd. Not in D., B. IIc. Camden.

I.IBER l, CAl’. 111. \i

rerum cxcrementi.s filia fundaretur, in. laudabili quain semper appetiit mediocriiate niatre raancnte.^

Ibi igitur activi resideant, hic contemplativi. Ibi terrestrium ambitus divitiarum, liic coelestium amor deliciarum. Ibi frequentiam habeant populorum, hic pi-£esentiani appetant angelorum. Ibi mundi potentes suscipiantur, hic Christi pauperes reficiantur. Ibi, iii- quam, actiones perstrepant et dechimationes, liic vero lcctiones obmuimurent et orationes. Ibi vitiorum nutrix atcjue creatrix cum curis crescat et opulentia; hic vu-tutis alumua, mediocritas aurea, suppetat, et moderantia.

Utrinque tameii, tam hic quam ibi, quas aliis hodie Compari- cunctis prseeminet ordinibus, ab Auscustino instituta ^°" ^^t^^

^ … . . monastic

canonica servatur disciplina. Benedicti namque regu- order.s :

lam, in j^rimaeva paupertate laudatissimam, rerum opu- canonrtho

lentia postmodum fervore caritatis plurimum adaucta, ^est.

et fidelium largitione multiplicata, sub pravie " dispen- 1^’"*^«»^-

. /= . ^. ’ ^ ^ t-ne^vealth,

sationis obtentu crapuut jugis et copia corruperunt.’^ &c.

Cisterciensis autem ordo, spoutaneo pristinas pauper- Ci.stercian

tatis et sanctitatis desiderio nuper a priore derivatus,

iu primis similiter digne hiudari meruit et extolli :

donec iterum ceecii malorum mater obrepsit ambitio, “o b.

uescia successibus niodum ponere. Quoniam, ut ait

Seneca, ‘• Facit quidein avidos nimia felicitas : nec l^e Cle-

" tam temperatEe cupiditates unquam, ut in eo quod ‘"^°^*^’ ‘•

" contingit desinant. Gradus a magnis ad majora

" fit ; et spes improbissimas amplectuntur insperata

" assecuti.” * Cui et illud Ovidii concordare videtur ;

" Luxuriant animi rebus plerumque secundis : Ov. Ars

" Nec facile est eequa commoda mente pati." m-u-437.

" manente"] K. B. Hc. Kd., Cam- j ■• assecuti’] R. B. Hc. Rd., Cam-

den ; remanente, D. | den, -\vith Seneca ; consecuti, D.

pravcr^ 13. Hc. D. Kd.,Camden; Just before, Seneca has “complec-

pravo, R. 1\ " tuntur,” instead of the oniplec-

^ corniperiint] K. B. Hc. Kd., luiilur of Giraldns. Camden : cruperunt. D.

42 ITINERARIUM KAilBRIiE.

Et illiid ejusdein ;

Fafit.i.2ii. " Creverunt et opcs, et opum furiosa cupido :

" Et euiii pos.sideant plurima, plura petunt." ^

Item et illud Horatii iu Libro Carniiiium ;

Hor. 3 Od. " Scilicet iraproba3

xxiv. 62. „ Crescunt divitise: tamen

" Curt?e nescio quid semper abest rei." Et in eodem ;

3 Od. x\i. " Cre.scentem sequitur cura pecuniam,

" Majorumque- faraes."

Ibid. 42. ‘• Multa })etentibus

" Desunt multa. Bene est, cui Deus obtulit " Parca quod satis est manu."

Unde efc Lucanus ; Phars. V. " O vitse tuta facultas

‘’"’■ " Pauperis, angustique laris." O munera nondura

" Intellecta deum."

Petronius ;

Petron. " Non ‘^ bibit inter aquas, nec poraa fugacia * carpit

M-agm. 2. £( Tantalus infelix, quem sua vota premunt.

" Divitis hajc magni facies erit, omnia late ’’ Qui tenet, et sicco concoquit ’’ ore famem."

Armentis quippe et equitiis mpntana, porcis silvestria, capris nemorosa, ovibus pascua, pecudibus plana, ara-

1 Instead of petunt, Ovid has " volunt."

Majorumque’] R. B., with Ho- race ; Majorque, He. D. Ed., Cam- den.

3 Lucan has " lares."

^ Instead of Non, and fugacia, Petronius has " Nec " and " paten- ’’ tia.’ Giraldus, it -would seem.

must have had in his memoiy as well the line of Ovid :

‘• QusDrit aquas in aquis, et poma " fiigacia captat " Tantalus."— 2 A^nor. ii. 43.

■" concoquit"] K. B. Hc, Camden, ■with Petronius ; decoquit, D. Rd.

LIBER r, CAP. III. 43

tris rura, quanquam revera in se largissima, singula ifimen, vitio mentis insatiabili, videntur angusta. Ideo- que terrte occupantur, tennini transponuntur, fines invaduntur : unde et nundina? mercimoniis, et fora litigiis, ot curia) rcplentur querimoniis. De talibus autcm in Isaia legitur ; " Vje vobis qui coujungitis Is. v. s. " domum ad domum, et agrum agro copulatis usque " ad terminum loci. Numquid habitabitis soli vos in " medio terr?e?" Si ergo sic invebitur propheta in eos qui usquc ad terminum, quid in illos dicetur, qui lonore ultra tcrminos ? His io^itur ex causis et simili- bus effectum est, ut verse religionis color optimus adeo iji falsitatis fucum sit jam conversus, adeo nigri inte- rius mores candidis velantur operimentis, adeo, inquam,^ 71. interioris olim habitus

" Qui color albus erat nunc est contrarius albo," Ov. Met.

ii. 541. ut de his illud evangelicum vere videatur impletum ;

" Attendite ab his qui veniunt ad vos in vestimentis ilatt. vii.

" ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces."

Tantae tamen, et tam declamatse per orbem avidita- Good in-

tis, bona, ut credimus, occasionem praestat intentio. pg"haps at

Hospitalitatis namque gratia, quam hujus ordinis viri, the bottom 1 , • . • • • 1 • • . • • of the Cis-

quanquam in se abstinentissimi, proe ahis cunctis, cari- tercian

tate largiflua in pauperes et peregrinos infatiganter ‘i^><iity-

exercent; et quia non redditibus, ut alii, sed labore

solum et providentia vivunt ; terras tanto conamine,

quibus ad hiec peragenda sufiicientiam eliciant, avide

perquirunt, prtediaque summopere petunt et pascua

hita. Vcrumtamen ad reprimendam et removendam ab

ordine sacro detestandam ambitionis notam, utinam

illud Salomonis interdum ad animum revocare velint;

" Qui facit elemosynam ‘’^ de substantia pauperis, tan-

’ inquam’] D. Rd. ; inquam et, R. ; " stantia paupemm, quasi qui vic-

B. Hc. ‘• timat filium in conspectu patris

TheVulgatcbas(Ecclus. xxxiv. " sui." 24), " Qui offert sacrificium ex sub-

11 ITINERARIUM KAMDRl.K.

" (j[u;ini .si tiliuiu victiraet iu cou.spectu p.itris." Et Grcgorj. [\ud Gregoiii ; " Bonus usus non justiticat male (]um- Ambrose. " sita." [Item ^ et illucl Ambrosii ; " Qui male at;cipit " ut bene dispenset, gravatur potius quam juvatur." Kom. iii. 8. Tales enim cum Apostolo dicere videntur, ‘• Faciamus " mala ut veniant bona." Scriptum est enim, " Talis " debet esse misericordia qvuB suscipiatur, non (|u<ie " repellatur ; qua’ peccata pm-get, non quae reum " laciat ante Uomiuum ; de justis laboribus tuis, non " de rebus alienis." Audi Salomonem dicentem ; ‘•’ Honora Dominum de tuis justis laboribus."- Quid dicturi sunt qui aliena rapiunt, et elemosynas fece- runt ? O Domine, in nomine tuo misericordias fecimus, pauperes pavimus, uudos vestivimus, peregrinos hos- pitio recepimiis. Quibus dicturus est Dominus ; Quod dedistis dicitis, (^uod fccistis rapinam non dicitis : (juos pavistis memoratis, et quos nccastis non recor- damini.] Richard I. Exemplum •"’ auteni de responso Ricardi regis Anglo- rum, facto magistro Fulconi viro bono et sancto, per quem Deus in Francorum regno nostris diebus multa proculdubio signa fecit, et liic interserere prfeter reni non putavi. Cum inter cetera vir ille sanctus regi dixisset ; " Tres fiiias habetis, quse quamdiu penes vos " fuerint, nunquam Dei gratiam habere poteritis ; super- " biam scilicet, luxuriam, et cupiditatem." Cui rex, post modicam quasi pausationem, " Jam," inquit, " niaritavi filias istas, et nuptui • dedi ; Templariis " superbiam, nigris monachis luxuriam, albis vero cu- " piditatem."

[Id etiam ■* pro valde mirando, de loco prsescripto

’ Item, ^c.] Hence to end of i -^ This section, Exemplum . . . .

section, recordamini, not in E. B. cupiditatem, in D. Rd. Not in R.

IIc. D. In Ed., Camden. j B. Hc.

The Vulgate has (Frov. iii. 9), \ ^ This section, /rf c</am . . repe-

" Ilonora Dominum de tna sub- rluntur,not\n W.BAlcX). InRd-

•’ .stantia." and Camden.

and Fulco.

LTBKR I. CAI’. III. 45

Lantlionei dicto, vel potin.s quasi ^ pro niiiaculo duxi- inus, quod in summis quibus clauditur undique mon- tiura verticibus, non petrosis aut saxosis, sed raollibus magis ^ et herbosis, Parii lapides reperiri soleant ; qui Thc Pa- et lAbeH vulgo dicuntur, quia secabilcs, ferroque quo- FreJ.ston^.^ dam raodo polibiles, sese quasi liberaliter pr?estant ; ex <^f ^‘an- quibus ecclesia ipsorum jam extat egregie constructa. Siiper quo quidem et hoc mirandum, quod qu?esitis ad unguem per montana lapidibus illis, et ex toto prorsus abstractis, nullisque relictis qui reperiri ibidem am- plius possent, infra tertium aut quartum diem iterum requisiti, tanquam dono seipsos offerentes, et se quse- rentibus ostendentes, in^’ copiosa multitudine reperiun- tur.j

De duobus tamen ordinibus istis.’* Cluniacensi scili- The Clug- cet et Cistei’ciensi, hoc compertum habeas. Locum cistercians rpdificiis egregie constructum, redditibus amplis et pos- compared. sessionibus locupletatum, istis hodie tradas ; inopem in bi"evi destructumque videbis. Illis e diverso ei^emum 7i i). nudarn, et hispidara silvam assignes : intra paucos postmodum annos, non sohim ecclesias et sedes insig- nes, verum etiam possessionum copias, et opulentias multas ibidem invenies.^ Hanc autem diversitatem, ut mihi videtur, raorum diversitas parit et studiorum. Ut enim, salva utrorumque venia, veritati non parcani, illinc sobrietas juvat, parcimonia pariter et providen- tia ; hinc vero voracitas obest, ventris inghivies et intemperantia. Illi namque," tanquara apes, in unura congerunt omnes et congregant, unaniraitate conspicui ; uno oraniura existente loculo, et illo bene disposito. Isti vero congesta diutius, et devota fideUura largi- tione collata, diversis distraliunt animis et diripiunt

’ fjuasi’] Camden. Not in IJd. ‘• inveiiiexl D. Rd., Camden ;

mayis’] Rd. ; potiiis, Cnmden. abimdantcv invenies, ]?. B. Hc.

•’ in] TJd. Not in Caniden. ’’ numqiie] ilc. J). lid. ; nempe,

■• istis’] D. Pvd. Not In i;. 15. Ho. ’ W. 11.

ITIXERARIUM KAMnRI^,

Jas. 10,

The Austin oenoDS,

indesineiiter ; ^ multi.s existentibus et laultorum loculis, quibus dum studiosius singuli tauquam propriis iudul- gent, minus proficitur in commune : quoniam, ut ait Salustius, " Concordia parviB res crescunt, discordia " [vero] ‘^ maximae dilabuntur," Prffiterea isti,^ de decem ferculis vel tredecim, qu?D sibi de consuetudinis solo jure deberi contendunt, ingruente famis inedia, priusquam unum ad tempus intermitterent, ten-as do- mus sua’ et prredia magna distrahi penitus et in per- petuum alienari permitterent ; pauperes quoque cater- vatim ad januas occumbere, et fame deficere, non miserendo sustinerent, Illi vero, sicut et canonici, priusquam pauperem unum enormiter egere conspice- rent, duorum quibus fere solis utuntur pulmentariorum altero zelo caritatis abstinerent,

His autem nostris diebus, ut tanquam a niveo cor- pore nsevus abstergatur, in Cisterciensi capitulo statutum est, ne ab lioc unquam in posterum ordine, pretio quolibet, praGdia vel pascua comparentur; tantum illa de cetero sufficiant, quse * gratis obveniunt, et absque gravamine conferuntur.

Prsedictus igitur ordo canonicus, plus aliis medio- critate contentus atque modestia, etsi non plene, pluri- mum tamen ambitioni stringit habenas ; et in mundo positus, mundi pro posse contagia vitans, nec crapula

^ indesinenterl Hc, D. Rd. ; in- deficienter, E. B.

veTol Not in E, B, Hc. Rd., Camden. Not in Sallust, In D.

•* Praterea isti . . . ahstinerent’] So this section in D. Ed. It is not at all in E, B, In Hc. it is : " Ad " haec et isti, de xiii, vel xiiii, fer- " culis, quae sibi de jure consuetu- " dinis deberi contendunt, tempore " famis et inedise priusquam unum " remitterent, priusquam niunerum " minuerent, aut a consuetudine " vel in modico recederent, terras

’ monasterii meliores et mansiones ’ in foenebrem prsedam perditum ’ ire, et, quod crudelius est, pau- ’ peres ad januas catervatim obire ’ permitterent et perire, Illi vero ’ arietes omnes et armenta, grano ’ deficiente, verum etiam de duobus ’ pulmentis, quibus contenti sunt, ’ alterum in usum pauperum, lu*- ’ gente incommodo, laudabili cha- ’ ritate largiuntur." With this Camden’s text generally agrees closely. 4 qu<B] Hc, D, Rd. ; et quae, R. B.

I.IBER I, CAP. lll.

notabilis nec teimilentia, pro luxu reruni sive libidine publicura in populo scandalum incurrere tani verecun- datur quam veretur. Sicut in libro quem dc ecclesias- ticis ordinibus, Deo annuente, scripturi sumus, plenius explicabitur.

Pra?scriptis igitur in linibus temperatissimis, etsi Giraldus’s non omen quoad gazas grande, tragicasque ^ mundi near^°^^ pompas adeptus, juxta usualia tamcn vocabula nomen Brecknock, dignitatis obtinui ; collateralem et propinquum priuci- Lianjd,,^ pali de Breclieniauc castro loculum babens et domi- supra, -‘o. cilium, felici quadam mediocritate studiis idoneum atque labori. Quem suis semper deliciis plenum, et reternitatis amicum, Cresi divitiis longe prsefero ; quin- immo cunctis, qua3 perire ac prfeterire possunt, incom- parabiliter autepono. Sed ad rem revertamur.

[Cap. IV.]

De tranfiiiu per Coid’^ Wroneu et Abercjavenni, cum

notahilibus suis.

Transivimus inde versus Abergevenni, per arctum Progressto illud siivestre quod malum passum de Coit Wroneu, ^^^’“S^” id est, de^ silva Wroneu vocant, nobile ccenobium de Lanthotheni, montibus suis inclusum, a latere sinistro relinquentes. Dicitur autem"* Abergevenni castrum eo loco situm, ubi fluvius Gevenni in Oscham cadit. Contigit autem, paulo ^ post obitum Anglorum regis Henrici primi, nobilem et magnificum virum Ricardum Mm-der of Clarensem,^ qui cum honore de Clara Kereticam regi- ^^‘‘i?^'^

A.D. 113G.

" tragicasque"] Hc. D. Rd., Cam- den ; turgicasque, B. ; turgidasque, R. F.

Coid’\ D.; Coit, R. B. ; i.e. Coet, a -wood. “Wroneu is the river Gronwy, or Grwyney.

3 rfe] Hc. D. Not in R. B. Rd.

^ autevi’] B. Hc. D., &c. Not in R. F.

‘” paulo’] R. B. Hc. Rd. ; parum, D,

^’ This Richard was of the elder branch of the Clares, uncle of Richard earl of Striguil, the invader

Tl XKHAllirM KAMTmr/K.

72 1.

Sermon at

Aberga-

yenn)-.

oiiciu iu {uistiali Kaiuljvia po.ssidebat, ab Aii^lia iu W.alliain Juic transiie. Et cum provincisc illius tunc doniinum, Brienum videlicet Gualinfordensem, cum militibus multis, usque ad passum jnffidictura socium ’ habuissefc efc deducfcorem/ tam ipsum, invitum [tamen],"’ in ipso silvse ingressu cum suis remisifc, quam confcra ejusdem monifca silvam inermis infcravifc : ex nimia quoque securifcafcis pr?esumpfcione, fidicincm prtevium habens, efc prjBcenfcorem, canfcilenaj nofculis alfcernafcim in fidicula respondenfcem. Nec mora. Gualenses qui advenfcum ejus exploraverant, lereverdus scilicefc Mor- gani frafcer de Kairleon* cum eorundem familia, sil- vosis e latebris irruenfces in improvisos, sfcafcim ipso cum suorum mulfcis infcerempfco, prseda pofcifci sunfc cruentissima.

Ex variis itaque patet rerum eventibus, quoniam incaufca esfc semper nimia prfesumpfcio, efc sui negligens. Timor enim ^ pro.spicere fufcuris ndmonefc, efc diligenfciam docefc in prosperis : audacia vero prfecipifcanfcer obrepit, et inconsulfca temerifcas nescit consilium ducis exspec- fcare.

Sermone igifcur apud Abergevenni facto, plurimisque ad crucem conversis, vir qliidam nobilis partium illa- vum, cui nomen Arthenus, ad archiepiscopum versus

of Ireland, and son of the Gilbert Fitz-llichard to whom Henry I. in 1107 gave the Keretica regio, i.e. Ceredigion (Cardiganshire). See William dc Jumieyes (Camden,687), and Brut y Tywysogion, 10.5. The Brut places his death under 1135 ; I)ut other authorities, Welsh and English, under 1136, no doubt the right year. Richard of Hexham (Surtees Soc. 73), aud John of Hexham (114), erroneously call him llichard Fitz-Roger.

’ socimn’] R. B. Hc. Rd. ; socios, ]).

deductorem’'T>. Rd. ; convia- torem, R. B. Hc.

■^‘tamen’} Not in B. F. Hc. D. Rd. InR.

^ Kairlcon] T). ; Kairleun, B. ; Kairluen, R. F. According to the Brut (p. l-")7), and the Annal. Kamh., A° 1136, Richard de Clare ■was slain, not by his brother lor- ■werth, but by Morgan ab Owaiu himself.

enim’] T). l?d. ; autem, R. B.

Hc.

Ur.KU I, IJAI’. IV

castelluin Oseluo jain })roperantein hnmllitor accessit ; quod ei citius non occurrerat veniam petens. Super crucis itaque susceptione conventus, “Absque amico- " rum,” inquit, " consilio res hoec fieri non ’ debet." Cui archiepiscopus ; " Numquid ergo cum uxore tua " habiturus es inde consiliima ? " At ille vultu demisso verecunde respondit; “Ad aggrediendum,” inquit, “opus " virile, non est expetendum consilium rauliebre.” Et statim ab archiepiscopo crucem suscepit.

Super excessibus ’ autem partium istarum creberrimis Murderous et cruentissim.is, nunc provincialium in castellanos, ly^^^^^^^yl^ nunc vice versa, vindicis animi talionibus, castellano-

1 non] R. B. Hc. Rd., Camden. Not in D.

Instead of this section, Super excessibits . . . machinator, of Hc. 1). Rd., Camden, the first edition of the treatise, as in K. B. F., has as foUows :

" Facta est autem his nostris " diebus in prffidicto Abergevenni " castro detestandu proditio ; et " proditionis, notabili eventu, digna " divinitus est ultio subsecuta. Sub " castellano namque loci illius, et " provinciae dominatore pra^notato, " Guillelmo de Breusa Guillelmi " filio, nobiliores terra; illius et " principales viri septem, Seisillus " scilicet Duvenaldi filius et alii " sex, sub pacis obtentu, sacramen- " tali quoque praestita securitatis " cautione, intra oppidi ejusdem " claustra sunt convocati. Et sta- " tim irruentes armati milites in " inermes, quanquam Guillelmo nec " assensu prcesente nec assessu, " desuper tamen data sententia, " subito cruenti carnifices in gladii " furore perimunt universos. Et " sic exeuntes in equis cursoribus, " quoscunque peremptoinm propin- " i[Uos et amicos invenire poterant

VOL. VI.

" morti dederunt. Necnon et filium " Seisilli, puerum nobilem vix sep- " tennem, et Resi princlpis e.x so- " rore nepotem, ferro intra matris " brachia confoderunt. Indeque " per terras eorum totas discun-en- " tes. praeda potiti sunt infinita."

This slaughter took place in 1 1 75. Giraldus’s " Seisillus Duvenaldi " filius " was Seisyll ab Dyvnwal of Gwent Uchcoed. Just before, he had accompanied prince Rhys to Henry II.’s court at Gloucestcr, and had retumed with him in peace and favour. Brut, 227 ; Benedict. Abb. /., 92. SeisylPs wife was Gwladus, sister of prince Rhys, and the son murdered in her arms was named Cadwalader : unother son, Gruffudd, had already been slain, with his fatlier aud other chieftains of Gwent, in j\bergavenny castle (^Brut). Welsh authorities lay the guilt of these treacherous murders on William de Breusa ; Diceto (col. 587) is express to the same effect, but makes out that some excuse for him was to be found in the previous murder of his uncle, llenrv- de Hereford, bv thc \Velsh chieftains.

/)()

ITINERARIUM KAMRRIiE.

Ov. 1 Am. X. 48.

Hor. 1 Ser. i. 24.

Ov. Met. iv. 428.

riim in provinciale.s, (|Uii! nostris accidere temporibus, aliis explicare materiam damas. Ultimi tamen excessus enormis, ctedisque cruentiu, nostris diebus hic pei^pe- tratfe, quam prseterire tamen, ne scelerosis in exemplum trahi possit, satius existimavi, vere auctor extiterat Anglorum rex Henricus secundus ; vicecomes autem Herefordite, Ranulphus Poerius, macbinator.

Sed quanquam turpi ex causa temporalis interdum sequi commoditas videatur, justi tamen judicis libra- mine, poena sceleris etsi differtur, vel in tempore vel post tempora non evitatur ; juxta illud poetae,

*’ Non habet eventus sordida prreda bonos."

Cum enim, septennali jam spatio, in partibus illis pax secnta fuisset tranquillissima, tandem interemp- torum nepotes et filii, ex pueris adulti, [et] ^ ex parvis interim majores effecti, ira vindice deferventes, captata domini absentia, intra fruticosa castri ejusdem fossata, cum manu non invalida, se in insidiis nocte eontulerunt. Dixerat autem unus eorum, cui nomen Seisillus filius Eudas," constabulario, die prseccdente, quasi praemuni- endo, sub risu tamen et ludicro magis quam serio ; " Hic," inquit, " hac noete intrabimus ; " ostendens muri ipsius angulum quemdam, ubi demissior esse ^ videbatm-. Sed quoniam

" Ridendo * dicere verum " Quis ^ vetat ? "

et quoniam

‘^Fas est ab hoste doceri ;"

constabularius, cum familia tota, noctem illam in armis et vigiliis usque ad auroram duxit insomnem. Sed cum demum labore fatigati, et imminentis diei bene-

1 ef] Not in R. B. Hc. Rd., Cam- den. In D.

Eudas’\ D, ; Ewedas, R. B.

3 esse] Hc. D. Rd. Not in R. B. ■* Horace has “Ridentem” and « Quid."

UBER I, CAP. IV.

.01

ficio securitatem adepti, somuo se cuncti dedisscnt, Aberga- statim hostes, per scalas quas congesserant, loco pi’?o-caTuJ notato se muris ingerentes, captis constabulario et <«kcn by uxore sua cum aliis multis, pneter turrem principalem ^^ ‘"*’’■ et paucos qui in ipsam aufugerant, violenter occupant et incendunt ^ universa : justo Dei judicio, eo quo delic- tum est loco perpetratum, pcena delicti ex parte secuta.-

Prroterea,^ parum post castri prscdicti proditioncra, Ralpb Poer cum juxta Monemutam prjedictus HerefordijB vicecomes, anfj^k^Mf ‘j

1 et incendunt] D. Rd. Not in R. j " D. Hc. I "

ex parte secuta’] Hc. D. Rd. ; subseciita, R. B.

•* Prceterea . . castrum eritjeret’] Instead of tbese two or three lines of Hc. D. Rd., Camden, the first edition, as in R. B. F., has as follows : I

" Pras cunctis enimvero Kambrise j " castris, tali locus bic turpitudine | " longe frequentius est maculatus. ‘. " Sicut nostris primo temporibus a j " Gualtero comitis Milonis filio, et j " viri prffiscripti avunculo, simile j " facinus constat ibidem perpetra- j " tura,et similemquoque vindictam ! " statim divinitus subsecutam.

“Nec a re tantum pra;notatum " Guillelmum, sed a spe maxima " eadem certum est occasione deci- " disse. Cum enim ad curiam regio " mandato tunc temporis vocatus " fuisset, totius australis Kambriae " regimen a rege suscepturus, fama " eventus hujus audita, rex indig- " nans ipsum illico vacuum ad sua " confusumque remisit. Accidit " etiam ad vindicta; cumulum, quia " nimquam sola veniunt scandala, " ut multiplicata poena facinoris, " honorem et omen quod in mar- " chiae finibus ante habuerat vix

unquam postea recuperaret. Hcec " est enim rerum natura mutabi- " lium, ut soli plerumque accidere " soleant fortunaj favores, sed in- " fortimia nunquam. Unde et a " quodam sapiente dictum est :

" * Sola venire solent, et \ix, et Gir. Camb. " ’ sero secunda ; i- •5"j4,

" ’ Et simul et subito semper " " amara fluunt.”

" Tanti tamen et tam hon-endi " sceleris, ut diximus, nec excogi- " tator hic fuerat nec machinator. " Ranuulfus namque Poerius, tunc " Herefordia; vicecomes, regem " Henricum secundum ad hoc in- " duxerat, ut ipse Guillelmi patruo " Philippo de Breusa distinctissime " id faciendum injunxisset. Quod " et ille, quoniam hujuscemodi vir " erat natura?, gaudens excepit. " Guillelmus vero, quanquam ei •’ inimicissimi fuissent, puta qui " avimculum ejusdem, virum mag- " nificum Henricum Hereforden- ■’ sem, paulo ante hostiliter iutere- " missent, cum lacrimis tamen, " dolore maximo, et anxietate, vio- ’ lenter ad hoc compulsus, in castro " suo id fieri vix taudem et valde " invitus admisit. Unde et in ve- " rum tanti facinoris auctorem et

D 2

niXKKAUIUM KAMIilMJ-:.

Virg. Geor i. 447.

73 b.

videlioei !V])U(l Landinegatli/ cum oxercitu Herefoidia; castruni erigeret, nocte ciuadani, cuni ^ adhuc tenuiter tenebras exuere coepisset

“Titoni croceum linquens Aurora cubile,”

suramo superveniente diluculo, tam Guintse quam vici- narum gentium ’’ juventute, cum interemptorum adulta ’ jam prole, non prwoccupati, non desubitati, non ad- ventus hujus ignari, quinimmo prjescii potius et prse- muniti, arraati quoque et in turmas ordinati, statim taraen sunt confecti ; et inter propria jam fossata re- pulsi, de potioribus et primis Herefordensis provinciae militaribus viris cum ipso novem, praiter alios multos, hinceis ibidem sunt confossi.

De Ranulpho taraen hoc mirandum, quod praeter vulnera qu® letaliter in corpore suscepit pluriraa, cum ien-o quoque jugulatus fuisset, venis omnibus et arteriis cura via spiritus et halitus organo pariter prsecisis, sacerdotera taraen annuens et asciscens, aliquo revera anteactse vitae merito id exigente, eoque praecipue, ut ^ creditur, quod in sortem Christi electos prse aliis ho- norare consueverat et venerari,^ facta confessione, et viatico devote percepto, statim spiritum exhalavit. Frequens enim est, et creberrirais declaratum experi- mentis, quod sicut debito clerum honore dignantes sacerdotali in extremis solatio ex consuetudine gaudent,

" machinatorem Kannulfiim, parum " post castri praedicti proditionem, " longe gravior vindicta divinitus " est subsecuta. • Cum enim juxta «* Monemutam, videlicet apud Lan- " digenat, cum exercitu Herefordise " castrum erigeret," &c.

’ Lamlinegath^ D. ; Landigenat, II. B. ; Llaningad, or Dingatstow, near Monmouth. This defeat of the linglish, and death of Ralph Poer, took place in 1182. SeeBrut, sub anno, and Ben. Abb. I. 288.

•- cuffij Hc. D. Rd. ; dum, R. B.

gentium’] D. Rd. ; partium, R. B. Hc. Guinta is Gwent, the di.s- trict between the Usk- and the Wye, now part of jMonmouthshire.

•• adulta’] R. B. Rd., Camden. Not in D. The passage corrupt in Hc.

■’ uf] R. B. Hc. Rd., Camden ; quod, D.

‘• et Dewerari] Hc. D. Rd. Not in R. B.

LlBEIl I, CAl’. IV.

sic, c diverso, clcri derisores et lualignos dcI;itorcs eodem solatio frequentissime fraudari videbLs optato.

Guillelmus ’ autem de Breusa, qui vere non auctor Nan-ow sceleris, quod potius tacere decrevimus quam exprimere, ^vii/iam de non machinator extiterat, sed vel executor, vel exe- Breusa. cutionis non impeditor, carnificum turbis mandato de- super accepto atrociter dessevientibus, eodem conflictu in imum fossse pmeruptie est prsecipitatus, ibiqiie ab hostibus, et viris inimicissimis captus et extractus ; vivus tamen, divina miseratioue, per impetum subito a suis fivctum, et omnino illa^sus evasit.

Ex quo patet, quia minus offendit, mitiusque punitur, invitus qui facit, fierive- permittit, quam qui facto consilium simul et auctoritatem adhibuit. Quod ^ in Christi passione pahim fuit ; ubi et Judas stLspendio, Judaei excidio pariter et exterminio, Pylatus exilio pcBuas luit.

Pnedicto vero de rege, qui proditioni assensum prse- buit, et prneceptum fecit, qualiter ob hoc, et alia multa enormis vita? delicta, sicut in libro De Principiti in- titritctione Deo duce propalabimus,^ ad ampliorem igno- minise cumulmu, etiam in terris poenas inchoavit, con- fusione plenus et aerumna, finis ejusdem decLiravit.

’ Guillelmus . . . desavientibus] So D. Rd., Camden. Instead of it, R. B. have: “Praedictus ■vero Guil- " lelmus de Breusa, qui vere non " auctor scelcris nec executor ex- " titerat, sed tantum executionis " non impeditor.” And Hc. has: " Guillehnus autem de Breusa, qui " vere non auctor sceleris, non ma- " chinator extiterat, nec executor, " sed tamen executionis non impe- " ditor."

fierive’] Hc. D. Rd. ; vel fieri, R. B.

•’ Qiwil] D. Kd. ; quod ct, R. B. Hc.

“• Deo duce propalabimus] D. Rd. ; " propalaviraus " only. in R. B. ; propalabimus, Hc. It seems curi- ous that Giraldus should thus speak of the publication of his treatise Dc Princ. Iiistr. as a past event in the earlier edition of the Itin., and as a ftiture one in the later editions. He elsewhere tells us, indeed, that the De Princ. Instr. -was amongst the first treatises that had employed his pen, but adds that it was " inter " ultimos /»ropn/a<K*-.” Voli.42;5; iii. 334.

ITINEKAIUUM KAMlilUili.

Hoc autem mihi

The nien

ofGwent n • • . .

waiiike: ^l^^ (iuiiitae gens vocatur, et theirgreat tatissiuui, ct strcnuitatis

skill in the •,,•,•

sairittuera

use of the bow.

notabile videtur, quod gens hsec, martiis confiictibus usi- opera laudatissima, et arte pne ceteris Wallise finibus instructissima reperitur. Ad hujus autem assertionis ultimse certitu- dineni, exempla proponere pauca non pigeat. In prse- taxata castri proditione, militibus duobus in tun’im, cunmlato teirarum aggere sitam, per pontem trans- fugientibus, Gualenses, ut ipsos a tergo percuterent, sagittas arcu mittentes, portam turris iliceam, palmalis fere spissitudinis, tran.spenc’trarunt ; ad tantorum ictumii vehementifB perpetuam memoriam, sagittis in porta ferro repercusso reservatis.

Accidit et tempore Guillelmi de Breusa, ipso testante, quemdam militem suum, in conflictu contra Gualenses, a quodam ipsorum per mediam coxam, cum panno loricag ac ^ ocreali ferro utrinque vestitam, sagitta per- cussum esse ; cadem quoque sagitta per partem illam sellse, qufe Alva vocatur, usque in ipsum equum leta- liter transpenetrante. Alia quoque sagitta militis alterius coxam, ferro similiter utrinque munitam cum panno loricse, usque in sellam perforavit. Et cum miles ille loris equum in gyrum iiecteret, alia sagitta, eodem contorquente, in opposita coxa similem ictum suscepit, equo ab utraque parte firmiter affixus. Quod igitur a balista’-^ tormentum majus exspectes? Non autem arcu utuntur corneo, non alburneo, non taxeo : solum ex ulmellis silvestribus * arcus formant, non for- mosos, non politos, immo rudes prorsus et informes ; rigidos tamen ct fortes : non tantum ’’ ad eminus mis- silia mittenda, sed etiam ad graves cominus ictus percutiendo tolerandos. Sed a diverticulo iter^ iterum aggi-ediamur.

1 ac’] D. Not in E. B. Hc, Cam- den. Ed. is heie corrupt.

a balista^ D. Rd. ; ab arcuba- lista, K. B. ; ab arcu balista;, Hc.

^ tantvm’] E. B. ; tamen, Hc. D. Ed. corrupt.

’ ittr] Hc. D. Ed. Not in E. B.

LIBER 1, CAP. V. 55

[CAP. V.J

De transitu per Oschce castrum, et Legionum urbem, cum notahilihus suis.

Igitur apud Oschje castrum, tam ad archiepiscopi Sermon at sermonem, quam ad viri boni et honesti Guillelmi ^’" Landavensis episcopi, qui per suam diocesini nobis fideliter astitit, persuasionem, Alexandro quoque Ban- gorensis ^ ecclesia) archidiacono uljiquc ad Gualenses interprete existente, multitudo virorum cruce signatuz*. Ubi et hoc pr?ecipue notabile occurrit, quod famosis-^ simi partium illarum malefactores, homicidie, praedones, ‘4 b. et fures, non absque multorum admiratione sunt con- versi. j

Transeuntes inde per Kaerleun, — Munemutse castrum, From there to

nobilemque Danubifc silvam, quro ferinam ferrique ^j^^ -^^^l

eopiam Gloverniaa ministrat, trans Waiam, citraque port.

Sabrinam, longo a laeva relinquentes, — in Novoburgo,

ter Oscha - flumine jam transcurso, pernoctavimus.

Dicitur autem Kaerleun Legionum urbs. Kaer enim

Britannice urbs vel castrum dicitur. Solent quippe

legiones, a Romanis in insulam missse, ibi hiemare; et

inde TJrbs Legionum dicta est. Erat autem hrec urbs Caerleon

antiqua et authentica, et a Komanis olim coctilibus th" Ro^

muris egregie constructa. Videas hic multa pristinse ^^^s.

nobilitatis adhuc vestifjia ; palatia immensa, aureis ^^?y ^^-

… … mams of

olim tectorum fastigiis Romanos fastus imitantia, eo its ancient quod a Romanis principibus primo constructa, et sedi- ™q^°^’ ficiis egregiis illustrata fuissent ; turrim giganteam, thermas insignes, templorum reliquias, et loca theatralia ; egregiis muris partim adhuc exstantibus omnia clausa. Reperies ubique, tam intra murorum ambitum quam extra, sedificia subterranea, aquarum ductus, hypogeos-

" Baugoroisis"] 1).; Bangorncn- j - Osclial D. ; Oschae, B. F. bis, B. ; Bagornensis, K. Y. I Oscac, 1.

ITINEUAUIUM KAMIJUI.E.

The juar- tyrs Julius and Aaron rest here. Their churches in fonner times.

Amphi- balus a native of Caerleon.

Goldcliff.

t[ue meatuH. Kt (|uod iiiter ulia uotabile ceusui, stu- phas uiidi([ue videas rairo artifieio cousertas ; lateralibus quibusdam et prieangustis spiraculi viis occulte calorem exhalantibus.

Jacent hic duo nobiles, et post Albanum et Aruphi- balum prajcipui Britannice majoris protomartyres, et ibidem martyrio coronati, Julius scilicet et Aaron : ({uorum utorque ecclesiam in urbe insignem habebat, suo nomine decoratani. Tres enim egregise in hac ui’be antiquis temporibus fuerant ecclesijB : una Julii mar- tyris, virgineo Deo dicatarum choro venustata: altera vero, beati Aaron socii ejusdem noraine fundata, et canonicorum ordine prseclaro nobilitata : tertia vero metropolitana sede Kambrije totius insignita. Fuit et Amphibalus hinc oriundus, beati AJbani doctor, et fidelis ad fidem informator. Situs urbis egregius, super Oscha3 flumen ; navigio, mari influente, idoneum. Silvis et pratis urbs illustrata. Hic magni illius Arthuri famosam curiam legati adiere Romani. Ubi et Dubri- tius archiepiscopus David Menevensi cessit honorem ; abhinc Meneviam metropolitana sede translata, juxta illud Merlini Ambrosii, " Menevia pallio Urbis Legio- " num induetur," ^ et cetera.

Non procul inde stat rupis marina, Sabrinis supere- minens fluctibus, qute Anglorum lingua Goldclive voca- tur, hoc est, rupis aurea ; eo quod aurei coloris saxa prteferat sole repercussa, miro fulgore rutulantia.

" Nec mihi de facili fieri persuasio posset,

" Quod frustra tantum"^ dederit natura nitorem

" Saxis, quodque suo fuerit flos hic sine fructu ; "

si foret, qui venas ibidem, et penitima terrse viscera, arte prsevia transpenetraret ; si foret, inquam, qui de

" induetur"] R. B. Hc. Rd., Cam- j - frustra tantum] Hc. D. Ed.^

den ; decorabitur, D. " Inductur " Camden ; frustra tatuni, B. ; frus-

is the reading in Merlin’s prophe- I tratura, K. ; frustratum, F. cies. i

t)0

ITINKKARIUM KAMBUIyE.

The incu- bus demon in Nether Gwent.

Meiler’s prophetic asBurances to Howel ab lor- wertli.

arguinentaiido de pra^teriti.s, argute futura conjectat,^ sic et, indiciis liaud dissimilibus, hominibus insidiando, , interioreni mentis conceptum per exteriora - quandoque perpeudit.

Fuit et iu^ eodem tempore, in Wintse finibus infe- riori.s, diijmon incubus, qui puellam quandam adamando, locunique ubi ipsa manebat frequentando, cum liomini- bus loquebatur, et tam occulta quam futm-a pluries indicabat. Interrogatus autem inde ‘^ Meilerius, se hunc bene nosse dicebat, et nomen ejus proponebat. J)icebat etiam contra guerraip, patriseque turbationem magnam, spiritus hujusmodi cum hominibus conversari solere : sicut et hic apparuit : quia paulo post partes illse, per Hoelum filium lereverdi de Urbe Legionum,’’ provinciam totam giuviter infestantem, destructae sunt.

Eadem vero tempestate, cum Anglorum rex Henricus secundus, capto Albanise rege,’’ regnum subito paci- ficasset, prtedictus Hoelus, per guerram quam fecerat, regiam phirimum timens ultionem, hujusmodi a Mei- lerio in majori angustia consolationis verba suscepit : " Ne timeas," inquit, " Hoele, regis indignationem ; " quoniam ad ahas eum paiies intendere oportebit. " Urbs etenim melior, quam in transmarinis habet, " jam a rege Francorum obsidetur. Unde ad partes " illas, postpositis omnibus aliis," quanta poterit festi- " natione transibit." Cujus eventum rei, urbe Rotho- raagensi obsessa,’ infra triduum post certis rumoribus Hoclus accepit. Proditionem quoque castelli de Oscha,

1 conjectat’] Hc. lld., Camden ; conjecturat, D.

per exteriora’] D. Rd., Camden. Not in Hc.

^ et m] D. ; et, Hc. ; in, Camden. Not in Rd. at all.

inde’] D. Rd., Camden. Not in Hc.

■’ This devastation of Gwcut Is- coed, by Howel ab lorwerth of

Caerleon, was in the autumn of 1173 {Brttt, 223). The king of Scotland was taken prisoner in July 1174.

*■ postpositis omnibus aliis] D. Rd., Camden. Not in Hc.

^ Ilenry returned into Normandy August 11, 1174, and drove Lonis from bcfore Roucn.

LIBEK 1, CAP. V.

inisso, quantae dignitatis ot reverentiaj sacrosancti evangelii liber existat ; et super eundeui quisquLs sci- enter pejerat, quam periculose et damnabiliter a via veritatis exorbitat.

Ad hjBC autera casum abbatis Enoci ^ de Estratmar- Fall of the chel, satis et plusquam satis per Guallias notum, cadem ytrata die^ cujus nocte contigit multis aperuit: sicut ex ^iarcella. dicto ejusdem ab aliis retento, dieque notato, circiter octo dies post certis rumoribus evidenter appamit.^ Interrogatus autem, quemadmodum sciebat hoc, dicebat diemonem sub venatoris expediti specie mane ad ipsum venisse ; qui statim ruinam abbatis exponcndo, qualiter ipsum a monasterio cum moniali aufugere feccrat, quasi de tanta victoria gaudens plurimum et exultans, totum evomuit.

Forte ad correctionem abbatis et humiliationem, hoc ei accidere permissum est. Sicut ex post facto claruit : quia in brevi reversus, et humilior, eoque meh’or ef- fectus, nec divertisse dicendus : quia " Non male cadit," ut ait Seneca, " quisquis post lapsum fortior resurgit." Seneca. Fortior ctenim post negationem Petrus ; foiiior post hipidationem et persecutionem Paulus ; et quoniam " Ubi abundat delictum, ibi superabundabit et gratia," Eom. v.20. fortior quoque post fragihtatem Magdalena.

Abbati quoque de Alba domo Kanano,’* viro probo CjTian, et rehgioso, quid de muhere quadam quam aspexerat ^yui!j ^j cogitasset, in aure revelavit. Et statim vir bouus, 76 b. concupiscentiam illam cum lacrimis fatendo, a tribus sacerdotibus incontinenti discipHnam suscepit. Sicut enim hostis ille antiquus, longis rerum experientiis et subtiUtate natume, ex signis quibusdam conjecturahbus

’ Enuci’] This is mentioned in Gem. Eccl. (vol. ii. 248), where the abbot is called Enatus.

die] Hc. Kd. Not in D.

•’ sicul …. apparuii] D. Rd., Camden. Not in Hc.

Kanano] The death of a Cynan, abbot of Ty Gwyn, i.c. Albadomus, is rccorded in Brul. under 1 1 76.

ITINEKARIUM KAMBKI^,

propinquioribus autem, et quasi infra annum futuris, minus falli consueverat. Videbat autem eos fere semper pedites et expeditos, et quasi sub forma venatorum, cornu a collo suspensum liabentes, et vere venatores, non ferarura tamen nec animalium sed aniraarum. Circa monasteria quoque, et loca religiosa, magis eos et in multitudine majori videre solebat. Ibi nimirum exercitu, ibi numerosis opus est viribus, ubi rebellio. Quoties autem falsum coram ipso ab aliquo dicebatur, id statim agnoscebat: videbat enim super linguam mentientis dfiemonera quasi salientem et exultantem, Librum quoque mendosum, et vel folso scriptum, vel falsum etiam in se continentcm inspiciens, statim, licet illiteratus omnino ^ fuisset, ad locum mendacii digitum ponebat. Interrogatus autem, qualiter hoc nosset, dicebat daemonem ad locum eundem digitum suum primo porrigere. Similiter et dormitorium mona- sterii cujuslibet intrando, lectum monaclii^ falsi, et religionem habitu non animo prseferentis, eisdem indiciis ostendebat. Dicebat autem spiritum gulositatis et cra- pulne supra et infra sordidum esse ; spiritum vero libi- 76. dinis et luxuriai pulchriorem aliis, sed foetidissimum. Contigit ^ aliquando, spiritibus immundis nimis cidem insultantibus, ut Evangelium Johannis ejus iu gremio poneretur : qui statim tanquam aves evolantes, omnes GeofiTey’s penitus evanuerunt. Quo sublato postmodum, et His- Bntish toria Britonum a Galfrido Arthuro tractata, experiendi and the causa, loco ejusdem subrogata, non soium corpori ipsius evi spu-its. ^^^^^ gg^^ etiam libro superposito, longe solito crebrius et tsediosius insederunt.

Notandum hic autem quia Barnabas, sicut in legenda ipsius habetur, Evangelium Matthsei super segi-os pone- bat, et curabantur. Ex quo patet, sicut et ex pree-

’ omnino’] D. Kd., Camden. Not in Hc.

monaclii] D. Kd., Camden ; mo- nachi cujuslibet, Hc.

^ The two next sections, Contigit . . exorbitat, not iu Hc.

IJBER 1, CAI». V.

Virg.

Georg.

petni niel eliceret, et oleiun de saxo. Multu uiniiruni occulta latent natura? beneiicia, quse, per incuriaui hactenus incognita, posterorum educet cura propensior et diligentia. Nam sicut antiquos in hurnana; vita; commodis inveniendi viam ipsa necessitas urgens edo- cuit, sic junioribus industria sedula pluriraum contulit, et ingenii perspicacioris acumen multa modernis aperuit. Quoniam, ut ait poeta, du;is inventionum istarum causas assignans,

" Labor omnia vincit " Improbus, et duris urgens in rebus egestas."

Notandum ^ autem quod in his Urbis Legionum par- Meilyr the tibus fuit diebus nostris vir quidam Kambrensis, cui ^^^ th™^"’ nomen Meilerius, futurorum pariter et occultorum scien- evil spirits. tiam habens ; cui talis hanc eventus scientiam dedit. Nocte quadam, scilicet Ramis palmarum, puellam diu ante adamatam, sicut forma prfeferebat,^ obviam habens 75 b. loco amceno, et ut videbatur opportuno, desideratis amplexibus atque deliciis^ cum indulsisset, statim, loco puellse formosse, formam quamdam villosam, hispidam et hirsutam, adeoque enormiter deformem invenit, quod in ipso ejusdem aspectu dementire coepit et insanire. Cumque pluribus id annis ei durasset, tandem in eccle- sia Menevensi, meritis sanctorum loci ejusdem, optatam sanitatem recuperavit. Semper tamen cum spiritibus immundis magnam et mirandam familiaritatem habens, eosdem videndo, cognoscendo, colloquendo, propriisque nominibus singulos nominando, ipsorum ministerio plerumque ’ futura prsedicebat. In longe vero futyris atque remotis, sicut et ipsi, frequentius fallebatur ; in

1 Notandum, ^c.] chapter not in R, B. part is in Hc den.

siciiffoima prcefcrcbat’] D. l\d. Not in llc, CamdeD.

Eest of this The greater all in D. Ed., Cam-

3 deliciisl Hc. Rd., Camden. Not inD.

" pleriimqve"] D. Rd., Camden. Not in Hc.

TJI’.KR I. (\V. V. <)1

quoJ Hoelus occupatuiu detiiicl^at, Ioul;»" autt> pia"- dixit ; et doiuiuum suum, Hoelum scilicet, inde prte- raunivit ; se etiam ^ ibidem tunc vulnerandum, sed nou ibidem tunc moriendum, vivumque ab oppido evasui-um pnecinuit. In hoc solo deceptus ; quia sicut 7". amicos hostis ille beare novit, sic suos in fine remu- nerare consuevit ; quia eodem vuhiere paulo ])Ost letaliter occubuit.

Inter hiBC autem omnia admiratione dignissima, hoc solum censui magis admiraudum, quod oculis carneis spiritus illos tam aperte videbat : quia spiritus oculis corporaUbus, nisi assumptis corporibus, videri non so- lent. Si vero corpora, ut videri possent, assumpserant, ab aliis quoque pi-a3cipue praesentes et prope positi quo- modo videri non poterant?

Sed forte “^ corporali visione miraculosa visi sunt hfec.”" Cujusmodi visione rex Balthasar in Daniele * vidit manum scribentis in pariete, " Mane, Techel, Pliaves," Dan. v. 25. hoc est, appensum, numeratum, divisum ; qui et eadem nocte regnum pariter et vitam amisit.

His autem in finibus, nostrisque diebus, cibco do- minandi ambitu, rupto consanguinitatis et consobrino- rum fcedere, iides quam enorraiter in perfidiam evanu- erit, difiuso per Gualham pravitatis exemplo, Kambria non ignorat.

[Cap. VI.]

De transitu per Novum burgum et Kairdif, cum oiotabilibiLS suis.

Apud Novum itaque burgum, ubi Oschai flumen ab rrogress originali de Cantref bochan fonte descendens in mare I^^^*^^’ Cardiff.

se etiain …. moriendum’] D. i - Sedforte . . amfsitl This sec-

Rd. ; se et ibi esse vulnerandum, tion not in Hc.

sed non letaliter, Hc. ; and so Cam- 1 •’ htrc’] D. Kd. ; lii, Caniden.

den, but with “se etiani ibidem” ,• ^ Daniele’] Rd., Camden ; Kze-

instead ot" se et ibi." \ chiele, D.

ITTNERAnnnf KAMr.RIiT:.

The brook Pencarn, and its an- tient ford.

Prophecy of Merlin Silvester. 77 b.

A.D, 11 03, infm ii. 10. Ilenrj- II.’s passage of this brook.

dilabitur, ad crucis obsequia multis allectis, fluvio E,enni transcurso, ad nobile super aquam Thaph de Kaerdif castruiu pervenimus. Serj^it autem iu Novi- burgi finibus, torra seilicet de Wenloch, livulus cui nomen Nant Pencam ; non tam aquarum profunditatc, quam alvei concavitate, palustrique limositate, non nisi certa per loca vadaque transmeabilis. Habuerat autem antiquitus vadum, cui nomen Red ^ Pencarn, ad quod publica strata ducebat. Sonat autem Latine, Vadum sub capite rupis. lleH enim Britannico, vadum Latine ; Ten caput ; Garn rupis. De quo Merlinus Silvestris mentionera faciens, in haBC verba prorupit ; " Cum " fortera lentiginosum in dextrales Britones irruere " videris, si Red Pencarn transierit, Kambria3 vires " noveris enervari."

Contigit autem nostris temporibus, cum Anglorum rex Henricus secundus in Resum Griphini filium arma suraeret, et per maritimam dextralis Kambrise viam versus Kaermerdyn tenderet, die quo Nant Pencam transire debuerat, antiqui partium illarum Britones circa praedictum vadum cura surama solicitudine princi- pis adventum observabant: scituri pro ceiiio, quoniara et fortera noverant et lentiginosura, si vadi transitus concordaverit, de ipso proculdubio vaticinium esse complendum. Cum igitur rex ad prsedictam aquam via duce festinasset, et, vaticinali veterique vado du- dura obsoleto, ad aliud ejusdem aquse vadum, quod modemior usus frequentaverat, jam transire parasset,^ tubicines et buccinatores quos Cornhiriez^ vocant, ab

1 i?e(/] D. ; Rit, R. B. ; Rith, Hc. In modern Welsh, Rhyd, a ford. Nant Pencam, or the brook of Pen- carn, is probably the river Ebwy, which flows about a mile and a half south of Newport. There was an old road by a ford across this river, and three old farmhouses near the

ford are still called Great Pencam, Little Pencarn, and Middle Pencam (Sir R. C. Hoare).

parasset\ R. B. Hc. Rd. ; pa- rassent, D.

3 Comhiriez’] D. ; Cornhiriet, B. B.

LTBER r, PAP. VI.

fin

Hir, quod cst ionguni, et cornu, co quod longis iu cornubus flatuni emittant, ex altera vadi ripa, quasi regi exultantes, in cjusdem lionore ^ buecinare coeperunt. Unde cum equus, in quo rex sedebat, prce timore tam horribilis et insueti sonitus calcaria respuens, aquam intrare prorsus abnueret, rex, lora regyrans, ad anti- quum vadum se conferre ira prsevia deproperavit. Quo statim impetuose transcui’so, Britones, eo experiraento quasi dc imminente jam certi exitio, ad propria moesti sunt reversi.

In castro quoque de Kairdif contigit liis nostris die- Earl Wil- bus res memoratu non indigua. Claudiocestrise nam- Gioucester que comes Guillelmus, Koberti comitis filius, qui cum surprised, castro prredicto totam provinciam de Guladmorgan, " prisoner, id est, teiTa Morgani, iure liereditario possidebat, cum ‘" Cardiff

. . , castle:

quodam homine suo, cui nomen Yvor modicus, ^ forte a.D. ii.58. guerram habuerat. Erat enim vir staturje modicae, sed animositatis immensse : Guallensium more mon- tana quaidam et silvestria possidens, qune tamen illi comes vel auferre prorsus vel mutilare contendobat. Nocte igitur quadam, quanquam castrum de Kaerdif, 78. murorum ambitu munitissimum, excubarum multitudine personaret, quanquam ^ militibus centum et viginti, necnon et arcariis multis, ^ stipendiaria quoque familia plurima urbs redundaret, inter tot tamen prfesidia et secm-itatis argumenta, ^ prcedictus Yvor, scalis allatis clam muros irrepens, comitem et comitissam, cum

’ /iono/e] D. Kd. ; honorem, R. B. Hc., Camden.

Guladmorgan’] D. ; Wlatmor- began, B. ; Waltmorgan, R. F. Gwlad is the Welsh for a province, or ter- ritory.

» Yvor viodicus’] R. B. D. Rd. ; Yvorus, agnomen modicus, Hc. ; and so Camden, with " erat " after " modicus." Ivor ab Cedivor, called Ivor Bach (Ivor the little), lord of

Senghenydd, a comot of one of the cantrevs of Glamorgan. This ex- ploit of his is mentioned in the Margan Annals under 11,58.

" quanquam"] R. B. D., &c. ; quanquam et, Hc.

arcariismultis] R. B. IIc, Cam- den ; multis aliis, D. ; multis, Rd.

" argumenta] Hc. D. Rd,, Cam- den ; augmenta, R. B.

tJt ITINEUARIUM KAMBUFyl’..

parvo quom unicum hahebaut filio, secum oducens ad silvestria perduxit. Nec remisit, donec quicquid ei ^ in- juste ablatum fuex’at, et ampliora, recuperasset. Tes- tante namque poeta,

" Spectandum est semper ne magna injuria fiat,

" Fortibus et miseris : tollas licet omne quod usquam

est " Argenti atque auri, spoliatis arma supersunt."

A.D. 1172: In hoc eodem ^ oppido de Kaerdif, Anglorum rex stran^e *" Henricus secundus, in reditu ab Hibernia, sabbato waruing at primo post Pascha cum pernoctasset, missaque mane, dominica scilicet, jam audita, cum a capella ^ Sancti Pyrani prseter regem omnes exissent, ipso in orationi- bus plus solito tunc forte moi"ante, tandem cum exiret, et ad ostium capellse jam equum ascenderet, astitit ei vir quidam ante faciem, poste quodam prfefixo quasi pro podio fungens, flavus, tonsuraque rotunda, vultus macilenti, statur?e aliquantulum procerse, netatis quasi circiter annos quadraginta, tunica indutus alba usque ad collum pedis demissa, zona prsecinctus, et pedi- bus nudis ; qui et regem in hsec veiba quasi Teu- tonice convenit, " God holde ]>e, cuning ;" quod * Latine sonat, Deus te custodiat, rex. Et postea in eadem lingua prosecutus est in hunc modum ; " Salutat vos " Christus, et pia mater ejus, Johannes quoque Bap- " tista, et apostolus Petrus, mandantes vobis quatinus.

’ ei’] D. Rd. Not in R. B. Hc, It is found again, but only in two

Camden. or three late MSS., in the Expug.

The two next seetions, In hoc Hihern. (vol. v. 289), -where proba-

eodem . . plenius ostendetur, not in bly it is a mere interpolation of

K. B. in Hc. D., &c. some 14th century copyist.

This adventure of Henry IL at •* capella] D. Rd., Dc Princ.

Cardiff occurs again in the De Prin. Instr., and Exp. Hib. ; ecclesia, Hc.

Instr. (p. 37), ■with some variations, . ■• quod Latine . . . rex] D. Rd.

but Giraldus expressly says that he Not in Hc, and not in De Princ.

is there repeating from the Itin. Instr. or E.vp. Hib. (" sicut in Itinerario scripsimus ‘).

LinKR I, CAP. VI. 05

" per totas ditioni vestrrn subditas torras, ne mercatus " dominicis diebus fiant firniiter inhibcri faciatis, et " quod in illis nihil uspiam operis liat nisi divinuni " officium, et illud devote facere et audire, prteter ci- " baria solum ’ qute ad usum diurnum prreparentur. ‘^ b. ’ Quod si feceritis, nihil uuquam inchoabitis quod fine " bouo non compleatur, vitamque feliciter consumma- " bitis." Rex autem miHti, cui nomen Philippus de Mercros,- qui frenum equi tenebat, dixit lingua Gallica- " Quaere a rustico, utrum lioc somniaverit." Et cum hoc Anglice miles exponeret, .subjecit ille lingua priori ; " Sive hoc somniaverim, sive non, vide quis ’’ liodie dies sit ;" loquens regi, non interpreti, " quia " nisi hoc feceris, vitamque maturius emendaveris, ‘•■ priusquam annus iste prretereat, tales de re quam ‘• plus in mundo diligis rumores audies, talemque tur- " bationem inde recipies qua? tibi usque ad exitum " vit;e non deficiet." Et cum rex, hoc dicto, equo calcaribus monito, parum versus portam et quasi pas- sibus octo processisset, lora vegyrans, " Vocate mihi," inquit, " bonum hominem illum." Et cum miles prse- dictus, et juvenis quidam, cui nomen Guillehnus, qui soli tunc in oppido cum rege remanserunt, illum vo- cassent, et non inventum primum in capella, deinde per aulam et diversoria cuncta qusesiissent, uusquam comparuifc. Rex autem, eo non reperto, cum tamen diutius eum solus in oppido dum alii quaererent expec- taret, moestus plui-imum et plangens, quod amplius ei locutus non fuisset, versus Novumburgum per pontem de Remni iter arripuit. Sicut autem comminando vir ille promiserat, sic anno contigit non completo. Filii namque ipsius tres, primnevus scilicet Hem’icus, et alii duo, Pictavensis et Brito, contra ^ ipsum iri Quadrage-

’ solum’] D. Rd. ; sola, Hc.

In tlie De Frinc. Instr. and £.17). Hib., it is addcd that this

Phihp de Mercros was the author’s informant.

•* contra] D. Rd., De Princ. luslr., Ex[). Hih. ; poBt, Hc., Camden.

VOL. VL E

ITINEllARIUM KAMBRIi?-:.

Barry island : from where

•sima Hcqueiite ad regein Fraiicoruin Ludovicuni disces- serunt. Unde tanta mota est ei inquietatio, (|uantam antea nunquam habuerat, et qmu semper ei, usque ad extremum spiritus lialitum, per aliquem filiorum ^ fere ince.ssanter perdurasset.

Multas et alias pra^monitiones et castigationes rex iste divina miseratione, qujt) magis conversionem pec- catorum appetit quam eversionem, circa eadem tem- pora et fini propinquiora suscepit. Quas tamen omnes animo oLstinato, et corde indurato, incorrigi- biliter omnino contemi^sit : sicut in libro De Principis instructione, Deo propitiante, plenius ostendetur.

Distat autem non magnis abliinc spatiis insula modica, in Sabrini maris litore sita, quam accoljB Giraldus’s Barri vocant ; a nomine Sancti Barroci, loci ^ ejusdem name olim cultoris, sic dicta. Cujus et relicpu» in capella ibidem sita, hederae nexibus amplexata, in feretrum translat98 contiuentur. Ab hujus etiam insulse nomine, viri nobiles ^ maritimarum australis Kambriiu partium, qui eidem insulse cum terris finitimis dominari solent, sunt ‘^ denominati : a Barri scilicet primo agnomen, postea cognomen de Barri suscipientes.

Est autem hic notabile, quod in ipso insulae in- troitu, in rupe marina apparet rima permodica, ad quam si aurem apponas, audies operse strepitum quasi fabrilis ; nunc follium flatus, nunc martellorum ictus, nunc cotis et ferri sonora fricamina,

" Stridentesque ^ cavernis " Stricturas Chalybum, et anhelum fornacibus ignem."

1 per aliquem filiorurn] D. Rd., Camden, Exp. Hib. Not in IIc. The De Frinc. Instr. has " filioruni," without the " per aliquem."

loci} B. Hc. D., &c. Not in R. F.

» 7wbiles’\ Hc. D., &c. Not in R. B.

•* sunt] B. F. Hc. D., &c ; super, R.

5 Adapted from Virg. JEn. viii. 420:

" Striduntque caveniis " Stricturae Chalybum, et forna- " cibus ignis anhelat."

IJBER l, CAl\ VI.

Ceterum liaud difficile credeudum/ ex aquis mariuis occulte subiutrautibus sonuni hujuscemodi provenire posse, nisi quoniam non minus, retrogradis et rcfluis tiuctibus, vacuato prorsus litore continuatur quam repleto.

[Cap. VII,]

De sede Landavensi, et monasterio de Margan, cuiit partmm illarum - oiotabilihu.s.

Igitur in crastiuo, crucis apud Landaph negotio j^^ li^u.

publice proposito, astantibus hinc Auglis inde Gualen- ^^^-

sibus, ex utroque populo plurimis ad crucem allectis,

ea nocte ibidem cum episcopo loci ejusdem Guillehno,

viro discreto et honesto, moram fecimus. Sonat autem

Landaph ecclesia sita super Taph iiuvium, qute et

ecclesia Sancti Teleauci,^ ejusdem sedis olim episcopi,

nunc dicitm-. Mane igitur, missa in ecclesia cathedi’ali, From there to

principalique altari, ab archipniesule celebrata, statim ^[^^’^^"

versus nobile Cisterciensis ordinis monasterium de 79 b.

Margan, per cellulam de Ewennith, iter incunctanter

arripuimus. Erat autem monasterium de Margan, prae

aliis cunctis ordinis illius per Kambriam locis, priesi-

dente tunc * viro literato et discreto abbate Cunano,

cai’itativa largitione hxudatissimum.^ Unde et aliquo- Great

ties, gravi ingruente famis articulo, certum noveris et ‘^Jipity of

*. ’ , , . this abbey.

mdubitata veritate compertum, ob unmoderatam largi-

fluse caritatis abundantiam, quam in peregrinos et

pauperes infatiganter *" exercuerant, deficiente aliquoties

’ credenduml Hc. D., Camden ; crediderim, R. B. Ed.

partium illarum^ R. B. R,d., Camden, and D. supra in Table of Chapters ; part. suarmn, Hc. ; pertinentiis illarum et, D. here.

Teleauci] D. ; Teleau, R. B. St. Teilo, second bishop of Llandaf.

^ tunc^ D. Rd., Camden. Not in R. B. Hc.

^ laudatissimum’] D., Camden ; laudabile, Hc. ; laudatissimo, Rd. ; laudabiU, R. B.

^ in/atiganter’] Uc. D., &c ; in- fatigabiliter, R. B.

E 2

fxS ITINEIIARIUM KAMUHIiE.

farre pennquo, Rensibile fuisso tlivinitus au^ientum

3 Reg. apposituin ; tanquam lecytlu oleo, veri Helisiei bene-

xvii. 12, ^qIq pauperi nmliereulaj niultiplicato.

Circa prima vero fundationis tempora, juvenis ([ui-

dam de finibus illis, genere Kambrensis, terras quas-

dam monastcrio datas acriter sibi vindicans, et in

usus proprios redigere parans, post multas infestationes,

demum instinctu da^moniaco grangiam monacliorum

optimam blado refertam igne combussit. Et statim,

amens efFectus, per patriam discurrere coepit, rabie

plenus et insania ; nec ab erxore ^ cessavit, donec a

parentibus captus fuerat atque ligatus. Poito, ruptis

mane vinculis, fatigatisque custodibus, ad monasterii

denique portam evasit, clamans incessanter et ululans,

se monachorum ministerio totum intrinsecus igne com-

buri. Et sic, planctu raiserabili vociferando, spiritum

infra paucos dies exhalavit.

Contigit etiam ut ab- alio quodam juvene in bos-

pitum aula verberato, statim in crastino, divina ultione

secuta, injuriosus ille ab hostibus interimeretur ; et

eodem aulse loco, quo fuit injuria sacrse domui et

fratribus astantibus irrogata, exanime corpus exten-

deretiu-.

The monks His quoque nostris diebus,^ ingi*uente famis inedia,

send to ^^ maxima pauperum turba quotidie ad januam jacente,

  de    communi    fratrum    consilio,   ad   caritatis    explendse

Bristoi for sufiicientiam, propter bladuni in Angliam * navis Bris- grain. . , r\ ’ T 1 ■ •! • 1

tollum missa est. C^ua? cuni diutmam ibidem vento

contrario moram fecisset, die quo in monasterio tam

ad usus pauperum quam monachorum annoria deficere

Miracle. debuit, nave non redeunte, sed locum potius miraculo

^ errore’] D. Ed., Camden ; hoc i Camden ; His autem …. diebus,

errore, R. B. Hc.

ab’] R. Hc. D., Camden ; an in- terlineatiou, in a later hand, in B. Not in Rd.

•’ Jlis quoque . . diehus] D. Ed.,

Hc. ; His autem . . temporibus, E. B.

^ in Anyliam~\ D. Rd., Camden. Not iu R. B. Hc.

LIIJKU I, CAP. VII. 0;J

dante, contigit ut canipus prope nionasteriuin, pcr niensem et amplius ante commune maturationis teni- })us, et antequam messis aliqua per patriam meteretur, cum multorum admiratione subito maturus inveni- retur : unde tani fratribus, quam pauperum turbis, sufticientem usque ad autuninum alimoniam divina miseratio ministrarct. His igitur et aliis virtutuni signi.s, locus Deo acceptus diligi a cunctis coepit et venerari.

Accidit autem his nostris diebus, quatuor Caradoci The sons tilii lestini filiis, et ^ Re.si principis ex sorore nepo- jib i^.stin. ^’ tibus, his in finibus lierili portione, sicut Gualensibus mos est, pro patre dominantibus ; Morgano videlicct, et Mereducio, Oeneo, et Cadvvallano ; quod per invi- diam et Caymiticam malitiam,- itervim renatam, Oeneum fratrem Cadwallanus interemit. Nec mora : divina ultione subsecuta, cum castrum quoddam hostiliter invasisset, muri subito super eundcm facta ruina, minutiin confractus interiit : et inter tot tam sui quain fratrum suorum exercitus viros, dignas perpetrati faci- noris et fratricidii pwnas hiens, .sohis miserabiliter exstinctus occubuit.

Accidit hic quoque res memoratu non indigna. Gallautry Leporarius enim prajdicti Oenei magnus et pulcher, ct 1^^^^^^"’^’ virgea ‘^ varietate discoloratus, septem vulnera, sagittis et hmceis coi’pore perforato, non absque plurima tamen hostium et homicidarum caninis niorsibus hiceratione, in domini defensione suscepit. Qui et postea Anglo- rum tunc regi Henrico secundo, vulneribus recenter in cicatricem obductis, a comite ClaudiocestrifB Guil- lehno, ad tanti tam egregii’* facinoris osteutum, est transmissus.

1 ef\ B. Kc. D., &c. Not in R. ^ vin/ea] R. B. Hc. 1). ; mira,

F. Ed., Camden.

Camden here adds, ‘‘qua; jam ’ egregii] 11. B. Hc. Rd.,Camden;

‘• inveterassct." It is iu no MS. egregium, D. that I have seen.

70 ITINERARIUM KAMBRIiE.

«0 b. Praj omni namque bestia plus hominera canis et

P *"" diliirit et dismoseit. Qui et interdum, sublato domino,

twecn a -^ ^ . …..

dog and vivcre recusat ; et pro domino mortis subire discrimina dcre^orhis “°” formidat. Igitur et mori pro dominis, et commori niaster, as domiuis est paratus. Unde et exemplum unum, qiiod St^^Ani-^ et^ Suctonius tangit in libro, qui De animantium brose, &c. oiatuHs inscribitur, et Ambrosius “^ quoque in Exame- roii narrat, hic interserere non superfluura reputavi. " Ferunt Antiochias in remotiore urbis parte crepus- " culo •”’ virum necatum, qui canem sibi adjunctum " liaberet. Miles quidam prasdandi studio minister " uecis extiterat. Tectus idcm adhuc tenebroso diei " exordio, in alias partes secesserat.’^ Jacebat inhu- " matum cadaver : frequens speetantium vulgus asta- " bat : canis questu lacrimabili domini deflebat serura- " nam. Forte is, qui necem intulerat, ut se habet " versutia humani generis,^ quo, versandi in medio " auctoritate prjesumpta, fidem assereret^ innocentise, " ad illam circumstantis ‘^ populi coronam accessit, et ’ velut miserans appropinquavit ad funus. Tunc canis, " sequestrato paulisper luctu doloris, arma ultionis " assumpsit, atque apprehensum tenuit ; et velut epi- " logio quodam miserabile carmen immurmurans, uni- " versos convertit in lacrimas. Probationeni ^ detulit, " quod solum tenuit e plurimis, nec dimisit." Prse- sertini cum nec odii, neque invidise, aut injurise ali- cujus poterat objectione crimen illatum evacuari. Ob

’ cq D. Rd. Not in R. B. Hc, , ’’ generis] E. B. Hc. D., &c. ; in-

Camden. I find no niention of tlie genii, He.ram.

Deanimantinmnaturiso^f^xKtomxxs. ’ r. „,sereret-\ R. B. Hc. D., &c. ;

The passage of St. Ambrose is in [ ^dscisceret, Hea:a;n,. Hexcrmeron, vi. 4, 24.

./ Ambrosius . . . narrut:] Hc. ’ ’ circumstantis-] D. Ed. ; circum-

D. &c. Not in R. B. spectantis, R. B. Hc, Camden, with

3 crepvscnh’] R. B. Hc.j&CMrith | -^’^^’^’"-

Hexa:m. Not in D. \ » Probationem] R. B. Hc D.,&c.;

^* .<iecesserat] Hc.D. ; concesserat, j Fldcm probationi, Uexcem.

R. B. Rd., Camden. with Hexami. I

LIBER I, CAP. VII. 71

tantara igitur et ^ tam vebementem homicidii prro- sumptionem, milite tamen constanter inficiante, judi- catum est duello rei certitudinem experiri.^ In campo itaque constitutis, et vulgi circumstante corona, hinc cane dentibus armato, ilHnc baculo cubitali milite munito, tandem, cane victore, victus homicida succu- buit ; et ignominiosam publico patibulo poenam dedit.

Kefert Plinius, refert et Solinus,^ regem quemdam, A sports- studio venationis non mediocriter datum, cum ab hos- rescucd ^ tibus aliquando captus fuisset et incarceratus, quia 8i. canes dilexerat, per caninos demum regionis illius f™’^ pnson exercitus, ad montana et silvestria per se sponte sequestratos, et inde tam in homines quam in armenta*^ et pecudes impetus faciendo et atrociter desaeviendo, demum absque alio quolibet necessariorum juvamine modo mirando liberatum.

Praiterea,^ ea quse de canum natura experientia Giraidus’s

■•.1.. T ., . Ti observa-

didici, ocuhsque meis plerumque conspexi, expiicabo. tiong ^5 ^o

Canis in rebus agnoscendis, dominoque praecipue, quem ^^^ naturc

forte ^’ veluti in turba per’aliquantukim tempus ami- " "

serit, plus naribus quam oculo credit. Primum enim,

in domino scu ductore perdito reperiendo, ocidis in-

spicit ; deinde nares ad certius investigandum vestibus

apponit ; tanquam totas infallibiles experientise vires

eidem in naribus natura plantaverit.

Item medicinam portat lingua canina, sicut e contra

mortem lingua lupina. Unde et sicut vuhieribus canis

lingendo medetur, sic vulnera lupus lingua corrumpit.

’ et’] D, Ild. Not in R. B. Hc, " liati contra resistentes." I can

Camden.

find, in either ■writer, no further

expcrirrj R. B. Hc. D. Rd. authority for Giraldus’s fuller ac-

Over it, in R. and B.. is the inter- ’ count.

lineation, " vel annotari." F. has j * armenta’] Hc. D., &c ; arma-

" vel annotari vel experiri," in the ; menta, E. B.

text. 1 * The two next sections, Prcete-

^ Tlmy {Nat. Hist.,-vm.Gl),nnd \ re.a …. tesionem, in Hc. D., &c. from him Solinus (cap. xv.), have Not in R. B.

this : " Garamantum regem canes ’ ^ .f<*rte’\ Hc. Rd., Camden. Not

’’ ducenti ab exilio reduxere, prse- ’ inD.

’ ^

2 ITINERAKIUM KAMmil/K.

O.iiiis autem, si vel collo vel eapite, vel Jilia (jiiavis eorporis parte, quo lin;:;uain flectere non valeat, vulnus acceperit, pede posteriori lingua; Ijeneficiun), quasi nuncio tideli, transfert ad Ifesionem.

[Cap. VIII.]

De Avenince et Neth. fiuviis transcursis ; de Abertcme ^ quoque, et Goher ; ciim notabilihus suis.

rrogrcss Profccti abinde, non procul a Margano, ubi sabulosi

“■an abbcv litoris et maris influentis alterna^ incipiunt vicissi-

to Swan- tudines, Aveninie fluvium, sub ])lurimo tamen reflui

maris moramine, transvadavimus. Et inde versus Netli

fluvium via maritima festinautes, primjTevum Karadoci

fliium Morgauum ducem et praevium habuimus. Ac-

Dangerous cedentibus itaque nobis ad aquam, prfB aliis australis

siinds.” Kambrije fluviis, vivi sabuli periculis, totumque subito

quod ingeritur absorbentis, inaccessibilem, iuter clitel-

81 b. lai’ios multo.s, qui via versus mare venerant inferiore,

unus quem solum qui scripsit lisec ibidem habebat,

(luauquam medius in turba conserta incederet, solus

tamen (j[uasi in abyssum descendit. Sed demum tamen,

non absque sarcintu detrimento librorumque, laboriosa

simul et periculosa juvenum opera, vix extractus evasit.

Qaanquam igitur partium illarum principem Morganum

vice ducem haberemus, sub periculo tamen multo, plu-

riinorumque lapsu, ad aquam perrenimus. Per sabulum

quippe absorbens, contra ducis monita, nos viro terror

insolitie festinare coegit, et

Virg. JEn. " Tiiuor addidit alas ;"

viii. 224.

cum per hujuscemodi pericula, sicut ibi^ didicimus, sit potior incessus moderata maturatione^ temperatior. Sed

1 Aficrlawe’] I). ; Abertan, K. B And so afterwards.

ibi} K. B. IIc. Kd., Caniden ; ibidem, 1).

•’ modcrata malurutione] IIc. D., &e. Kot in E. B.

LIBER I, CAP. VIII. 73

qiioniain quolibet nieDstruo maris incremento anniis illiusvada^ mutantur, quolibet nubigero imbrium aug- mento non reperiuntur, phivialibus inundationibus ex- uberantibus undis, navigio non vado transvecti sumus ; monasterio de’- Neth a dextra relicto, iterum Menevijxj partibus appropinquantes,^ et Landavensis ecclesiae dio- cesim, quam apud Abergavenni intravimus, post terga relinquentes.

Accidit autem his nostris diebus, Menevensi episcopo Anccdcte David secundo hac iter agente, et vado recente maiis j*)m.‘i^i’!|J’(i inHuentis proceHa turbato, quod capeUanus quidam de a chaplain. tinibus illis, Rederth * scilicet agnomine Falsus, quo- niam transeundarum fuerat gnarus aquarum, vadi pne- tentandi periculum episcopo prneciiuente suscepit. Sed cum equuni episcopi gi-andem et fortem, et ex toto comitatu ad hoc fideliter electum, presbyter ascendisset, vado statim transmeato, quoniam suspcnsionis seuten- tiani nuper incurierat, ad ipsa quas non procul aberant siivestria fuga maturata sc proripuit ; nec revocari ullatenus potuit, doncc, sumpta securitatis et indem- nitatis cautione, liinc equus et illinc inissa restitue- retur.

Intrantes itaque provinciam quie Goher dicitur, in Anival at castro de Sweineshe,^ quod ct Kambrice Abertawe “^ or\vbcr^-” vocatur, id est, casus Tawe ^ fluvii, pernoctavimus. tawy. Mane vero, post missam, populo convocato, plurimisque ad crucem allectis, vir quidam partiura illarum [tetate provectus],’ cui nomen Kadorus, ad archipra?sulem ac- Cador’s cedens, eum in hapc verba convenit ; " Domine, si mihi ?;^"°^ " pristinre vires suppeterent, et juventutis ehxpsas robur

^ iWfl] Hc. D., &c., and F. by " Rhydderch " is a not uncommon

alteration ; vaga, R. B., and F. ori- giually.

de] Hc. D., &c. Not in R. B.

Welsli name.

^ Sweincski’] D.; Sweinesie. R. B. " AherUiwe, and Tbwe] D. ;

•"> appropincjuantes] D. Rd., Cam- i Abertau, Tau, R. B. dcn ; appropiantes, R. B. Hc. | ^ cetatc provcctiiti’] R. B. Hc,

Bederth] D. ; Retherch, R. B. Camden. Not in D. Rd.

71« ITINKUAIUUM KAMBUI^,

" adesset, laudabilem quem j^rscdicas laborem nec ulla " mihi eleinosina redimere, nec ullius desidias torpor " adimere posset. Verum quoniam dosideraliilem lianc " gratiam setas mihi dcbilior, deteriorque dies invidit ; " quippe sicut

llor. A. r. " < Multa ferunt anni venientes commoda secum,’ 175. '

" sic

" " Multa recedentes adimunt ;"

" si beneficiuni, corporis vexatione, conscqui plenum " non sufficio, decimarum tamen omnium quse possideo " largitione, consequi valeam vel semiplenum." Et sic ad pedes archiepiscopi [provolutus, et] ^ cum largo lac- rimarum fonte genua ponens, in manu ejusdem, ad crucis obsequium, rerum suarum omnium decimas assig- navit, et ab eodem dimidiam injunctse pcjenitentiaj reraissionem irapetravit. Cum autem, hoc facto, pau- lisper seorsum. recessisset, reversus in hanc sententiam itei-um prorupit ; " Domine, si voluntas informat ac- " tionem, et ipsa plerumque pro facto reputatur, cum ’’ mihi hoc iter agendi sit plena et firma voluntas, " residuse [partis] - poenitentia^ relaxationem peto ; et " insuper, renovato beneficio, decimarum mearum de " residuo^ summam adcequabo." Subridens ad hsec archiepiscopus, devotam viri subtilitatera cum admira- tione amplexatus est. The face- Eadem vero ^ nocte, monachls duobus, cubiculariis nionk archiepiscopi, super his quse acciderant, periculisque vise ad invicem conferentibus, dixit unus eoruha, “Pro- " vincia dura est ista.” Alter autem e contra facete respondit ; " Quinimmo, nimis hesterna die mollis in-

1 provolutus, etl, Hc., Camden. j ^ de residuo^^ Hc. D., &c. Not Not in .R. B. D. Ed. i" ‘^- B.

1 * Eadem vero referente’]

^’ partiq R. B. Hc, Camden. This section in Hc. D., &c. Not in Not in D. Rd. I R. B.

LIUER I, CAP. viir. 75

veiita est." Altero ad asperitatem patria?, altero vero ad sabuli moUitiem sermonem referente.

Parum autem ante hfec nostra tempora, accidit his in partibus res raemoratu non indigna ; quam sibi 82 b. contigisse presbyter Eliodorus constantissime referebat. ^^J™"^*^ Cum enim puerilis innocenti-^p duodecimimi jani ageret with annum, ([uoniam, ut ait Salomon,^ " Radix literarum ^^"^®- " amara est, quanquam fructus dulcis," puer literis addictus, ut disciplinam subterfugeret, et verbera crebra praeceptoris, in concava fluvii eujusdam ripa se fugi- tivus occultavit. Cumque ibidem, bis sole revohito, jejunus continue jam latitasset, apparuenmt ei homun- culi duo, staturre qua.si pygmfefe, dicentes ; " Si nobis- " cum venire volueris, in terram ludis et deliciis " plenam te ducemus." - Annuens illc, surgensque, secutus est prrovios, per viam primo subterraneam et tenebrosam, usque in terram pulcherrimam, fluviis et pratis, silvis et planis distinctissimam, obscuram tamen, et aperto solari lumine non illustratam. Erant ibi dies omnes quasi nebulosi, et noctes lunse stellarumque absentia teterrimje. Adductus est puer ad regem, eique coram regni curia prsesentatus : quem cum diu, cum admiratione cunctorum, rex intuitus esset, tandem eum filio suo, quem puerum habebat, tradens as- signavit. Erant autem homines statura? minimse, sed pro quantitatis captu valde compositre ; flavi omnes, et luxuriante capillo, muliebriter per humeros coma de- missa. Equos habebant suae corapetentes raodicitati, leporariis in quantitate conformes. Nec carne vesce- bantiir, nec pisce ; lacteis pleruraque cibariis utentes, et in pultis raodum quasi croco confectis. Jui’amenta

» In Top. fHh. (Vol. V.. 191, ’ wionar/iMw. N" 4 ofold editions, 125 n. 6), these words are ascribed to of late), which I suppose to be the

St. Jerome. Jerome has, " De " amaro semine literaruni dulces

" fructns carpo " {Ep.adRtisticum den ; deducemus, D.

passage referred to.

duremiisl R. B. Hc. Rd., Cam-

ITINEIJAIUUM KAMHUIyE.

eis nulla : mhll enim adeo ut mendacia detestabaniur. Quoties de superiori hcmispbjTerio revei*tebantur, ambi- tiones no.stras, inlidelitates, et inconstantias exspuebant. Cultus eis religionis palam nullus : veritatis soluin, ut videbatui", amatores prfccipui et cultores. Solebat autem puer ille ad nostrum hemisphierium pluries ascendere ; interdum per viam qua venerat. interdum per aliam ; primo cum aliis, et postea per se. So- lumque matri suae se committebat ; patrisB modum, gcntisque naturam, et statum suum ^ ei declarans. Monitus igitur a matre, ut auri, (|U0 abundabat regio, munus ei quandoque roferret, pilam auream, qua regis filius ludere consueverat, ab ipso rapiens ludo, per viam solitam ad matreni deproperans cursim asportavit. Et cum ad ostium domus paternje, popiili tamen illius non absque sequela, jam pervenisset, intrare festinanti " pes hiesit in limine ; et sic iutra tectum cadenti, matre ibidem sedente, pilam manu’"’ elapsam duo pygmoei e vestigio sequentes arripuere, exeundo in puerum sputa, contemptus, et derisiones emittentes. Ipse vero resur- gens, ad seque reversus, mira facti confunditur erube- scentia ; et niatris plurimum ■ consilia devovens et * de- testans, cum via redire pararet quam assueverat, ad aquse descensum hypogeumque meatum cum pervenisset, aditus ei jam nullus apparuit ; cum tamen, per anni fere spatium, intra concavas aqure praxlictse i-ipas viam inutilis explorator inquireret. Sed quoniam ea, qute ratio non mitigat, temporis interdum niora mitescunt ; et diuturnitas sola laxatos hebetat plerumque dolores ; siquidem malis rnultis finis de tempore venit ; demum

■\Vho after- tamen ab amicis, et matre prrecipue, vix revocatus,

wards be-

1 suuml B. Hc. D. Rd. Not in li. F., Cainden.

festinanti] K. ^. lic. Kd. ; testiuavit, D., Camdt^’

’ manu’^ D. Rd. ; a manu, R. B. IIc. ; e nianu, Camden.

’ ct] D. Kd. ; ac, K. B. Uc, Camden.

LIBER I, CAP. VIII. 77

sibiqne rcstitutus, et Htcris denuo fl;itus, tandcin ’ ])ro- conics n cessu dierum in sacerdotii graduiu est proniotus. ‘’"’’’ '

Cum autem Menevensis episcoj^us David secundus And ic- Rupcr hujus’^ eventus inipiisitione •’ presbyteruni jii-i" tairilim- senio confectum niultoties solicitasset, nunquam ei ne- ^<l’i<> tlie gotii seriem potuit citra lacrimas replicare. Habuerat ^t. i)avid’s. etiam gentis illius linguaj notitiam ; cujus et verba recitare consueverat, quae sibi puerilibus, ut moris est, annis rapide comi^araverat. Erant autem verba, sicut Fairy ab episcopo prasdicto milii sunt ssepe proposita, Gra.‘Co ^’^“y”^)^^ idiomati valde conformia. Cum enim aquani require- Grcek. bant, dicebant Ydor ydorum ; quod Latinc sonaf, 83 b. aquani ofFer. Ydor enim aqua corum lingua, sicut et Grfeca, dicebatur : unde et vasa aquatica Ydrioi dicun- tur : et Duur * lingua Britannica similiter aqua dicitur. Item salem requirentes dicebant, Halgein ydorum, id est, salem afFer. Hal vero Graece sal dicitur, et haleyn Britannice. Lingua namque Britannica, propter diuti- nam quam Britones, qui tunc Trojani, et postea Britones a Bruto eoruni duce sunt vocati, post Trqjjc excidium moram in Gra3cia fecerant, in multis Gri;co idiomati ^ conformis invenitur.

Hic autem mihi notabile videtur, quod in uno verbo tot linguas convenire non invenio, sicut in isto. Hal enim Grrece, Halein Britannice, Halein similiter Hi- bernice ; Halgein, g interposita, lingtia prsedicta. Item ^>e Aric sal Latine, — quia, ut ait Priscianus, in quibusdam dic- ,,>’, ^{"^’ tionibus pro aspiratione ponitur s ; ut Hal Gr^ece, •’"’> -■’• sal Latine ; hemi, semi ; hepta, septem, — Sel Gallice, mutatione a vocalis in e, a Latino ; additione t litera?, salt Anglice, sout Teutonice. Habetis ergo septem

• iandeml R. B. Hc. Rd., Cam- den ; tamen, D.

hujusl R. B. Hc, &c. ; hujus- roodi, D.

^ inquisitioiie^ R. B. IIc, &c. ; inquisitionem, D.

^ Duur’} D. ; Dur, R. B. IIc, &c. Dwfr, iu modern Welsh.

•^ idiomali] D. Rd. Not in R. B, Hc, Cauiden.

ITINERARIUM KAMRRT/K.

linguas, vel octo, iu hac una dictionc plurimuin con- cordante.s. Giraldus'8 Siu auteni interpo.sitiL’ relationls de veritate quid “o thetrut^h sentiam scrupulosus investigator inquiras/ cum Augus- of this tale. tino respondeo, admiranda fore divina miracula, non di.sputatione - discutienda : nec ego negando divinse po- tentite terminos poao, nec affirmando eam quie extendi non potest insolenter extendo. Sed illud leronymi semper in talibus ad animum revoco : " Multa,” ^ inquit, " incredibilia reperies, nec"* verisimilia, quai " nihilomiuus tamen vera sunt. Nihil enim contra " uaturse Dominum prrevalet natura." Hsec igitur, et his" similia, si quaj contigeriut, juxta Augustini sen- teutiam iuter illa locaverim, qufe nec affirmanda pluri- mum, ueque neganda decreverim.

Progress from Swan- sea to Cydweli.

[Cap. IX.]

])e Lochur et Weiidrayth ^ fluviis transcursis ; de Ked- wely quoque ; cura notahilihus suis.

Transivimiis inde versus aquam de Locher per cam- pestria, in quibus Hovvelus, filius IJoreduci’ de Bre- cheniauc, post obitum regis Henrici primi, Anglos de iinibus iUis, et milites multos, publico bello confectos interemit. Fluvio vero de Locher transvadato, et aquis postea qua3 Wendraith dicuntur trausmeati.s, ad cas- trum de Kedwely via duce pefveuimus. In partibus

’ inquiras] D. Rd. inquiris, R. B. Hc.

Camden ;

disputatione] Hc. D., &c. positione, K. B.

dis-

3 After Multa Rd. adds, " in Scripturis." See Vol. V., 210, 1. 2, and 356, 1. 25. I have not suc- ceeded in verifj’ing this quotation from Jerome.

" nec] D. Rd. ; et non, E. B. Hc, Camden.

■’ his’] D. Not in R. B. Hc, &c.

Wendrayth] D. ; Wandrez, R. B. And so afterwards, and so supra, p. 9, n. 8.

^ Moreduci] D. ; Mereduci, R. ; Mereducii, B. Howel ab Mare- dudd of Brecheiniog. See Brut, A" 1135.

LIBER 1, CAP. IX. 70

istis, Anglorum rege Henrieo primo rebus Iminanis

exempto, dum Griphiuus Eesi filius, Sudwalliae tuuc 1’^nth of

. T-T^ ,,. .,. , • • i. Gweulliau,

prmceps, in rsorwalliam auxilmm corrogaturus ivisset, .^^.jjjj ,,(•

uxor eius Gueudoloeua,^ tanquam Amazonum regina i’rince

T-..1 1- i.ii -i^ 1 Gruffudd,

et Pentesilea secunda, lu partes illas exercitum clucens, ;„ buttle.

a Mauricio Londoniensi, loci illius tunc domino, et

viro egregio Gaufrido, praesulis constabulario, bellico

in- certamiue confecta, iuterempto ibidem filio ejusdem

Morgano, et altero capto, scilicet Mailgone, ([uos pue-

ros secum in expeditionem arroganter adduxerat, cum

aliis multis ipsa demum ferro confossa caput amisit.

Tempore vero Anglorum regis Henrici primi, tran- Trick put

quillum pacis statum Guallia sortita, cum prsedictus “’^““jj. ‘^”’

ille Mauricius silvam in partibus illis haberet, ferarura London by

multitudiue, cervorumque prsecipue valde copiosam,

nimiseque ^ parcitatis in ferina fuisset ; quoniam, ut

moris est, semper in viri fallacia est uxor astuta, miro

mulier est usa commento. Habebat enim vir ille a

latere silvse versus mare pascua magna, et ovium in

pascuis copiam multam. Mulier itaque, pastores om-

nes, et majores domus, figmenti sui complices habens

et fautores, simplicis utendo commoditate viri, in hsec

verba ad maritum accessit ; erat enim simplicis natur?e

simul et tenacis ; " Mirum,” inquit, ‘• quod bestiarum

" dominator bestiis dominari jam desiisti, et cervis

" non utendo, cervis * jam non imperas sed servis.

" Et ecce quantus abusus ex nimia surgit patientia. 84 b.

" Inaudita namque rabie, et insueta voracitate, adeo

" in oves nostras desseviunt, ut ex multis paucse, et^

" ex fere innumeris jam reddantm- numerosse.” Ut

autem probabiliorem redderet assertionem, evisceratis

’ Guendoloena’^ D. ; Guenliana, ’ ^ ?»w«a9«e] B. Hc. Rd., Camden; R. B. This defeat, and death of the i nimise, R. D.

princess Gwenllian, not mentioned i ^ cervis] Hc. D., Camden ; ser- in Brut OT Annal. Camb. vis, R. B. Rd. is here corrupt.

ih] D., Camden. Not in R. B. , * et] D. Not in R. B. Hc, Hc. Rd. has " belli certamine." Camdeu. Rd. is corrupt.

ITINERARIIJM KAMP.RIiE.

cervis duobus, inter ipsa intestina lanam interseri pro- euravit. Sic itaque vir, deceptus muliebri astutia, cauum rapacitati cervos exposuit.

[Cap. X.]

De jliivio Tewiensi naviyio transcurso ; de Kaermer- (Ihyn quoque, et Alhmlandoi ‘monasterio; cum notabilibus suis.

Progress Transeuntes inde navigio flumen Tewiense, et ver- theu^""^’^ sus Kaermerdin iter arripientes, Landestephan et Tala- charn marinis in scopulis a Iseva reliquimus. Erant autem h^ec duo castra, qufe Kesus filius Griphini, post o1)itum Anglorum regis Henrici secundi, desperatione custodum/ citra insultum occupavit : deiude provinciis de Pembroch et Ros ceedibus, incendiis, et deprfeda- tionibus fere exterminio datis, frustrato conamine Kair- merdin obsedit. Sonat autem Kainnerdin urbs Mer- Geoffrey, lini ; eo quod, juxta Britannicam historiam, ibi ex ^i-i’,is>- jncubo genitus inventus fuerat Merlinus. Est igitur hffic urbs antiqua, coctilibus muris, partim adhuc extantibus, egregie clausa, super nobilem Tewi fluvium sita, silvis et pratis abundans. Habet autem Kantref- niaur,^ id est, Kantaredum magnum, ab oriente, copi- osa silvarum condensitate australis Kambiite civibus^ tutissimum in necessitate refugium : ubi et castrum D^mewr,^ in collis excelsi vertice super fluvium ^ Tewi situm, quod et principalis Sudwallice curia dicitur.

Roman remains.

’ desperatione custoduin] D. Ed., Camden. Not in R. B. Hc. Com- pare Brut and Annal. Camb., A" 1189.

Kantrefmaur’] D. ; Kanter- maur, R. B. And so in other case. So also " Kantrefbochan " in D., and " Kanterhochan " in R. B., a few lines fiirther on..

3 civibits’] R. B. Hc, &c. Not in D.

^ Dynewr’] D. ; Dinevor, R. B. In the course of a few lines, D. has " Dynevur," and " Dinevur."

• Jluviuni] D., Caraden ; fluraen. E. B. Hc. Rd.

LIRKR I, CAV. X. 81

Fuerant onim antiquitus trcs princi})ales lu Wallia curire ; Dynevur in Sudwallia ; Aberfrau in Norvvallia, 8.1. scilicet apud Moniam ; in Powisia apud Pengwern/ quod et nunc SJopesburia dicitur. Sonat autem^ Pen- guern caput alneti.

In his’^ autem de Kantrefmaur tinibus, kemmoto videlicet dc Kaoc, illud ad animum revocans,

" Dolus, an virtus, quis in hoste requirat?" Virg. .^n.

et illud,

" Et si non recte possis, quocunque modo rem ; " Ilor. i Ep.

i. cc.

quam enormiter in subditos, hoc nostro tempore, curia vindictam exercuerit, noster explicare stilus abh.orruit.

Juxta Dinevur, trans flumen scilicet Tewi, in Can- trefbochan, id est, kantaredo brevi, est fons * qui die naturali bis undis deliciens, et toties exuberans, mari- n<is imitari solet instabilitates.

Non procul a Kairmerdhin, ex parte boreali scilicet,’’ A.D. iig3. apud Pencadeir, id est, cathedra? caput, Reso Griphini ‘^"‘‘‘ck fdio, nostris diebus, ad deditionem dolose magis quam upon.

virtuose compulso, et in Angliam ducto, rex Ano-lorum <^°^‘oy of ^ ’ *= . . ‘^ Ilenry II.

Henricus sccundus de Armorica oriundum Britannia

militem quemdam, de cujus prudentia simul et fideli-

tate confidebat, sub decani de Cantreftnaur conductu

cui nomen Guaidanus, castium Dinevur, locique situra,

et patrise munitionem exploraturum transmisit. Pres-

byter autem, monitus ut per viam meliorem ad cas-

trum et faciliorem militi pra?beret iter, per magis

difficiles et inaccessibiles aditus ipsum ex industria

circumduxit. Et ubicunque pcr saltus herbosos trans-

" Pengwern"] D. ; Penguem, R. B., and 1). in next line.

sonat aulem . . . alneti^ Hc. D., &c. Not in K. B.

•’ In /tis , , . . abho7Tuit’\ Tliis section in Hc. D., &c. Not in R. B. VOL. VI.

This well is mentioued in Top. Hib. (Vol. V., 8.5).

5 scilicet’] Hc. D., &c. Not in R. B. As to Rhys ab Gruffudd’s submission to Henry II. in 11G3, compare Brut, A" 1 1 62, and Anrial. Camb. 1164.

ITINERAUIUM KAMBRIiE.

85 b. Progress to Whit-

situiu ^ faciebant, cum intueuntium admiratione pres. byter herbam ])ascebatur ; asserens accohis et indigenas lierbis et radicibus, ingruente inedia, vivere et vesci solere. Ad regem itaque milite reverso, cunctisque relatis quaj vel digna relatu viderat vel audierat ; ter- ram scilicet inhabitabilem, terram inviam et inaccessi- bilem, nullique genti nisi bestiali et bestianim more viventi victui necessariam ; demum iidei sacramentique nodis, necnon et obsidum vinculis astrictum, Resum rex ad sua remisit.

Progi-essis inde nobis versus Cisterciense monasterium quod Alba domus dicitur, adsunt quidam nuntiantes

landabbey; archiepiscopo juvencm quemdam Kambrensem, ei devote occurrentem, obiter ab hostibus interemtum. Ad quem non procul a via divertens, corpusque cruentum elemo- synarii sui operiri pallio jubens, jugulati juvenis ani- mam pia supplicatione commendavit. Igitur in crastino, sagittariis duodecim de Sancti Clari castello satis pro- pinquo, qui juvenem pnTedictum jugulaverant, apud Albam domum in poenam criminis crucesignatis ; tri- busque fluviis, prinio Taph, deinde Cledeu^ sub Lan-

andthence ^vadein, alteroque Cledeu ^ sub Haverfordia trans- meatis, demum Haverfordiam pervenimus. Sortita est autem inde provincia nomen, inter duos hos fluvios sita, Deugledeu ; eo quod duobus his fluviis quasi duobus giadiis cingatur et terminetur. Cledeu namque Britarmice giadius Latine.

ford.

[Cap. XI.]

De Haverfordia et Ros; cum notabilihus suis.

Mraculous Apud Haverfordiam itaque primo ab archiprsesule the Welsh sermone facto, deinde ab archidiacono Menevensi, cujus

’ transitim^ Hc. D., &c. ; tran- situs, R. B.

C/erfew] D. ; Cledu, R. B.

“■> Cledeu”] D. Rd. Not in R. B. Hc, Camden.

UnER I, fAP. XT. 83

nomeii pnesentis opusculi titulus teuet, vorbo Douiini of Giial- gratiose prolato, tuvLii’ allecta est multitudo tam mili- o"yrendi° taris quam plebite. Ubi et^ pro mirando, et quasi sermon. pro mivaculo ducebatur a multis, quod ad verbum Domini nh arcludiacono prolatum, cum tamen lingua Latina et Gallica l(jqiieretur, non minus illi qui neu- tram linguam noveriint, quam alii, tam ad lacrimavum affluentiam moti fuerunt, quam etiam ad cvucis signa- culum catcvvatim accm*revunt.

Accidit autem aniculam partium istarum, quse per A blind triennium antea cseca fuevat, audito archipra^sulis ^d- ];*^°"^’^" ^^ ventu, iilium suum adolescentem, ut vel de fimbria siglu. vestimenti ejusdem aliquam particulam ei referret, ad locum praedicationis destinasse. Qui cum ad archiepi- scopum ob turbam consevtam accedeve non potuisset, glebam quam sub pedibus pvaBdicantis tuvba dihxpsa signavevat secum matvi repovtavit. Ipsa vevo munus oblatum cum gaudio magno suscipiens, et in ovientem sc. cum ovationum instantia genua ponens, ovi et oculis cespitem apposuit ; et statim luminis Ifetitiam, quam penitus amiserat, tam viri sancti meritis, quam fide propria et devotione vecupevavit.

Erat autem gens hrec oviginem a Flandvia ducens, This dis- ab Anglovum vege Henrico pvimo ad hos fines inhabi- nTzed^^from tandum transmissa.^ Gens fovtis et vobusta, continuo- ^“lander.s que beili conflictu gens Kambrensibus inimicissima ; i.’’^ ^^^^ gens, inquam, lanificiis, gens mercimoniis usitatissima ; Characters quocunque labore sive periculo tevva mavique lucvum pgopfe qufereve gens pervalida ; vicissim loco et tempove nunc ad avatvum, nunc ad avma, gens promptissima ; gens utique felix et fovtis, si vel regibus ut deceret Kambria

’ Ubi et . . . accurrerunt’\ This clause in D. Ed., Camden. Not in R. B. Hc. Glraldus gives a fuller account of the doings at Haverford, in the De Rebits, &c. (Vol. I., 75).

The Brut places the Flemish

immigration into Rhos under the year 1105, the .dln««/. Camb. under 1107; Florence of Worcester (H., 64) under 1111. There were de- tachments, probably, at different times.

81-

ITINLRAUI ‘jyi KAlIiJlU Ji.

Successful stratagem of a pri- soner.

cordi fuisset, vel pra^stitutis saltom et piTefectis injii- riaruni dedecus animo vindice displicuissot.

Contigit autem pnedicto in castro, nostris diebus, res nequaquam praitereunda. In ejusdem castri turre tenebatur in vinculis latro famosus ; ^ ad quem pueri tres, filius scilicet comitis Clarensis, ibi nutriturte com- missus, et alii” duo, quorum alter herilis filius, alter ejusdem ex filia nepos, pro])ter missilia lignea, quse eis arcu mittenda ferro formare consueverat, frequenter conveniebant. Quadam autem die, puerorum precibus, ad auras ab imo nequam extractus, captata carcerarii absentia, ocius ostia claudens, tam ipsum exclusit, quam pueros quoque secum inclusit. Quo perpetrato, statim clamor factus est magnus, tam intus puerorum, quam exterius populorum ; nec cessavit ille elevata securi mortem pueris acriter interminare, donec ei tam indemnitatis quam vitfc securitas sub cautione certissima fuerat indulta.

In Francorum quoque regno quondam,^ [apud cas-

what sinu- ^gii^^^j Radulplii,! * casus accidit haud dissimilis. Do-

larinstance .

in Frunce. minator enimvero ^ loci illius quem olim exoculaverat

in castro quemdam alebat : qui cum, ex diutina fre-

quentia, vias castri cunctas, turriumque gradus et as-

census, cordis oculo jam tenuisset, semel, ira vindice,

opportunitate captata, puerum quemdam castellani

filium, quem unicum habebat et heredem, ad summa

turris propugnacula secum adduxit. Stans igitur in

alto, et, clausis intus ostiis, ruinam “puero parans, ad

clamorem magnum et mcerorem universos provocavit.

A some-

86 b.

" famosus”] T). Rd. Camden ; fa- mosus et Kambrensis, E. B. Hc.

et alii] D. ; aliique, R. B. Hc, &c.

3 quondam} D. Ed. Not in E. B. Hc, Camden.

•• apud castellum Madulphi] Hc, Camden. Not in R. B. D. Ed.

Chateauroux, in Berr-. " Castellura ‘•’ Eadulfi, quod a doloribus nominis " appellationem sortitur, fundatum " est in pago Biturico ; " Diceto, .599, 1. .52. See infra, 85, 1. 23.

5 enimvero’] D. Ed. ; enim, E. B. Hc, Camden.

LiJJER ], cAi’. xr. 85

Proccdens itaque pueri pater, et non incdiocri dolorc concussus,^ cum filii rediniere sospitateni niodis onnii- bus atteinptasset, responsum accepit, nisi per partium inferiorum mutilationem, quam et sibi intnlerat, hoc nullatenus fieri posse.

Il)se vero, multis antea fru.stra allegatis, dcmum hoc conce.sso, quasi pmecisis illis, cum lugubri circumstan- tium clamore ictum in truuco fieri fecit. Ca3cus autcm graviores angustias ubi sentiret cum requisisset, et responsum ^ quoniam in renibus falsum esse proclamans, puerum iterum preecipitare paravit. Ictu itaque denuo dato, et angustias sibi in coi’de majores esse responso, dominum arguens falsitatis, puerum ad pra^cipitium cx]iortavit. Tertio vero, genitum ut redimat genitoi-, instrumenta gignendi vere prajcidit. Et curn in dcu- tibus se sentire dolorem proclamasset ; " Verum," iu- quit ille, " quia experto credendum ; et jam injvuuas " ultus ex parte, mortem mitius aggrediar ; et tu de " cetero nec alium gignes, nec isto gaudebis." Eoque dicto, cxsiliens ab alto, se cum puero prtecipitem dedit : et statim in inia corruens, membris minutim confractis, cxpiravit uterque. Miles autem pro anima })ueri mo- nasterium, quod adhuc extat, et Dc dolorihus dicitur, ibidem construxit.

Hoc autem mihi notabile videtui", quod ad pr?edicti Richard loci castellanum, Ricardum scilicet Tancardi filium, cum ‘’’’^’;"^^°’

’ card. cus-

tameu fratres habuerit plurimos et T)robos, et omnium teiian of

junior extiterit,’’ prtemortuis aliis, universa cst hereditas ^^■^’■’^’"^-

devoluta. Similiter et ad Resum Griphini filium, sub-

hitis de medio multis antea frjitribus probis et pulcher- 87.

rimis, dextralis Kambri.i? dominium est de^olutum.

Contigit autem, prasdicto Ricardo pueriles annos His inter^

ngente, virum sanctum, cui nomen Karodocus, apud co"rsc. ^ . ’ ^ whenaboy,

audiret, R. B. Hc, Camden ; resp.

acciperet, lid.

^ ,^ ’’ cTtUerit] II. B. IIc. ; extiterat.

rc.pcrn,»,] 1). ; rcsponsiuu j, j,^ _ c^rnd^n.

’ coHCussM*] R. B. Hc. Kd., Cam- den; pcrcussus, D.

ITINERARIUM KAMBllI^.

with St. Caradoff.

StCaradog and the honnds.

Tancard’s vain at- tempt to alter the destination of St. Ca- radog"s burial.

Sanctiim Hysmaelem in Rosensi provincia eremiticam et sanctis.siniam vitam ducere: ad quem puer tam a patre saepius quam a ^ matre transmissus, cibariorum exenia quia frcquenter ferre consueverat, tantam in oculis viri boni gratiam obtinuit, ut ei sfepissime cum sua benedictione fratrum omnium felicitatem et pater- nam hereditatem compromitteret.

Accidit autem aliquando, prsedictum Ricardum ob pluviam inundantem ad domum eremiticam divertisse. Et cum canes, quos secum ad venatum adduxerat, nec vocatione, nec adulatione, nec ctiam cibi- oblatione, ad se introducere posset, subridens vir sanctus, et ipsos manu leniter annuens, statim ad se venientes cunctos suscei^it.

Processu vero temporis, cum diem Karadocus jam clausisset extremum, et vitse labentis cuvsum fine felici consummasset, corpus suum, quod libero postrempe vo- luntatis stilo Menevensi ecclesia? delegaverat, Ricardi pater Tancardus violenta preesumptione detinuit: sed statim jiegritudine gravi correptus,^ mandatum ocius revocavit. Cum itaque semel et iterum hoc ei con- tigisset, Pharaoni* in hoc haud dissimilis, qui populum Dei plagis urgentibus abire promisit,^ cessantibus eis- dem in irritum revocavit, tertio tam morbo laxato quam mandato, cum corpus versus Meneviam per sabulum de Neugol" deferretur, et exuberantem in pluviam nube resoluta, totoque comitatu pluvia per- fuso, sacrse vecturge duces a latebris exeuntes, palla^ serica feretrum opertum ab omni imbrium madore in-

’ «] Hc. D., Camden ; et, R. B. ; et a, F. Rd. is here corrupt.

" cibi’] R. B. Hc. Not in D. Rd., Camden.

■’ correptiis~\ D. Rd., Camden ; arreptus, R. B. Hc.

Pharaoni …. revocaoil^ D. Rd. Not in R. B. Hc, Camden.

^ promisiQ D ; pennisit, Rd.

•"• Neugol] D. ; Ni-wegal, R. B.

’ palla . . . opertum^ R. B. Hc. D. ; pallium sericum quo pharetrum opertum fuerat, Rd. Camden has, " pallam sericam qiia feretrum op. " fii."

LIBER I, CAI’. XI.

demne ^ reperiunt et immune.’ Et sic Meneviam cor- pus allatum, erebra miraculorum tam praesentium quara sequentium quoque coruscatione, in ecclesire Sancti An- dre?e Sanctique David ala sinistra, juxta altare sancti protomartyris Stephani, debita est celebritate tumula- «; h_ tum.

Hoc autem mihi videtur hac de gente notandum, Divination quod in armis arietum dextris, carne nudatis, et non g^^^Jlli^pr- assis sed elixis, tam futura prospiciunt, quam prseterita bone of a et antea incognita longe respiciunt ; tempore quoque pr"cti^d

prfBsentia, sed loco absentia, quasi prophetico quodam by the

• •, , ■ 1 , • . • FlemiDKS.

spn-itu arte mu-anda cognoscunt ; pacis et giierrse signa, "

ciedes et incendia, domestica adulteria, regis statum,

vitam, et obitum, rimulai-um quarundam et notularum

indiciis certissime declarant. XJnde et nostris contigit

temporibus, virum quemdam partium istarum non igno- By means

bileni, et in arte proedicta prte aliis instructum, cui °J[ ^^‘ch

nomen Guillehnus IVIangunel, uxorem habere de proprio ‘’^ tuous wife

viri nepote prsegnantem. Cujus eventus vir non igna- jianffuner

rus, «arietem de ovili proprio sumptum, ex parte cujus- seif-con-

dam vicini sui, coram uxore, sibi prfesentari procuravit. ^

Quo statim ad coquinam transmisso, cum eodem die

in prandio sedissent, armum arietis, debito more decoc-

tum et purgatum, ad inspiciendum vir mrdieri, quam

in hoc peritam noverat, ex industria porrexit. Quem

cum paulisper intuita faisset, rimulas notans et signa

secreta, os et oraculum^ in mensa subridendo projecit.

Ille vero cuncta dissimulans, cum risus causam reique

notitiam tanto vehementius efflagitasset, ilhi demum,

tanquam importuna viri victa instantia, respondit :

" Vir, de cujus ovili aries hic fuerat, uxorem habet

" adulteram, et proprii nepotis incestu jam gravidam

’ indenmc, and immune] R. B. Hc. D. ; indemnem, immunem, Rd. Camden.

proprio’] R. B. Hc, &c. ; pro prii, D.

■’ oraculuvi] Hc. D., and Hd. (with no " os ‘); orculum, B. ; ocu- lum, R. F.

8S ITINERAKIUM KAMBKIvE.

" efFectam." Ad ha?c auteiii vir subtri.stis, vultuqiie Joinis.so ; " Verum/’ inquit, " oraculum profers, et ni- " mia veritate subnixum, unde et tanto mihi dolen- " dum fortius, quauto in propriam injuriam publicata " redundat ignominia." At illa tantam sui comperto crimine confusionem di.ssimulare non prajvalens, inte- riorem animi passionem signis exterioriburs, urgente vicissim tam pudore quam angustia, nunc rubore vultus, nunc pallore, demuni vcro lacrimis more inuli- ebri est protestata. Other in- Prieterea ^ oblatus est cuidam armus caprei quasi pro ’ 8»! ovino, quia similliraa sunt ossa purgata. Qui, notatis rimulis parumper et signis, cum admiratione subjecit ; " Tnfelix pecus, quia^ nunquam novit multiplicari ; " infeiix et pecudis dominus, qui nimquam ultra tres " vel quatuor in uno grege habere prtevaluit." De- structionem quoque patrise post obitum regis Henrici })rimi, per annum ante vel dimidium, multi in iiumeris pneviderunt ; qui, venditis universis qure possidebant, tam mobilibus quam immobilibus, indemnes per indus- triam patria relicta imminens excidium evaserunt.

Contigit etiam^ in Flandripe finibus, unde gens ista descenderat, viro quodam vicino suo os hujusmodi ad inspiciendum transmittente, quod portitor obiter fossam transiliendo [fissa nate] ‘^ crepitum dedit, quem ^ statim viri naribus, cujus causa vexabatur, verbis et votis adoptavit. Ille vero cui portabatur, armo inspecto, illico subjecit ; " Sed tu, frater*^ quod mihi optaveras^ " in naribus habeas.’’

1 Prcetcrea, ^c.] Rest of this | ^ quem’] Hc. Rd., Camden ; quod,

chapter in Hc. D., &c. Not in R. D.

. ^^ _ , ^ fraterl Hc. D.. Camdcn ; seni-

quialt D.; qm, Hc. Rd. ; quac, : ‘^^

Camden.

’ etiam’] D.Rd.,Camden ; autem, “^ quod mihi optuveras”] D. Rd. ;

Hc. id ipsum quod opt., IIc. ; id quod

■• Jissa natc] Hc. Rd., Camdon. mihi adoptaveras, Camden. Not iu D.

LIUKU I, CAP. XL 89

Accidit autein, quod ct notabile censui, quemdani Tiostris diebus ensis ’ inspectorem non soluni {urt\iiii, furtique tenorem, furem ipsum, furandique modum ct circumstantias omnes inspiciendo notasse ; verum etiam campana; pidsum, et tubj^ sonitum, ac si pv;T»sentialiter adhuc agerentur qua; jam [)ra^terita fuerant, audisse. Mirum itaque quod sicut conjurationes illicitiu imagi- naria quadam similitudine oculis acta, sic et auribus repriesentant accidentia.

[Cap. XII.] De Pembrockia,’ cum notahilibuti suis.

Adjacet autem territorio Roseusi, meridionali mariti- Provincc moque ex latere, interlabente brachio marino, provincia {^rf,kt"ks Pembrochiensis ; cujus principale municipium, totiusque princip:;! provincise Demeticae ^ caput, in saxosa quadani et ob- elitie!" longa rupis eminentia situm, lingua marina de Mil- verdico portu prosiliens in capite bifurco complectitur. Unde et Pembrochia Caput maritimoi sonat.

Primus hoc castrum Arnulfus de Mungumeri, “^ sub A castle

Anglorum rege Henrico primo, ex virgis et cespite. |||i[|’{^,’!’’

tenue satis et exile construxit. Quod postmodum, in Ermiif de

Angliam revertens, viro probo prudentique Giraldo de nien-^^fclr-

Windesora, constabulario suo primipiloque, cum paucis ca looi).

custodiendum exposuit. Nec mora. Totius australis

Kambrite Gualenses, principe ipsorum viro bellicoso, S8 b.

Reso scilicet Theodori filio, paulo ante dolo suorum This be-

sieged by

’ ensis’] Hc. D. Rd ; ossis, Cam- i of Henry I., as Giraldus says, but

den.

Pembrochia} D. ; Penbrocbia, R. B., and D. several times infra.

in that of Ilufus, about 1090, or soou afterwards, that Ernulf de Moutgomcry first erected a fortress

3 Demetica] B. D.; DenietitC, R. j at Penibrol<e. The castle of Pcuvro

F. j is mentioned iu Brut in 1092 ; and

’ Mungunieril D. Hc. ; Mungu- Gerald de Windsor, its constable,

min, R. B. It was not in the reign ! in 109.5.

ITINEHAUIUM KAMBKIyE.

tlio Welsh (in 1092).

Siiccessful stratageius ofthe cas- tellan Girald de Windsor. when in bad case.

cipud Biecheniauc ’ intercmpto, et Gritino filio suo puero relicto, castruin obsidione cinxerunt. Contif^it autem ut nocto quadam, cum militcs quindecim castri deser- tore.s ex desperatione scapham intrantes navigio fugam attemptassent, in cra.stino mane Giraldus eorum armi- geris arma dominorum cum feodis dedit, ipsosque statim militari cingulo decoravit. Invalescente vero et gravius incumbente per moram temporis obsidionis in- commodo, ctmi ad ultimam fere inediam jam in castro perducti fuissent, Giraldus, ex summa prudentia spem simulans et solatia spondens, quatuor qui adhuc super- erant bacones a propugnacuhs frustatim ad hostes projici fecit. Die vero sequente ad figmenta recurrens exquisitiora, litcras sigillo suo signatas coram hospitio Menevensis episcopi, cui nomen Wilfredus, ^ qui forte tunc aderat, tanquam casii a portitore dilapsas inveniri ]>rocuravit. Erat autem literarum continentia, quod infra menses quatuor comitem Amulfum supei* castri subventione solicitari non oporteat. Quo per exercitum literis lectis audito, statim obsidione dispersa ad pro- pria singuli sunt reversi.

" Brecheniauc”] D. ; Brechenieu, 1. B. Ehys ab Tewdwr was killed in battle in 1091 {Brut, and Ainial. Kanib.). The siege of Pembroke castle, here describcd by Giraldus, would seem to have taken place in 1092 {Brut).

If the date given in the last note to this siege be correct, then Wilfied, according to Giraldus, must have been bishop of St. David’s in

Professor Stubbs {Episc. Success. 155), a most perilous per- son to difiPer from, places Rithmarch as bishop from 1088 to 1096, when he was succeeded by Wilfred ; but I think he must be for once ^vrong. The Brnt and Annal. Camb. say

that Sulien resigned in 1076, and ^vas succeeded by Abraham, -who died in 1078. Sulien then again assumed the bishoprick ; and again resigning it in 1083, -was succeeded, according to Annal. Camb., by his brother, and according to Brut, by Wilfre. Brut, in 1097, records the death of " Kythmarch the Wise, son " of bishop Sulien, the wisest of " the wise amongst the Britons," but says nothing of his having been a bishop. Giraldus {infra, 104) gives the succession thus," Sulghein, " Abraham, Wilfre," naturally not mentioning Sulien’s temporaiy re- sumption after Abraham’s death.

LIBER l, CAl’. XII.

Nec inora. Giraldus ille, ^ ut altiores in iinibus illis Soon after, .sibi suisque radices figeret, Griphini principis Sudwal- ^y[n,isor*’ Moi sororem, cui nomen Nesta, sibi lege maritali copu- marries tlu’ lavit. De qua, processu temporis, egregiam utriusquc j^pgt. sexus prolem suscepit; per quam et Anglis aiistralis Kambria3 maritima retenta, et Hibernife moenia [post- modum] - sunt expugnata. sicut Vaticincdis declarat Histona.

Contigit ^ in hoc Penbrochije ctistro nostris temporibus, Anecdote virum quemdam intra septa domus susb mustelae catulos ^’’^^^^sel. in vellere quodam invenisse. Quos cum illiesos ex in- dustria cum ipso vellere a loco removens abscondisset, bestiola rediens, post crebros undique quferendo nec inveniendo discursus, materno tandem mota dolore, ad vaseulum lacte plenum quo parvulus educebatur filius so. lierilis accessit, et statim se supra vas erigens collectum intra se virus evomuit, et hxcteum condimento letali potum infecit ; tanquam perditae prolis angustias prolis amissione compensans. Vir autem, his observatis omnibus, vellus ad locum reportavit. Et ecce mustehi, materna solicitudine inter spem et metum anxia,

" Falsosque frequens mentita dolores,"

depositum invenit ; et continuo Isetitiam tam gestu quam voce professa, ad vasculum prsescriptum celei-rime reversa est ; eversoque statim continente, totum quod continebatur efiudit ; tanquam recuperat?c prolis ob gratiam, hospitem illa^sum fore statuens et indemnem.

Contigit et alibi, cum bestiola hujusmodi fetus tene- Auothcr.

ros, ob solis et aur?o temperiem, extra dumos in phvni-

tiem eduxisset, quod milvus insidians unum ex catulis

asportavit : et statim illa intra fi-uticum septa cum

prole residua se suscepit, et exquisitse vindictse decipu-

• «7/e] D., Camden; iste, E. B. Hc. Not in Ed.

postmociHm~\ Ed., Camden. 2sot in R. B. Hc. D.

•■’ This, or a very similar anecdote of a weasel, is related by Neckam, IJr Kaliiris Rerum, 201.

‘.)-2

ITINEIIAUIUM KAMliUIiK.

Maenor Tyr, or Ma- norbeer,

lam inatii dolor ministiavit. Exiens igitur, in tnmulu^ quodam sc resupinam dedif, et in ipso j)nedonis j^ro- spectu jam reversi se quasi mortuam iinxit. Et (|Uo- niam semper successus augent aviditatem, statim avis eam avide rapiens ad alta tiansvexit. Ncc mora: et ecce a vindicis animi bestia, venenosi dentis morsu, ad ima corruit jugulata.

Distat autem a PenbrocliiiX! castro quasi miliaribus tribus castellum quod Mayiiaur])ir dicitur,^ id est, ■where Gi- Mansio Pirri : qui et insulam Caldei ’’ liabebat, ciuam

raldus … . .

born. Kambri ** Enispir, id est, Insulam Pirri vocant. Stat

autem lioc castrum, turribus et propugnacub’s eximium, in collis cujusdam capite versus marinum ab occidente portum extenti ; ^ a circio et borea sub ipsis muralibus vivarium habens egregium, tam sui majestate quam aquarum profunditate conspicuum ; pomerium quoque perpulclirum ab eodem latere, hinc vivario, inde nemore conclusum, tam saxorum proniinentia, quara corylorum quoque proceritate prseclaro. A dextra^ vero cas- 89 b. trensis promontorii parte, inter castrum scilicet et ecclesiam, ad stagni amplissimi statum et molendini situm, sabulosam vi ventorum convallem indeficientibus undis rivus inserpit. Ab occidente sinuoso quodam in angulo mare Sabrinum, jamjam prope in Hibernicum vergens, non procul a castro distante subintrat ; australi scopulo, si paulo in boream se plus protenderet, aptum navium receptioni portum faciente. Naves igitur quas- cunque fere a majori Britannia in ’ Hiberniam eurus impellit, ab hoc prospectu tam formidandam ventorum inconstantiam, quam furibundam et csecam’ fretorum rabiem videas audacter attentare. Terra triticea ;

’ tumulo’] D. Rd., Camden ; cu- mulo, R. B. Hc.

<]uuJ Mai/naiirpir dicititr^ E. B. D., &c. Hc. has " Manoiinr" only.

■■ Caldci] D. ; Kaldei, H. B.

^ Kambri] D. Rd., Camden. Not in E. B. Hc.

5 extenti’] D. Rd. ; extensi, R. B. Hc, Caniden.

^* dextru] R. B. Hc, &c. ; dex- tris. D.

Liiii-iK i, cAi’. xu. y;j

piscilms marinis, vinoque venali copinso referta ; et, ((uod omnibus pra^stat, ex Hibernia) coniinio aeris salubritate teniperata.

Tenarum igitur omnium Kambriie totius, septem In the most cautaredi.s conserta Demetia tam pulcherrima est qnam ^^ -‘Jj “,1 potissima ; Demetios vero, Pembrochia ; Pembrochiju ^Nales. quidem, terra pra^scripta. Restat igitur,’ ut Kainbriai totius locus sit hic amoenis.simus.

Nou itaque mirandum, non venia indignum, si natale solum, genialeque territorium, profusioribus lau- dum titulis auctor extulerit.

In his autem PembrochifB partibus nostris accidit F.vii spiiitr, temporibus, spiritus immundos cum hominibus non canversin’^ visibiliter .sed sensibiliter conversatos.^ In domibus ^^’’’’ ni<-’”- namque primo Stephaui cujusdam Wiriet,^ et postea processu temporis Willehni Not, jactu sordiura, et eorum quibus illudere potius quam Isedere videntur,’’^ sui pr?esentiam ostendebant.^ In domo Guillelmi, non absque frequenti tam hos])itis quam hospitum damno, tam lineis quam laneis scissuras in vestibus atque foramina faciebat ; a quibus eas incommodis nuUa poterat dihgentia, nulla penitus sera tueri. In domo Stephani, majori nuraculo, cum hominibus sermocinari consueverat ; et conviciantibus ei, quod plerique ludrico faciebant, a nativitatis tempore^ gesta, quse minus ab 90. aliis vel audiri vel sciri voluerant, palam impvope- rabat.

Si causam quseris eventus hujus^ et rationem, assig- nare non prjESumo : nisi quod subitse mutationis, vel

’ iyitur’] R. B. Hc, Camden ; 1 * videntur^^R.B.Bc, &.c. ; Vide- ergo, D. Not in Rd. I rentur, D.

See the Margan Annah, A°

```
]s  not  "  Devouiensi  "  thcre 
```

ostendebant] D. Rd. ; ostenta- bant, R. B. llc., Camden.

■ \ , f n . " tcmpore’] Hc. D., &c. Not iu

a mistake lor Vemeticeust, or somo 1 r> t>

K. ±>.

such word ?

■* Wiriet] D. ; Wuriet, R. B.

’ hujus] D. ; ejus, Rd., Camden. Not in R. B. Hc.

rriNKRARIUM KAMHRI/K.

paupertatis in divitias, vel potius (livitiaruui in pau- pertatem et desolationem, privsagium, ut dicitur, esse solebat : sicut et in his ambobus paulo post comjjertum fuit.

rilud autem hic notabile censui, quod nec aquje benedictcB respersione, non tantum communis sed etiam magnae, nec ullius ecclesiastici sacramenti reme- dio, ab illusionibus hujusmodi loca nmndantur. Quin- immo ^ sacerdotes ipsi, cum devotione intrantes, et tam cruce bajula quam aqua benedicta muniti, statim inter primos sordium jactu dehonestantur. Ex quibus constare videtur, quod a nocivis, non innocuis, a laesi- onibus, non illusionibus, tam sacramentalia quam ^ sacramenta tuentui-.

Notanduni ^ hic autem, his nostris diebus in Pic- tavia energumenam fuisse a diabolo possessam, qui et a devil in per os ejus loquebatur, disserens et disputans acute et °’ °"’ artificiose * cum hteratis et disertis. Exprobrabat etiam interdum hominibus ea qu?e secretius gesserant, et quse minus audire voluerant. Cum autem Uber evangelicus, vel sanctorum reliquijB, super os obsessse quandoque ponerentur, ad inferiorem- gutturis partem fugiebat : et cum ibi ponerentm-, in ventrem descendebat. Appa- rebat autem per inflationes quasdam et commotiones partium illarum quas possidebat : et cum iterum pone- rentur reliquia^ ad partes inferiores in qviibus appare- bat, statim redibat ad superioves. Cum autem demum attulissent corpus Christi, et laboranti dedissent, re- spondit dtemon ; " Stulti, nihil est quod agitis ; non " enim cibus est corporis sed animse quod ei datis, " Mihi autem non est data potestas in animam, sed " in corpus." Cum autem hi, quibus secretiora sua

The wo- tnan pos- sessed by

1 Quinimmol Hc. D., &c. ; Quin- immo et, R. B.

“^ tam sacr. quam’^ D. Rd., Cam- den. Not in R. B. Hc.

3 Notandum, ^c.] This section in

D. Rd., Camden. Not in R. B. Hc. Related more briefly in the Gemma Ecdesiastica (Vol. ii. 53).

^ artificiose’] Rd., Camden ; arti- fice, D.

LIBER I, OAP. XII.

impropevcaverat, confessioiie super his facta et poeui- teutia secuta, redissent, nihil eis improperabat. Quiri- immo quibusdam dicebat, " Scivi quidem, scivi ; sed " nunc ignoro : " aliis autem quasi convicium hoc emittebat, ‘At^ ego tacco; [quod enim scio, nescio.’]^ Ex quibus apparet, quia post confessionem et poeni- tentiam vel omuino homiuum peccata diemones nes- ciunt, vel ad damnuna eorum et dedecus ea nesciunt. 90 h. Quia, ut ait Augustinus, " Si homo tegit, Deus detegit ; " si homo detegit, Deus tegit.”

Nonnullos etiam movere solet, quod fulmina fre- Churches, quenter ecclesias nostras et templa cadendo dejiciunt ; gj"u^^i by ci*uces quoque et Crucifixi imagines, coram oculis lightning. cuncta cernentis et hoc ^ permittentis, pleruraque feri- endo diminuunt. Quibus nihil aliud ad prajsens nisi illud Ovidii respondere dignum duxi ;

" Summa petit livor, perflant altissima venti, " Summa petunt dextra fulmiua missa Jovis."

Sicut et Petrus Abaelardus egregie suo in tempore, Abelard’s in pra^seutia Fliilippi Francorum regis, cuidam Judseo j^"’ respondisse raemoratur, Iisec et similia in opprobrium fidei objicienti. ‘Verum,’ inquit, ‘quia fulmina, ab ’ alto descendentia domicilio, ad ea qute in terris " sublimiora reperiunt, suseque naturse similiora, se " frequentius applicant.

“’ Interdum * etiam ministerio djemonum et malitia, " dum nubium collisione exorta pariter et extorta " vage per aerem in ima feruntur, inter res praedictas, " aut ipsas etiam hominum personas, ut vel fidem " laedere valeant vel fideles, impelli perraittuntur. " Ideoque in synagogas vestras nunquam fulmina

Ov. Rem. Am. 309.

» At] D. ; Id, Rd. ; Et, Camdeu.

2 quod enim scio iiescio’] Rd., Camden. Not in D.

■’ Aot] D., Camden ; hacc, R. B. IIc. Rd.

•• Intcrdum …. pcrmittuntur] This clause in D. Rd. Not in R. B. Hc, Camden.

i)C

ITINER-VRIITM KAMnRIi?=:.

AnJ of a Cisterciau abbot on a French knight

Sensible and visible appearance of the son of au incn- bus demon.

" caflnnfc, quia nec in cloacas unquam ^ ea cecidisse " vel vidit quispiani vel audivit.”

Unde et- hic notabile consui, quod cum in Francia nostris diebus inter monaclios Cisterciensis ordinis et militem quemdam, super metis agi-orum et terrai’um suarum terminis, contentio Siepe fuisset, et acciderit aliquando vi tempestatis ingruente culturam raona- chorum, damno eorundem non modico, nocte quadam funditus destructam et demolitam fuisse, cultura mili- tis ei contermina et quasi continua indemni penitus et illresa manente, miles ea occasione in monachos insolenter invectus, monachorum injuriam in agri illius possessione divinitus declaratam publice proclamavit. Abbas autem, lioc audito, satis facete respondit, nequa- quam ita esse, sed plures liabuisse militem amicos in illo equitatu quam monasterium, monachos e contra hostes ibidem phires et inimicos, verius esse demon- stravit.

In hac’^ eadem provincia de Pembrocli, tertio in loco, dorao videlicet Eliodori de Stakepole, circa eadem fere tempora, non solum sensibiliter sed et visibiliter, sub juvenis rufi specie, qui et Simonera se vocabat, quidam apparuit. Hic primo claves a clavigero prw- ripiens, se ad seneschaliam domus regendam impudenter ingessit. Eam tamen tam provide, ut videbatur, tam- que ‘^ prudenter administrabat, ut omnia sub ejvis manibus abundare, nullusque defectus in domo fieri posse videretur. Quicquid autera herus et hera ad quotidianos usus vel esus aut prferaeditati fuerant, aut secreto ° prselocuti, id ipse non prsemonitus, non invitatus, mirabili explebat agilitate, dicens, " Id fieri " vultis, hoc vobis fiet." Thesauros autera ipsorum, et

’ unquam’] R. B. Hc, &c. ; nun- quam, D.

This section, Unde et

demonstravit, in D. Hd., Camden. Not in R. B. Hc.

•* This scction, In hac . . . pro- fessa, in Hc. D., &c. Not in R. B.

■* tamque’] Hc. Kd., Camden; tara, D.

■’• secrcto] D., &c. Not in Hc.

LIRER I, CAP. XII. .97

secrctas repo.sitiones omnes ’ sciebat, oi.s(iue aliquoties oxprobrabat. Nam quoties avarc aliquid aut ])arce uirais ^ agi volebant, dicebat ; " Ut quid acervum illum " aut illura^ auri vel argenti taufrere timetis et " expendere ? Brevissimi nempe dies vestri sunt : " pecuniaque, quam tantopere congeritis, nunquam " vobis erit ad usus aliquos proventura." Rusticis autem, ministrisque domus mercenariis,’* pretiosiora libentius cibaria atque pocula ministrabat, dicens ea illis pra?cipue cum abundantia largiri debere, quorum erant laboriosis operibus acqnisita. Quicquid autem agi statuerat, quanquam id domino vel domina^ dis- pliceret, quoniam secreta eorum, ut diximus, omnia noverat, et quoniam cuncta fere tara expedite tamque mature gerebat, sine omni contradictione complebat. Ecclesiam autem ^ nunquam adibat, nec verbum ali- quod catbolicum unquam pronunciabat. In domo nocte non jacebat, sed mane quotidic ad obsequia promptus astabat. Observatus tandem a familia domus cum’^ forte fuisset, circa molendinum et aquse stagnum nocturna ejusdem inventa est conversatio. Quo com- perto, statira in crastino coram domino domus consti- tutus et domina, claves, quas quadraginta diebus vel amplius gestaverat, eis licentiam accipiendo porrexit. Interrogatus autem in discessu et obtestatus quisnam esset, respondit, se in uxore rustici cujusdam de paro- chia eadem sub specie mariti ab incubo spiritu fuisse 9i b. progenitum, nominans virum ac vitricum " suum jara defunctum, et raatrem suam ^ adhuc susperstitem. Cujus inquisita diligentius rei certitudine, sic in veritate fuisse palam mulier est professa.

’ omnesl D. Ed. Not in Hc, Camden.

niwns] D., &c. Not in IIc,

^ aut illum] D. Not in Hc. Rd., Camden.

■• mercenariis’] D., &c. ; ct nier- cenariis, Hc.

VOL. VI. Q

^ autem’] D., &c. Not in IIc.

•"’ oKm] D., &c. ; ubi, Hc.

’ vitricum] Rd., Camdcn ; vic- triciim, IIc. D.

« stiam] D., &c. Xot in Hc.

ITINERARIUM KAMBRI^E.

A simiiar Similis ^ hujus in Dacia nostris diebus casus accidit.

instance in . , . . , . . ^ . , ii, -i

Denmark. Archiepiscopo namque clericus quidam ignotus aahfesit,

qui sub obtentu obsequii, quia diligens et discretus

esse vidcbatur, literarum etiam et historiarum omnium

promptissimam habebat notitiam atquc memoriam,

magnam cum ipso familiaritatem in brevi contraxit.

Quadam autem die, cum narraret archiepisccpo de

historiis antiquis et ignotis rerum eventibus, unde

ipsum libenter et frequenter audiebat, accidit ut de

tempore incarnationis Dominicte loqueretur ; qui et

inter alia et hoc subjunxit ; " Antequam Christus car-

" nem sumpsisset, magnam habebant dsemones in genus

" humanum potestatem ; sed in adventu ipsius valde

" diminuta fuerat eorum potestas ; adeo quidem ut a

" facie ipsius undique diffugerint et dissipaverint.'^

" Alii namque in mare se prsecipitaverunt ; alii in

" concavitates arborum, et rimas petrarum ; et ego

" ipse in fontem quemdam insilii." Quo dicto, quasi

verecundans erubuit, et surgens statim exivit. Archi-

episcopus autem, et qui cum eo fuerant, vehementer

admirantes, coeperunt de verbo illo ad invicem inqui-

rere, et plurima conjecturare.^ Et cum moram aliquan-

tam ille fecisset, putabatur enim statim reversurus,

prsecepit archiepiscopus cuidam suorum illum vocare.

Ipse vero, vocatus et qusesitus undique, nusquam com-

paruit. Nec longe post duo clerici, quos archiepiscopus

Romam miserat, reversi sunt.* Quibus cum archiepi-

scopus et sui rem gestam et eventum illum retulisset,

coeperunt illi inquirere diem eventus illius et horam.

Quod cum audissent, dixerunt quod eodem die et

hora eadem obviaverat eis in Alpibus, dicens se prop-

ter negotia domini sui, scilicet archiepiscopi, nuper

emersa, ad curiam Romanam fuisse transmissum. Sic-

’ This section, Similis … delu- sisse, in D., &c. Not in E. B. Hc.

’ dissipaverint] D. Rd. ; disparu- erint, Camden.

^ conjecturare^ D. Rd. ; conjec- tare, Camden.

LIBER I, CAP. XII. 99.

que compertum est dremonem ipsos in humano corjDore delusisse.

De falcouibus quoque partium istarum egregiis et Falcons of generosis, qui gi-avissimam in aves tam fluviales quam ^ “^^^ ‘’^^’’’’” campestres tyrannidem exercent, prsetereundum non 92. putavi. Unde et Anglorum rex Henricus secundus, eum in partibus istis iter in Hiberniam parando moram Henry ir. aliquamdiu faceret, et avium aliquando volatu delectari Norway voluisset, " falconem’ nobilom in saxo quodam sedentem cum hawk. " forte conspicerct, eundcm lateraliter- ambiendo, accipitrem " Norwagicnsem gcnerosum et grandem quem gestabat a^ " laeva projccit. Falco vero, quanquam in primis tardior, ad " alta tamen vix subvectus, iraque"* vindice vice vcrsa de " prasda prajdo jam effectus, a summis impetuosius ad ima " dcscendens, quadrati pectoris ictu vehementi, prjEpositaque " talorum armatura, talionem reddens, ad pedes regios accipi- " trem confodiendo prostravit. Undc et ab bac hora singulis " rex -annis, circa nidificationis tcmpora, propter falconcs " tcrra) illius qui marinis in rupibua excluduntur, mitterc " consuevit. Nec in ten-a sua nobiliores illis aut praestan- " tiores invenit." Sed hsec liactenus : ad viam de cetero revertamur.

[Cap. XIII.]

De tmnsitu per Kamros et Neugol,^ cum notahilihus

suis.

Iter igitur ab Haverfordia versus Meneviam, quasi Progress miliaribus duodecim inde distantem, aggredientes, vCTford^to primo per Kamros ; ubi pro juvenis egregii, Giraldi St.David’s. scilicet filii GuiUelmi nece, multorum credibus cruen-

^ fakonem, ^^c.] This from Exp. Hib. (vol. V. 274). Henry II. was here, on his way to Ireland, in Oc- tober 1171.

9 lateraliter] B. Hc. D., &c., and F. by alteration ; letaliter, E., and P. originally.

3 a] D. Not in E. B. Hc. Rd., &c.

4 iraque} R. B. Hc. Rd., &c. ; ira, D.

5 Neugor\ D. ; Niwegal, R. B. And so in other cases. See supra, 10, D. 2 ; 86, n. 6.

G 2

100

TTINERARIUM KAMIBRIiE.

Dcnuda-

tion of an ancient forest, in

1171-2.

tam ^ niiui.s ct gravoni, tempore Stepliani rcgis, pro- pin([ui et necessarii sui, quanquam miuus in hoc neces- sarii, vindictam iu Rosenses exercuerant ; deinde per sabulum de Neugol transivimus ; ubi et ea tempestate qua pra)dictus Anglorum rex Heni-icus secundus in Hibernia) fmibus hyemavit, necnon et aliis fere cunc- tis partium iUarum portubus^ ab occidente marinis, res contigit non indigna memoratu. " Ex uimia ‘■’ nimirum ’ prajter solitum procelliu vehementia, sabulosis " australis Kambriae litoribus solo tenus sabulo nudatis, lon- thestoruiy " gis operta retro seculis terra^ facies apparuit ; arborumque wintcr of " jn ipsum mare stipites stantium undique prajcisarum, ictus- " que securium tauquam hestcrui, terra quoque nigcrrima, " lignaque truncorum ebeno simillima ; mirandis’’ rerum mu- " tationibus, ut^ olim navium via mmc navibus invia, non’"’ " htus jam scd lucus csse videretur, aut forte a diluvii tem- " pore, aut potius longo’ post, antiquitus tamen tam praecisus, " quam raaris violcntia, semper excrescentis et terram am- " plius eluentis, paulatim absumptus et absorptus."

Contigit etiam inaudita tempestatis ejusdem rabie congros, aliosque marinos pisces perplurimos, trans rupes maris altissimas vi ventorum intra dumeta pro- jectos a multis reperiri. Apud Meneviam igitur a loci ejusdem antistite Petro, viro videlicet personali et liberali, qui nobis individuus hactenus in via comes extiterat, decenter exhibiti pernoctavimus.

Explicit^ Liber primus.

92 b.

’ cruentaml R. B. ilc, &c. ; cru- entatani, D.

purtubus] R. B. Hc, &c. ; par- tibus, D.

•* E.v nimia, §“0.] This from Ex- pug. Hibern. (vol. v. 284).

■* mirandi.s:’] R. B. Hc, &c, E.rp. Hib. ; niirandisque, D.

‘^ ut’] R. V>. IIc, Exp. Hib. ; quod ubi, D. Not in Rd., Camden.

fi no7i’] R. B. Hc, &c., Exp. Hih.; nec, D.

“■ longo] longe, Exp. Hib.

8 E.vplicit, ^c.] B. Hc. D. Rd. Not iu R. F.

LIBEK 11, PR^FATIO. t

101

JNCIPIT^ SECUNDU8.

.V,

Quoniam igitur cai^iit est Kambriae Menevia, ct urbs olim metropolitana, quanquam bodie plus nomi- nis babens quam oraiuis, antiqua? tamen et authentiwo matris nostra’; tanquam exsequias plangere, et funus prosequi bimentabile, cineresque scmiscpultte lacrimosis deplorare singultibus non abstinui. Qualitcr huc igi- tur, et unde,” et a quo tcmpore pallium alhitum, et qualitcr abhitum,^ quot ])alliis induti antistitcs, et quot spoliati, eorumque nomina, usque ad haec tempora nos- tra paucis absolvam.

[Cap. I.]

De sede Menevensi, cum notahilihus suis.

Sicut Britannica? referunt historiio, apud urbem Geoffrcy, Legionum, in curia illa magna quam prDetaxavimus, !,^,’ ’ r,g beatus Dubricius, loci ejusdem tunc temporis archi- episcopus, David, qui regis Arthuri ut dicitur avuncu- lus extiterat, propter {lotatis dcfectum, et quoniam contcmphitioni potius indulgcre volebat,’* cessit hono- rem : et ex tunc, procurantc David, usque ^Mencviam riinKicy sedis facta est translatio : quanquam tamen prior ille l^’?^^*^^’’^’^^

1 Incipit, §-c.] B. Hc. D. Not in R. F. Iii IIc. and D. it forms one rubric with the " Explicit ’’ siipra of Lib. I. Ed. has instead, ’ Inci- •’ iiit l’rocf;itio Sccuudi Libri.”

unde’} IIc. 1)., &e., and F. by

alteration ; unum, R. B., and F. originally.

•’• (i/jlatiiml Hc. D., o:c. ; suballa- tuni, R. r>.

" volchal"] 1)., &c. ; voiucrat, li. 13. Uc.

102

ITINERARIUM KAMBRIiE.

from Caer- leon to St. David’s.

David’s sanctity ;

miracles.

Succession of arch- bishops.

locns, sicut in priori Libro descripsimus, longe metro- politanie sedi plus eongruerit.^ Hic etenim angulus est supra Hibernicum mare remotissimus : terra saxosa, sterilis, et infecunda ; nec silvis vestita, Tiec fluminibus distinctu, nec pratis omata ; ventis solum et procellis semper exposita ; inter hostiles hodie populos, hinc Flandrensem, inde Kambrensem, frcquenter attrita. Ex industria namque viri sancti talia sibi delegerunt habitacula, ut populares strepitus subterfugiendo, vi- tamque eremiticara longe pastorali prieferendo, parti liberius quse non auferctur indulgerent, Fuerat auteni David ^ sanctitate conspicuus et religione, sicut de vita ipsius testatur liber conscriptus. Inter omnia vero qusQ de ipso leguntur miracuhi, tria mihi videntur admiratione dignissima: de origine videlicet ipsius et conceptione ; et triginta annis ante ortum prseelectione ; et quod omnibus prsestat, de terra quse apud Brevi, vidente populo et admirante, sub pedibus prsedicantis in collem excrevit.

Sederunt autem a tempore David,- successivis tem- porum curriculis, archiepiscopi ibidem viginti quinque,^ quorum hcec nomina : David,* Eliud qui et Theliau vocatur, Keneu, Morwal, Haernueu, Ehvaid, Gurnueu, Leudiwit, Gorwiust, Gogaun, Cledauc, Aman, Eludged, Elduven, Elave, Mailswid, Sadurnueu, Catulus, Sul- haithuai, Novis, Sadurnueu, Doithwal, Asser, Archuail, Sampson.

• congrucrit’] Hc. D., &c. ; con- gruit, R. B.

David] Hc. D., &c. Not in R. B.

^ quinque’] D. Ed., Caniden; tres, R. B. Hc. Compare Descr. Kamb., i. 4 (infra) ; and the De Jure, S)C. (vol. iii. 1.51).

■’ David, §■£.] I give this wish as in D. The names of the twenty- three archbishops, in R. B. Hc, are

as follows, -with no varialions worth noticing : " David, Kenauc, Eliud, " Keneri, Morwal, Haernueu, El- " wid, Gumeu, Lhendivord, Gor- " wiust, Gugaun, Cledauc, Amman, " Eluoed, Ethelemun, Elauc, Mais- " coit, Sademueu, Nortwal, Aser, " Artwail, Idwalauri, Sampson." See Professor Stubbs’ Episcopal Succession, 154.

LIBER II, CAP. I.

103

Tempore ^ Sampsonis hujus, palHum in hunc moclum esfc translatum. Ingruente per Kambriam, isto pra3- sidente, peste quadam, qua catervatim plebs occubuit, quam flavam pestem vocabant, quam et physici icteri- ciam dicunt passionem, prtmsul, quanquam sanctus et ad mortem intrepidus, tamen ad suorum instantiam navem scandens, flante Circio, cum suis indemnem in Armorica Britannia se suscepit : ubi et vacante timc forte sede Dolensi, statim ibidem in episcopura est assumptus. Unde contigifc ufc ob pallii gratiara, quod Sarapson secum hinc illuc attulerat, succedentes ibi episcopi usque ad nostra hjec fere tempora, quibus prfevalente Turonorum archiprsesule adventifcia dignitas evanuit, pallia semper obtinuerunt. Nostri vero vel propter ignaviam vel paupertatem, aut potius ^ propter Anglorum adventum in insulara, et Saxonicam inter- positam hostilitatera, ea occasione continue pristina caruerunt dignitate. Semper taraen usque ad plenam, qu^ per Anglorum regem Henricum jjrimum facta est, Karabria) subactionera, episcopi Guallije a Menevensi antistite sunt consecrati ; ^ et ipse similiter ab aliis * tanquam sufl^raganeis est consecratus ; ^ nulla penitus alii ecclesiai facta professione vel subjectione.

Sederunt autem a Sarapsonis ibidem tempore, usque ad priedicti Henrici primi tempora, noveradecim," quo-

Thc pall rcinovcd by Sainpson to I)ol in Britanny.

9;{ b.

Bishops of St. David’s after Sampson.

’ Teniporel D., Camden ; Tem- pore autem, R. B. llc. Ed. This section is repeated in the De Jure, §-c. (vol. iii. 151).

aut potius . . hostilitatcni] D. Ed., Camden, De Jiire. Not in R. B. Hc.

’ sunt consccratil R. B. Hc, &c., and De Jiire ; munus consecratio- nis obtinuisse feruntur, D.

^ aliis-] R. B. IIc, &c., and De Jure ; illis, D.

est consecratus’} R. B. Hc, &c., and De Jure ; consecrari solet, D.

^ novemdecim . , Wil/re’] D. In R. B. Hc, with scarcely any varia- tion in the spelling of the names, we have this : " episcopi xxi., quorum " ha;c nomina; Ruelm, Retherch, " Elgiun, Morbiu, Lunuerd, Nergu, " Sulhidir, Eneuris, Morgeneu,Na- " than, Johannes, Augustus, Mor- " genus, Blethuth, Eruin, Trame- " rin, Joseph, Blethuth, Sulgen, " Abraham, Wilfridus." Compare Descr. Kamh., i. 4 (itiJYa), and the De Jure (vol. iii. 151). See Pro- fessor Stubbs’ Episc. Success., 155.

104

ITINERARIUM KAMBRIiE.

lum hsec iiomina ; Kuielm, Retlierth, Eluin, Lunuere, Nergu, Sulidir, Eneuris, Morgeneu ; qui primus inter epi.scopos Mencvite carnes comedit, et ibidem a piratis interfectus est ; unde et eadem nocte quam duxit extremam apparuit cuidam episcopo in Hibernia, osten- dens vulnera sua et dicens, " Quia cames comedi, caro " factus sum ; " Nathan, Tewan, hic lewan una sola nocte vixit episcopus, Arwistel, Morgenennith, Eruin, Tramerin, Joses, Bleidhud, Sulghein, Abraham, Wilfre. Post hos vero, subacta jani Wallia, usque hodie tres : tempore regis Henrici primi Bernardus, tempore ^ regis Stephani David secundus, tempore regis Henrici secundi Petrus Cluniacensis monachus. Qui tres, regio urgente mandato, Cantuariai - consecrationem susceperunt.’"^ Sic- ut et “^ quartus, his succedaneus tempore regis Johan- nis, nomine Gaufredus, Lanthoniensis prior et canoni- cus, per operam Huberti Cantuariensis archiepiscopi in eadem sede promotus, et ab eodem consecratus. Baidwin De nullo vcro Cantuariensi antistite legitur, vel post

archWshop subjcctionem ^ istam vel ante, Kambriai fines intrasse, ofCanter- praeter hunc solum ; qui legationis hujus occasione, et terTvaleT’ salutiferee crucis obsequio, terram tam ^ hispidam, tam inaccessibilem et remotam laudabili devotione circuivit,

’ tempore . . secundus^ Omitted, by mistake, in R. B. ; more is omit- ted in Rd. Hc. has " vero " after tempore.

Bernard was consecrated Sept. 19, 1115, and died in 1147; David, consecrated Dec. 19, 1148, died May 8, 117G; Peter, consecrated Nov. 7, 117G, died July 16, 1198.

Cantuaria’\ E. B. IIc, &c. ; a Cantuariensi, D. Eithcr readingin- volves a mis-statenient. David and Peter ■vvere consecrated at Canter- bury, but Bcrnard at Westminster. Bernard and David were conse-

crated by archbishops of Canter- bury ; but the officiating bishop at Pefer’s consecration was Gilbert Foliot, bishop of London.

•* susceperunt’] R. B. IIc, &c. ; acceperunt, D.

■* Sicut ct . . consecratus’] D., &e. Xot in R. B. Hc. GeofFrey was consecrated Dec. 7, 1203, and died in 1214.

^ suhjectioncm’] Hc. D,, &c. ; sub- actlonem, R. B.

6 lam’] B. Hc D., &c. Not in R. P.

LIBER II, CAP. I. 105

et iu ’ siiigulis ciitliedralibus ccclesiis, tanquam - investi- tura) cujusdani signum, missam celebravit.

Adeo autem, ante finales hos dies et tempora novis- Until just sima, Menevensis ecclesia Cantuariensem nullo subjectio- churchof*^ nis vinculo respiciebat, ut etiam in Anglicana Hlsto- 94. ria, Beda ^ referente, legatur ; Aucrustin\im Anolorum ?’• J^avid’s

’ o » o _ , ° in no way

episcopum, post conversionem regis ^thelfridi et An- subjuct to glorum populi, episcopos Gualliae in confinio Occidenta- ^’^"^^^- lium Saxonum ct Britonum, tanquam sedis apostoliciu legatus,^ couvocasse. Et cum septem episcopi venissent, quoniam Augustinus in sella sedens venientibus Romano fastu non assuiTexit, eum superbia3 notantes, sumpto quidem a viro quodam anachorita de gente sua sanctissimo experimenti illius documento, tam ipsum quam ejus statuta statim revej"si spreveruut ; nec ipsum j)ro archiepiscopo se habituros publice })rocIamabant ; testantes ad invicem quia “Si nunc nobis assurgere " noluit, quanto magis, si ei subdi cceperimus, jam nos " pro nihilo contenmet?”

Quod ^ autem septem tunc erant episcopi Britonum, cum hodie non nisi quatuor, hfec ratio assignari po- test ; quia plures tunc forte fuerant in hoc Guallite spatio, quam nunc sunt, sedes cathedrales; vel potius, se tunc ampliori Guallia fine, quia ^ usque ad Sabrinie fluvium, diiatabat.

Inter tot ^ igitur episcopos tanto privatos honore, Bishop solus Bernardus ille, primus Francorum apud Mene- I^*^rnard. viam episcopus, ecclesiae suse jura publice protestans, post multas sumptuosas et graves ad curiam Romanam

" et in . . . cekbravit”} 11. B. D., &c. Not in Hc.

tanquam’] I). Rd., Camden ; tanquam in, R. B.

■* Ilist. Ecch, ii. 2, in brief sub- stance only.

lcpatHs] R. B. IIc. D. Kd. ; le- gatuni, Camden. | quite word for word.
Quod] Hc. D., &c. ; Idem, K.

B., and F. originally, but altered to " ibideni."

•^ quia . . fluvium’] D. Rd. Not in R. B. Hc, Camden.

<■ Inter tot, Sfc.’] This section and the foUowing one are repeatcd iu the De Jure, Sfc. (rol. iii. 152), not

lOG ITINERARIUM KAMBRI^,

vexationes, demum nisi^ professionis factfe, et sub- jeetionis exhibitie Cantuariensi ecclesiai veri aut falsi testes, coram Eugenio papa Meldis in Francia palam prodiissent, non inefficaciter reclamasset. Tribus igitur fultus auxiliis, tam formidabiles tantas cauSrC conflictus contidentei- ost aggressus ; regis videlicet Henrici primi familiaritate subnixus plurima et ftxvore, tempore paci- fico gaudens, et pacis sequela sufficienti.^ Adeo qui- dem, ex nimia? securitatis audacia, debito de jure [confidebat] ^ quandoque [et] ^ prresumpsit, ut et * crucem interdum sibi prseferri per Kambrise fines attcmptasset.

Bernardus iste, quanquam in aliquo commendabilis, pompositatis tamen et ambitionis vitio trans modestiam notabilis fuerat. Quoniam enimvero de curia exierat, 04 b. ct plantatio regis extiterat, ad Anglicanas opulentias per translationem semper anlielans, quo morbo laborant [fere] ^ singuli ab Angli?e finibus hic intrusi, terras ecclesiaj sune plurimas infructuose penitus et inutihter alienavit. Alias vero tam improvide et tam indiscrete divisit, ut ubi militaribus officiis decem terrse carucatas, viginti, vel^ triginta amplissima manu largiretur, ibi divinis sanctique David obsequiis et canonicis, ab ipso miserc nimis et infeliciter institutis, vix unam, vix duas vel tres impertiret.

’ nisi . . j)ro(Uisseut^ D. Rd., -Dc ’ 1142; but Eugenius dicl not become Jure ; nisi factae professionis falsi pope until February 27, 1145. See testes in Remensi concilio palam also De Invectionibus (vol. iii. 50- prodiissent, E. B. Hc. Camden’s 53).

text is compounded from these two - sufficienti’] D. Rd. ; sufficientia,

readings. See the De Jure, Sfc. ■ R. B. Hc, Camden, De Jure. (vol. iii. 180), -where is a letter of i ^ confidehat and et’] D. Not in pope Eugenius on the subject to R. B. Hc, &c, or De Jure. archbishop Theobald, dated " Mel- i ■* et] Hc. D., &c. Not in R. B. " dis." At p. 168 of the De Jure, \ ’’ fere’] Not in R. B. Hc D. In

Giraldus states that Bernard moved the question before pope Eugenius, " quasi xxvii. suae promotionis an- " no," which would be in 1141 or

Rd., Camden, De Jure.

^ viginti veF] Hc D., &c. Not in R. B. '

LIBER II, CAP. I.

107

De duabiLS ^ autem sedibus istis de quibus facta est Probable mentio, Cantuariensi videlicet et Menevensi, quod raihi gt. David’s

videtur iuxta moderna tempora paucis edisseram. in regard

m L- rc *° Canter-

Illinc hodio regum favor, opum affluentia, sutiraganeo- bury.

rum antistitum opulenta numerositas, literatorum et juris-peritorunf copia multa ; liinc autem omnium is- torum defectus, et jus remotum. Quapropter, nisi per regnorum forte mutationes, rerumque vicissitudines magnas, quse variis et inopinatis eventibus accidere solent, difficilis erit [antiqui juris] - recuperatio.

Dicitiu* a-utem locus ubi ecclesia Menevensis sita est> Name of et in honore beati Andrea) apostoli primo fundata, Val- st.David’s. lis Rosina. Qua) tamen marmorea potius quam vel * rosea vel rosina dici posset ; quoniam rosis minime, marmore vero plurimum abundat.

Labitur hic autem Aluni fluvius, aqua turbida et The rivur infecunda, cccmiterium lateraliter a borea disterminans, ti,(! gtone sub lapide Lechhivar marmoreo pedibus transeuntium Lechiavar, perpolito ; de cujus quantitate, qualitate, et nominis ratione, in Vaticinali Historia disseruimus. Ubi rex vol. v. 287. Angiorum Henricus secundus, ab Hibernia rediens, per eundem lapidem transeundo devote Sancti Andre?e Sanctique David ecclesiam intrasse describitur, in hunc modum.^

" Eelictis ergo dcmum custodibus ; apud Dubliniam videlicet " Hugone do Lacy, cui jam Midiam in feodum donaverat, " cum militibus vigiuti, Stephanide quoque et Mauricio Gi- " raldide, cum aliis vigiuti ; Guaterfordije vero Humfredo 95. " Bohonensi, Robcrto filio Bcrnardi, et Hugone de Gundcvilla, " cum militibus quadraginta ; Gucisefordia) Guillelmo Aldc- " lini* filio, et Philippo de Breusa, cum viginti ; Paschali lucc

’ De duabus, §-c.] This section repeated in the De Jure, Sfc. (vol. iii. 103).

antiquijuris^ Rd., Caradeu, De Jure. Not in E. B. Hc. D.

3 re/] R. 13. Hc, &c. Not in D.

•* in liunc moduni] This, and the three sections which foUow, re-

peated here from Expug. Hibern., i. 38 (vol. V. 286), are in D. Rd., Camden ; but not in R. B. Hc.

" Aldelini} It is quite uncertain, in D., -whether this or Aldelmi be the reading intended. I -write " Al- " delini " because such is certainly the readiug of the early and best

108

ITINERARIUM KAMBRI^.

Ilenry II. and the abusive Welsh- woman.

95 b.

secunda, koIo reccns orto, apud Gueisefordiani, c.vtcriorc scilicet portus limbo, navcm scandens, circio flante, pro- spcro navigio in portu Moncvou.si circa meridicm rcx appli- cuit. Accedons itaijue Moncviam dcvote, pcrogrinantium more, pedes baculo(iuo sufrultus, cononicorum ccclcsia) processionem, ipsum debita reverentia et lionore suscipieu- tium, apud albam portam obviam invenit. " Accidit autcm ut proccdentc scriatim processiono, ct ritc prajcedcntc, mulier Kambrica ad pedes regis se subito provolverot ; quaa et, querimonia do loci illius episcopo factii, et rcgi per interprotis linguam exposita, quoniam jus suum incontinenti non cst assecuta, voce altisona ot protorva, cum manuum (luoquo complosione non modica, coepit coram omnibus cxclamando ingeminaro, ’ Vindica nos iiodio, " Lcchlavar ; vindica gonus et gentem de homine hoc" Cnm- que ab illis qui Britannicam linguam noverant inhiberetur et expolloretur, ipsa quoque tanto fortius et acrius in hunc niodiim vociferabat ; alludons illi fictitio vulgari, nec voro Mcrlini provorbio, quo dici solebat, Angliaj rcgcm Hiberniio triumphatorcm, ab homine cum rubra manu in Hibernia vubieratum, per Meneviam redeundo super Lechlavar mori- turum. Erat autom hoc nomon lapidis, qui trans flumen Aluni, quod coomiterium a boreali ecclesiae parte pra^ter- fluendo disterminat, jacens, [quo] ^ vice pontis fungebatur. Erat autem lapis hic marmoreus et pulcher, ti*anseuntium pedibus superficic tenus pcrpolitus, decem pedes in longum et sex in latum praeferens,. et unius pedis spissitudinem ha- bens. Sonat autem Lechlavar Britannica lingua Lapis loquax. Erat enim de lapide hoc ab antiquo vulgata rclatio, quod cum hominis cadaver super illum aliqitando deferretur, eadem hora in sormonem erumpens ipso conatu crepuit medius, fissuram - adhuc per modium prEetendcns. Unde et de barbarica superstitione illi antiquitus exhibita, usqi;e in hodiernum quoque per ipsum mortuorum corpora nou efferuntur.

" Accedens igitur ad lapidem rex, quia forte illius vaticiuii mentionem audierat, ad pedem lapidis paulisper gradum sistens, et oundem acritor intuens, incunctante tamen passu audacter pertransiit, Verso itaque vultu ad lapidem re- spiciens, in vatem invectus, verbum hoc indignanter emisit;

manuscripts of the Exptignatio. See vol. V. 219, n. 2. After Aldelmi filio, the Exp. Hib. has, " Philippo " de Hastinges ;" and it assigns to the three 30 milites.

1 quo’] Not in Rd., Camden, E.rp. Hib. In D.

fissnram~\ Rd., Camden, E.rp. Hib. ; ii,\urani, 1).

LIDEK II, CAP. I.

100

" ’ ]\ri’ilino inonilaci quis cle cctcro fidcm liaboat ’t ’ ’’ Lec.ltor 1 jvutein ibi cum aliis astaus, et rei cventuin observans^ ut vatis injuriam vindicaret, sic alta voce subjecit ; ’ Tu vero non cs rex ille, qui Hiberniam conquirere ’ debet; nec de te Merlinus nientionem fecit." " Et sic " rcx intrans ecclcsiam, in Sancti Anclrea! Sanctique Davici " honore fnndatam, fusis dcvotc orationibus, et missa solcmni- " ter audita, a capellano ciuodam qucm solum iuter tot loci " illius presbyteros ea hora jejunnm tanquam ad hoc divina " reservaverat providentia, ccena ibidem sumpta, statim ad " castrum Haverfordia^, quasi per miliaria duodccim abindc " distans, transmigravit."

Hoc autem mihi notabile videtur, quod nostris tempo- The Alan ribus,- prresidente videlicet David secundo, tam fluvium with wlne- Inmc vino manare, quam fontem quem ^’ Pistildewi, apd St. Da- id est, Fistidam Davld vocant, quia quasi per fistulam with mUk.^ quamdam in coemiterium ab oriente fons dilabitur, lac stillare constat aliquoties esse compertum.*

Aves quoque loci istius, quoc monedulas dicuntur, The tame ex longo pacis usu a clericis ecclesiae eis exhibita?, J^*^’^’^^"’^- adeo quasi mansuetas et domesticas iuvenies, ut homi- nes nigris indutos non refugiant.

Ab hinc “* autem sereno tempore montes Hibernia3 Ireland to prospici possunt ; mari Hibernico tantum uno contrac- fronihence. tiore transnavigabili die interjacente. Unde et Ouil- lehnus, Guillehiii regis bastardi " filius, et Norraannorum WiHiam in Anglia rex secundus, qui " et rex Rufus est agno- intention minatus, Kambriam suo in tempore animose penetrans 96. et circumdans, cum a rupibus istis Hiberniam forte t*’ ‘^^’^«ie prospiceret, dixisse memoratur ; ’ Ad terram istam

’ Lecator . . . mcntionem fecit’^ This clause is not in the Exp. Hib., except in one MS. of little or no authority. See vol. v. 288, n. 3.

temporihus] R. L. D. ; diebus, ITc. Rd., Camden.

•* qncm’\ R. B. Hc, &c. ; qui, D.

■• constat aliquoties esse comper-

twn’] R. B. Hc, &c. ; aliquoties est compertum, D.

5 A/) hinc, Sf-c.’] This section is repeated in the De Instr. Princ, p. 144.

rei/is bastardi] D. Rd.,&c. Not in R. B. Hc

" qui ct . . agnnminatu.i] D. Rd., &c. Not in R. B. Hc

110

ITINERARIUM KAMBRI^.

" expugnandam, ex navibus regni mei liuc convocatis, " pontem adhuc faciam.” Quo verbo ad Murcliardum tunc Lagenise principera in Hiberniam forte translato,^ cum aliquamdiu propensius inde cogitasset, fertur re- spondisse : " Numquid tanta? comminationis verbo rex " ille *Si Deo placuerit ’ adjecit?" Audito vero quod nullam prorsus Dei mentionem in hoc suo sermone rex fecisset, tanquam prognostico gaudens certissimo, " Quoniam," inquit, " liomo iste de humana tantum " confidit potentia, non^ divina, ejus adventum non " formido."

[Cap. II.]

De tmnsitu per Kemmeis, et monasterium Sancti Bogmaelis, cum oiotahilihus svAs.

Progress Cum igitur archiepiscopus in ecclesia Sancti David,

mael’s " ^^ ^^^ principali, missam summo diluculo celebrasset,

abbey, and relicto ibidem Menevensi archidiacono prsetaxato, eique

ar igan. ^^ populum officio sermonis injuncto, obviam Reso

principi per Kemmeis versus Aberteivi properavit.

Duo vero quse in provincia de Kemmeis, altenim his

nostris diebus, alterum parum ante contigerant, mihi

non reticenda ^ succurrunt.

The man Hoc itaque nostro tempore contigit [scilicet] ^ juve-

death^by*’ ^^°^ quemdam, de finibus his oriundum, tantam a

toads. bufonibus in segritudinis lecto persecutionem fuisse

perpessum, ut omnes totius provincise tanquam ex

condicto in ipsum concurrerent. Et cum a custodibus

et amicis ipsius interfecti fuissent infiniti, semper

tamen undique confluentes tanquam Hydrse capita sine

translatd] R. B. Hc, &c. ; de- lato, D.

non] R. B. Hc, &c. ; et non, D.

3 non reticenda’] Hc D., &c.; non

recitanda, B., and E. originally, bnt non altered to “nunc” in margin by a later hand ; nunc recitanda, F. “» scilicet’] Not in R. B. Hc, &c InD.

LTRER II, CAP. II.

111

numero succrcvcrunt. Tandem vero, lassatis universis tam necessariis quam extraneis, in arbore quadam ex- celsa, mutilata frondibus et levigata, in loculo quodam est sublimatus. Nec ibi venenosis tutus ab hostibus ; imrao certatim in arborem rependo petitus, et usque ad ossa consumptus interiit. Noraen vero juvenis fu- erat Seisillus Eskeirhir, id est, Tibia longa.

Similem quoque legitui’, occulto Dei judicio sed nun- Another, quam injusto, rauviura majorum, qui vulgariter Rati gc ^ dicuntur, in virum quemdam olim factam persecutionem.

In eadem ^ provincia, tempore regis Henrici primi, A three- contigit ut vir quidam locuples, a boreali montium de ^^^’^ j^q^ Presseleu ^ latere mansionem habens, tribus noctibus its resuit. continue in somnis moneretur, quatinus in fonte prox- imo, qui Sancti Bernaci fons dicebatur, lapidi qui scaturigini fontis supererainebat manum submittens, aureum indo torquem extraheret. Qui die tertio moni- tis obtemperans, vipereo ibidem morsu letalem in digito laesionem suscepit.

Sed quoniam multos, e diverso, thesauros per somnia constat inventos fuisse, mihi quidem verisimile videtur, sicut rumoribus sic et somniis credi oportere et non oportere locum coraraunem esse.

Quod autem^ in principali de Keraraeis castro, sci- licet apud Nanhever,* nostro notabile contigit revo hic non pr?etereo. Resus filius Gripliini, instinctu Prince Griphini filii sui viri versipellis et versuti, viro nobili f^^^’ ^°^ Willelmo filio Martini genero suo, contra sacraraenta and Ne- plurima eidem super indemnitate et securitate sua sibi “^^™ castie.

^ In eadem, §t.] This section and the next, Sed . . . communem esSe, are rcpeated from Exp. Hib. (vol. V. 296), but not in the same -words.

Presseleu] D. ; Presseli, B. B. and Exp. Hib.

^ Quod autem, ^c.”] This section and the next, Ilbid . . includi, are in Hc. D., &c. Not in R. B.

Nanhever’] D. ; Lanever, Hc. ; Llanhever, Rd. And so again, a few lines below. It is called " Ny- " ver " in Brtit, " Newer " in Annal. Camh. The existing- village, — it ■was once a place of far more impor- tance, — is now Nefern, or Nevern ; bnt the remnant of the castle is called Llanhyver castle.

112 ITINERARIUM KAMBRI^.

tanquam filio perpetuo ^ conservanda plurie.s super reliquias pretiosissimas corporaliter praestita, castrum* suuni de Nanhever ei ^ viribus armatis et obsidione sustulit,^ et Gripbino filio suo tradidit ; contra sacra- mentum etiam de ca.stro eodem ei nominatim non tradendo specialiter datum. Sed quoniam

Ov. I. Am. " Non habet eventus sordida praeda bonos,”

X. 48.

Roni. xii. Dominus, qui per proplietam suum clamat, " Mihi vin- " dictam, et ego retribuam," in brevi post machinatori sceleris et auctori Griphino munitionem auferri, homi- nique sub sole quem magis exosum habebat, Mailgoni sciHcet fratri suo, tradi fecit. Resus ■* quoque, circa biennium post, ibidem ubi filiam suam immo filias duas et nepotes exheredare curavit, exquisito divinitus vindictse modo, in bellico conflictu a filiis est captus, et in eodem castro incarceratus. Et sic ubi turpitu- dinem majorem et enormiorem excessum perpetravit, 97. ibi dedecus e contra majus, et ampliorem suscipere meruit confusionem.

Torque of Illud et hic notabile censui, quod eodem quo istud

St. Cy- gj accidit tempore, torquem Sancti Kanauci de Bre- nawg, 1 ’ 1

supra, 25. cheniauc apud Dinevur captam tenebat et inchisam.

Per quod et ipse ultione divina capi raeruit et includi.

Sermon at Apud coenobium itaque Sancti Dogmaelis pernoctan-

St. Dog- £gg ^Q^ iijj jj^ crastino quam versus Aberteivi, id est,

mn.pl s iTin

on the’way casum Teivi fluminis in mare,. ubi ^ a Keso principe ea

to Cardi- t^qqIq decenter exhibiti fuimus, ex latere tamen Kem- began.

meisensi, non procul a ponte, convocato partium illarura populo, et tam Reso quam duobus filiis suis, Mailgone

1 perpetuo] D. Rd., Camden; pro- prio et perpetuo, Hc.

2 castruinl Hc. D. ; castellum, Rd., Camden.

3 ej . . . sustulW] D. Rd., Cam- den ; Hc. has no " ei," and " sub- " duxit" instead of " sustulit." The Brut says that, in 1191, " The lord " Rhys took the castle of Nj-ver ;"

and the Ann. Camb. adds, " Die " assumptionis S. Mariac " (August 15).

•• liesus’] Camden ; Resum, IIc. D. Rd. This imprisonment of Rhys by his sons was in 1 194: JBrut, Ann, Camb.

5 vbi] R. B. Hc, &c. ; ibi, D.

rjBKR II, CAP. II. ll^

scilicot et ‘Orij^hino, prre.seTitibus, verbo Doniini tani al)

archiepiscopo quani ][enevcnsi archidiacono iiersuasorie

prolato, ad obsequiuiu crucis multos allexiraus. Quo-

runi uno ^ crucesignato, quanquam unico filio et uuico

matris sohitio jam senio confectie, eundem statim ma-

ter intuita, et divinitus ut videbatur inspirata, sub-

jecit ; " Gratias tibi, carissime Domine Christe Jhesu,

" intimas ago, quod talem mihi filium quem tuo dig-

" nareris obsequio parere - concessisti."

Fuit et alia ibidem mulier, matrona videlicet de Vengeance A 1 1 • • • «1 T • •!• • onawoman

Aberteivi, animo a priore longe dissimili ; quiB virum ^.Jjq

suum, ne ad archiepiscopum iret, neve crucem susci- vented her

, iT , /? -i 1 husband

peret, per palhuni et zonam nrmiter tenens, coram froni

cunctis impudenter retrahebat. Sed eadem, tertia post taking the

, cross

nocte, terribilem hanc in somnis vocem audivit ; " Ser-

" vientem meum mihi abstulisti ; quamobrem et a te

" quoque quod plurimum diligis auferetur." Qua

visione viro cum utriusque tam admiratione quam ter-

rore relata, cum iterura obdormisset, fihum parvulum,

quem secum in toro materna plus dilectione quam

diligentia jacentem habebat, non minus infeliciter

quam insuaviter oppressit. Et statini vir, diocesano ^

episcopo tam visionem referens quam vindictam, cru-

cem suscepit ; uxore favente, ipsaque signum sponte

propriis manibus armo virili insuente.*

In loco vero pra^dicationis, juxta caput pontis, tan- 97 b.

quam tanti conventus memoriale, locum capellas in

viridi planitie statim plebs devota signavit ; ubi ves-

tigia loquendo ad populum archiepiscopus fixcrat, al-

tare designantes. Ubi et multa miracuhi hmguentium Miracles.

turbis huc undique confluentibus, quaj singula referre

longum esset, certum est contigisse.

" Quoriuu viio, iVc-] This, and the ; •* iliocesano"] D. l\d., Dc Geslis ;

following section, Fuit cl alia, §‘c., are repeated in the Dc Gestis (vol. i. 77, &c.).

= The Dc Gvslis has " rarare."

a diocesano, \X. 13. llc, Camden.

■’ insueiilc] 11. B. IIc. ; inserentc, D. Rd., Dc Gcst. ; inserenle vel in- suente, Camden.

VOI,. VI. H

114

ITINRRAKTUM KAMRRI^E,

[Cap. III.]

De Jiuvio Teivi, et Keirdigan,’^ et Emelyn, cum nota-

hilihus mis.

The river Teivi.

Salmon fishery near Cil- gerran, at Uenarth.

Salmon leap.

Mode of leaping : vol. Y. 127,

Church, &c., ofSt. Llawddog.

Beavers in this river.

Labitur autem hic fluvius egregius, cui nomen Teivi, pra3 cunctis Kambria) fluviis salmone })r;iepingui fecun- dissimus. Habet et piscariam copiosam juxta Kilgar- ran,^ in summitate rupis cuju.sdam, Sancti Leudoci manibus olim exsculptam, in loco qui dicitur Kenarth- maur,’^ per quam aqua prmdicta transcurrens ab alto ut assolet cum strepitu magno ad ima descendit. Ubi et salmones ab imis ad summam rupis concavitatem, quantum hastse longissimae est altitudo, saltu mirabili transferuntur, et, nisi piscis proprietas hcc exigeret, miraculoso. Hoc etenim piscium genus saltum appetit ex natura : unde et a saltu Salmo nomen accepit.

" Modus autem saliendi et proprietas," sicut in Hihcr- nica Topograjpliia descripsimus, " haec est. Pisces " liujusmodi naturaliter aquae cursum contra nitentes, — sicut " enim avibus contra flatus, sic et piscibus contra fluctus mos " est eniti, — cum obstaculum inveniunt valde praeruptum cau- " dam ad os replicant ; interdum etiam, ad majorem saltus " efficaciam, caudam ipsam ore comprimunt; dumque a cir- " culo liujuscemodi se subito resolvunt, cum impetu quodam, " tanquam subita’’ virga) circulatse explicatione, se ab imis " ad alta cum intuentium admiratione longe transmittunt."

Stant autem simul, in angiisto scilicet terrse arpento, ecclesia sancti illius, molendinum, cum ponte et pis- caria, et pomerium cum horto delectabili.

Habet et aliud fluvius iste sua specialitate notabile. Inter universos namque Kambrise seu etiam Loegrise

1 Keirdigan\ D. ; Keredigan, E.

KiJgarran] D. ; Gilkarran, R.

^ Kenarthmaur’] D. ; Kanartmaur, R. B.

^ subita’\ D. Rd., Top. Hih. Not in R. B. Hc, Camden.

LIBER 11, CAP. 111.

115

fluvios, solus hic castores habet. In Albania quoquo,’ ut fertur, fluvio similitcr unico habentur, sed rari.

De hujus autem ~ bestias natura, qualiter a silvis ad aquas materiam vehant ; quanto artificio ex attracta thfsanimal materia mediis in fluctibus munimenta connectant ; quam defensionis artem contra venatores in occidente prsetendant, quam in oriente ; de caudis ^ quoque pis- ceis, ut aiunt, potius quam carneis, pauca interserere non inutile reputavi.

Castores enim, ut castra sibi in fluviis * construant, Their

1 T . . ., . 1 mode of

sui generis servis pro rheda utentes, a silvis ad aquas earrying lignea robora miro vectune modo contrahunt et con- materiais ducunt, Quidam enim ex his, naturas imperio servire ^ams. parati, ligna ab ahis prsecisa ventrique supino impo- sita ^ quatuor pedibus complectentes, lignoque in ore ex transverso locato dentibus ab aliis hinc inde cohte- rentibus, retrogi-adeque ^ trahentibus, non absque intu- entium admiratione simul cum oneribus attrahuntur. Simili quoque naturas artificio, in scrobium purgatione, The Hke in quas sibi pedibus in terram fodiendo scalpendoque con- ^ ^^^^’ formant, meloti ^ utuntur. In utroquo vero animalium genere servi notabiles inveniuntur, tam dcgcnerante quadam naturoe deformitate, quam abrasa et attrita dorsorum depilatione.

In aliquo vero profundissimo fluvii angulo et paci- Site and

’ quoque] D. ; qmppe, R. B. IIc., &c.

hiijus autem] Hc. D. ; cujus, R. B. Rd., Camden; hujus enim, Descr. Kamb. This account of the bea- ver, down to " pro pisce vescuntur " {infra, 118), is repeated in the Descr. Kamh., i. 5, infra. A small portion of it had appeared before iu the Top. Hib. (vol. v. 58, &c.), where Giraldus promised a much fuller account, -when he came to ■write the Topographies of Wales and Scotland.

•* causis, in R. B.,’ and F. origi- nally, but altered in F. to " caudis."

■• fluviisl Before this Rd. and Camden have " mediis."

" imposita’] R. B. Hc, &c. D. has " supposita " here, but " impo- " sita " in Descr. Katnh.

^ retrogradeque] B. Hc. D., &c. ; retrograde, R. F.

^ meloti] D. Rd. (and so D. again in Descr. Kamb.) ; melota, R. B. Hc. “Melota” is the word used by Giraldus in Top. Hih. (vol. v. 58). See Glossary, infra. H 2

1 K! riiNEUAiiii;:.! K;UiiiKj^.

plan of iico, in Ciustrorum coiistructione tanto nrtilicio ligna

" connectunt, ut nec aquae stilJa ^ penetrando subintret,-

nec pi’ocellcU vis laLcfactando concutiat ; nec violeutiain

quamlibet pra^ter Iminanam, et hanc ferro munitam

reformident.

Ex salicmn ’’ autem ramis in castrorum constructione

ligna connectunt ; soliisque variis in altum, quantum

aqua excrescere solet et ultra, ostiis interius a solio in

solium aptatis, macliinam distinguunt ; ut juxta flumi-

nis incrementa fluctuantes undas, cum voluerint, ab

alto despicere valeant : ex salicibus autem, ut jjer

annuos crescendo * salicum saltus Iiispidum exterius

silvescat arbustum, tota interius arte latente.

They Hoc animal in aquis ad libitum perdurat ; et sub

wa^teras^" eisdem, more bufouum, velutique pbocse pilosre, qua)

98 b. fluxum maris atque refluxum lenitate pilorum et liis-

•well as m piditate declarant, halitum fovet. air. ^-

Sub aquis igitur indifferenter et sub divo, tria hrec

animalium genera spiritum trahunt. Suntcjue tibiis

curtis, corpore lato, caudis nullis vel quasi mutilatis,

et talpis quodammodo sive melotis in corporis com-

positione ^ conformia.

Their Notandum etiam quod quatuor htec solum bestia

dentes prjefert ; oris anteriori parte duos supra, et

duos inferius e contra ; eisque, latis plurimum et acu-

tis, tanquam dolabris utitur ad secandum.

Their bur- Habent autem in proxima •castri.s ripa scrobes sub-

bankrof ^"^ terraneas, latibulaque in sicco munitissima. Ad qua)

the river. vcnator exploraus dum pr?eacutis sudibus desuper trans-

1 After stiUa Camden has “de to " ad secandum,” in IIc. D., &c. " facili," which I have found in no Not in R. B.

manuscript of this treatise ; butitis | •* crescetuloj D. Rd., Camdcn. in the Descr. Kamb, infra. j Not iu IIc, and not in manuscripts

suhintret] R. B. ])., iic. ; snb- ’ of Ist edition of the Descr. Kamb. intrat, lld. ; dissolvat, llc. " in corporis composilione’] D. Rd.,

■* Ex salicnm, ^•c.’] This section &c.; scilicet coi-poris conibrmitate, and the thrce following oues, dowu | Hc.

IJJJKll II, (■AP. III.

117

penetrare niolitur, ictiim audiens ct violcntiam timens, quam citius ad castri munimenta se bestia confert. Sed primo ad ipsum foraminis iugressum in ripa resi- dens, aquam exsufflat, terram pedibus scalpens immis- cet,^ et ex limpida visuique pervia turbidam rcddit et coenulentara ; ut sic hostis a ripa cum fuscina ferrea saltum obscrvantis artem arte deludat.

In eois autem regionibus, cum canes narium sagaci- The Castor tate sequaces se nullatenus eflfugere posse pra^sentit, ut countrics. damno partis totum redimat, partem quam appeti naturali industria novit projiciendo in venatoris pros- ])ectu seipsam bestia castrat. Unde et a castrando Castor nomen accepit. Prasterea, si bestiam pra^cas- tratam canes iterum forte persequantur, ad eminentem statim se conferens locum, coxa in altum elevata, par- tem venatoi’i quam appetit prtecisam ostendit. Dc quibus ~ Cicero in Scauriana ; " Redimunt se ex illa " parte corporis, propter quam maxime expetuntur." Juvenalis ;

" Qui se Juv. xii.

" Eunuchum ipse’ facit, cupiens evadere damno ^’^’ " TesticuU."

Et Bernardus ;

" Prodit item castor proprio de corpore velox " Reddere quas sequitur hostis avarus opes."

Sic igitur ut hinc pellem, quse in occidente quteri- tur, tueri valeat, illinc partis medicinalis quse in ori- ente diligitur largitione, totum quanquam tamen non

Bernard.

’ terram pedibus scalpens inmis- ceQ So D. herc, and Kd. ; but " pe- " dibus scalpendo teiram immiscet," D. in Descr. Kamh., and Camden here ; " terram immiscct " only in R. B. Hc, and in MSS. of Ist edi- tion of Descr. Kamb.

De quibus …. avarus opes’]

These quotations in D. Rd., &c. Not in K. B. Hc, and uot ia MSS. of Ist edition of Descr. Kamb. Of Cicero’s oration, Pro Scauro, only fragments remain. This, with the quotatiou from Juvenal, is in Isi- dore’s Eti/m., xii. 2, 21, from where, no doubt, it was cited hy Giraldus.

118

ITINERARIUM KAMBRIiE.

totum conservet, mirabili, ne dicam ingenio, vi qua- dam ingenita et quasi fliscretiva, venatori.s astutiam vitare molitur.

Notandum ^ quoque (|Uod castores caudas habent latas et non longas, in modum palmse humanie spissas; quibus tanquam pro remigio natando funguntur. Cum- que totum corpus reliquum valdc pilosum habeant, hanc partem omni pilositate carentem, in morem phocre marincTe, planam habent et levigatam. Unde et in Germania, arctoisciue regionibus, ubi abundant beveres, caudis hujusmodi, ])iscium ut aiunt naturam tam sapore quam colore sortitis, viri etiam magni et religiosi jejvmioi’um tempore pro pisce vescuntur.

Videtur tamen, quod juris in toto quoad totum, hoc in parte quoad partem : nec pars a toto tanta generis diversitate distare consuevit.

Transivimus autem a castro pr?edicto versus Pontem Stephani ; Crugmam’,~ id est, cblle niagno, juxta Aber- teivi a sinistro latere relicto. Ubi Griphinus filius Resi filii Theodori, post obitum Anglorum regis Hen- rici primi, in bello publico, de Anglorum populo, per necem nobilis viri Ricardi Clarensis juxta Abergevenni, Supra, 47. ut dictum est, paulo ante interempti, sine capite re- licto, et ob hoc in impetu primo statim confecto, stragem non modicam fecit.^ In summitate coUis ejus- dem tumulus ‘^ reperitur, quem se cuilibet staturte prsestare conformem incolse testantur. Et si arma quaecunque vespere ibidem integra relinquantur, mane confracta vulgari assertione reperientur.

Progress from Car digan to Pont Ste- phan.

’ Notandum, §-c.] This section, and the next, Videtur . -. consuevit, in Top. Hib. (vol. v. 59), in nearly the same words.

2 Cnigmaur’] D. ; Cruc maxir, R. B.

3 ThisinilSS, 2?A-K<; 1136, /In- nal. Camb.

■• tumxdus] This, described as a " Sepulchrum , . . . in cacumine " montis qui cognominatur Cruc- " mare,“is the last of the 21 Mira~ bilia BritannicE at the end of Nen- nius in MS. Nero D. viii. f. 71.

LIBEB II, CAP. IV.

119

[CAP. IV.]

De transitu per Fontem Stephani, per moTiasterium quoque de Stratfiur, per Brevi, et ecclesiam Pa- temi magni, cum notahilihus suis.

Apud Stephani vero Pontem sermone in crastino From Pont facto, tam ab arehiepiscopo quam Mcnevensi archidia- to Strata cono, necnon et abbatibus Cisterciensis ordinis duobus, i^lorida. de Alba domo scilicet Johanne et de ^ Stratflur Seisillo, qui nobis in partibus istis et usque in Norwalliam fideliter astiterunt, plurimis quoque ad crucis obse- 99 b. quium allectis, ea nocte apud Stratflur moram fecimus. Progressis inde parum, montanis de Moruge magnis et immensis, qufe Karabricc dicimtur Elennith, a la- tere dextro relictis, in silvfc cujusdam ora obviavit nobis Kencwricus ^ filius Kesi, juventute septus expe- ditissima. Adolescens ipse flavus et crispus, pulcher et procerus, ut patiise gentique morem gereret, pallio tenui sohim et interuhi indutus, tibiis et pedibus nudis tribulos et spinas non formidantibus ; vir non arte quidem, sed natura munitus ; plurimum quippe ^ digni- tatis ex se prseferens, ex adjuncto parum. Sermone Scrmon to igitur «tribus filiis adultis, Griphino scilicet, Mailgoni, ^f prince et Kenewrico, in prfesentia patris ibidem facto, et ^^ys. altercantibus de crucis susceptione fratribus, tandem Mailgo se cum archiepiscopo ad curiam regis iturum fiLrma sponsione concessit, et tam regis quam archi- episcopi consilio, nisi per ipsos steterit, obtemperaturum.

Transivimus inde per Landewi Brevi, id cst, ecclesiam’* Thcn by David de Brevi, qua) sita est in collis vertice, qui sub g^gg ^^^^^ pedibus ejusdem David prsedicantis olim excreverat -. Lianba-

darn Fawr.

» rfe] D. Not in R. B. Hc, &c.

Kenewricits’] D. ; Kencwreic, R. B.

’ quippe’] R. B. Hc, &c. Not in D.

’ ecclesiani] R. B. Hc. Kd. ; ecclc- sia, D., Camden.

120

ITINEllARIUM KAMBRI^.

iii illa scilieet synodo magua epi.scoporutn onmiuna efc abbatuni Kambrias totius, necnon et cleri^ universi ibidem una cum populo collecta, propter Pelagianam hfBresim, quanquam olim a beato Germano Autisio-

Z/Ze o/’ 5/. Jorensi episcopo ab insula Britannica deletam, liis

iii. 40o’, &c! denuo tamen ^ in partibus recidivo morbo redivivaque peste jam tunc emersam. Ubi et unanimi totius con- ventus tam electione quam acclamatione, ob tanti miraculi signum, quanquam invitus et renitens, David in archiepiscopum cst sublimatus. Prffisertim cum

Supra, 56. beatus quoque Dubricius, in memorata Urbis Legionum curia, eidem paulo ante sua tam destinatione quam nuncupatione cessisset honorem : sedo metropolitana ab Urbe Legionum usque Meneviam abhinc translata. Ea igitur nocte apud Lanpadern maur, id est, eccle- siam Paterni magni, mora facta, mane ad Cinisti obsequium plures alleximus.

Layabbots. Notandum aufcem quod^ hasc ecclesia, sicut et aliae per Hiberniam et Walliam plui’es, abbatem laicum^ habet. Usus enim inolevit et prava consuetudo, ut viri in parochia potentes, primo tanquam oeconomi seu potius ecclesiarum pajtroni et defensores a clero constifcufci, posfcea processu fcemporis aucta cupidino totum sibi jus usurparent, et terras omnes cum’’ exte- riore possessione sibi impudenter appropriarent : solum altaria cum decimis et obventionibus clero relinquentes ; et hsec ipsa filiis suis clericis et cognatis assignantes. Tales itaque defensores seu potius ecclesiarum destruc- tores ^ abbates se vocari fecere ; et tam nomen inde- bitum quam rem sibi quoque assignari praesumpsere.

cleri] B. Hc. D., &c. ; clerici, R., and F. originally, but altered to " cleri.”

tamen\ B. Hc. D. ; dum, Rd. Not in E. F., Camden.

’ quod’\ D. Rd., Camden; quo- niam, R. B. IIc.

" abbatem laicum"] D. Rd., Cam- den ; abbates laicos, R. B. Hc.

« ctim’] Hc. D., &c. Notin R. B.

’’ destructores] IIc. D., &c. ; de- tractores, R. B.

LlBEll n, CAP. IV. ]-2l

In hoc sfcatu ecclesiam hanc invenimus clestitutaui ; ’ veteri quodain et invetcrato dierura malorum, cui nomen Ethenoweyn - filius Withfoit,^ se abbatera gcrente, et filiis ejusdeni alfcari incuinbentibus.

Tempore tamen regis Henrici primi, Angloruni T/i:;iiba- potestate per Kambriam vigeute, coenobium Sancti rfjj" ly .^ Petri Glovernii\3 •’ pmodictam ecclesiam quiete possedit. ceii ofSt. Sed post obitum regis ejusdem, Anglis expulsis, mona- yioucostcr. chi quoquo sunt ejecti, et more praifato tam clerici intei*ius quam hiici exterius violenter intrusi.

Contigit autem, reguante Stepliano, qui successifc Thcknifriit Henrico primo, milifcen^ quemdam de Armorica oriun- [^rit^JanV* dum Britannia, peragratis regionibus multis ut varia- ‘Titl thc luy rum gentium tam urbes quara mores discerneret, huc ’ tandem forfce forfcuitu advectum esse. Cum itaque, die quodam festivo, ;id missoe celebrationem adventum abbatis tam clerus quam popuhis exspectaret, demum abbati venienti cum aliis occursans, vidit turbam juve- num venii’e circiter viginti, more gentis expeditam et armis munitam. Cumque quaerenti, quivsnam illorum abbas esset, virum quemcham ostendcrent aHos c\mi lancea longa pra^cedcntem, intuens in eura et admirans ait ; " Numquid ne aliura habitum, aliumve baculum, " abbas iste quam illum quem nunc prreferfc habet ? " Eesponderunt, " Nequaquam." At ille ; ‘Sat,’ inquit, " hodie novitatis vidi, satque miraculi jam audivi." Et ab illa statim hora reversus, finem labori posuit efc explorationi.

Jactat autera gens ha?c et generatio prava, episco- Lianba- pum quemdam ecclesisB istius, quia cathedralis ali- a^cTtlmiral

quando fuerat, a decessoribus suis iuteremtura. “^ Et chmch.

100 b.

" (lestitutam”] K, B. D, Rd. ; de- ! ^ geg ff{gt Monast. Gloucestria,

structam, Hc. ; capite destitutani, Camden.

Ethenoweyn . . Witbfoit’] D. ; Edhenewein . . Witfoit, K. B.

ii. 73, &c.

•• See Eice Rees’s Welsh Saints, 216, and Stubbs’ Episcopal Siicccs- sion, 157.

122

ITINERARIUM KAMBRIiE.

Tempo- rizing of the arch- bishop.

hac pr£Bcipue allegatione in loco eodem jus sibi vindi- cant et proprietatera.

Elegimus^ itaque has potius enormitates ad prresens sub dissimulatione transire, quam, nullo ibidem queri- moniam dcponente, gentem iniquam exasperarc.

Progrcss into North Wules, to Towyn in Mcrioncth.

Thencc ovcr thc river Maw to Llanfair.

Character of this dis- trict : its mountains.

[Cap. V.]

De flurm Devi navigio transcurso, et terra filiorum Canani,^ cum notahilibus suis.

Accedentes igitur ad aquam Devi, quse Norwalliam secernit a Sudvvallia, reversis jam Menevensi episcopo et Reso Griphini filio, qui nos a castro de Aberteivi per Koreticam regioncm usque ad aquam istam laudabili in principe liberalitate deduxit, transcurso navigio flumine, et Menevensi diocesi jam post terga relicta, teiTam filiorum Chanani, scilicet Merionyth, et primam ea ex parte Venedotise provinciam, et episcopatum Bango- riensem^ intravimus, apud Tewcyn^’ pernoctantes.

In crastino vero, mane, occurrit nobis filius Chanani Griphinus, quod diutius obviam archiepiscopo venire distulisset humiHter et devote veniam petens. Trans- ivimus eodem dic navigio bifurcum Mavise flumen ; ubi Mailgo filius Resi, qui individuum archiepiscopo ad curiam regis se comitem dederat, juxta mare tamen vadum invenit. Ea nocte jacuimus apud Lanmeir,^ id est, ecclesiam Marife, in proVincia.de Ardudoe.^

Hrec autem terra Chanani, et pra3cipue Merionyth, omnium totius Kambrise terrarum hispida magis est

• Elegimus’} Hc. D., &c. ; Legi- mus, R. B.

2 Canani’\ D. here, but after- ■wards " Chanani ;" Kanani, R. B., but " Canani " as well afterwards. The heading in Hc. is, " De aqua

" quse dicitur Devi, cum notabili- " bus suis."

•* Baugoriensem] D. ; Bangor- nensem, R. B.

" Teweijn’] D. ; Towen, E. B.

^ Lanmeir . . Ardudoe’\ D. ; Lan- mair . . Ardudi, R. B.

LIBER II, CAP. V. 123

et horribilis. Habct enim montes altissimos, arctos tamen et in modiim arcis acutissimos, nec raros qui- dem sed creben*imos, et tanta infequalitate conscrtos, ut in summis eorum verticibus pastores confabulantes ad invicem vel conviciantes, si concurrere forte statu- erint, a mane in vesperam vix convenient.

Sunt autem bis in partibus lancete longissimae. Sicut Usu of the enim arcu pravalet Sudwallia, sic lanceis pnestat Ve- 1*^0^^^ nedotia : adeo ut ictum liic lancea cominus datum Waies ferrea loricae tricatura minime sustineat. 101.

In crastino obviavit nobis filius Chanani junior, cui nomen Meredutius, in transitu pontis cujusdam, cum plebe provincia3 illius. Ubi quamplurimis ad crucem allectis, tandem uno de familia ipsius crucesignato ^ juvene pervalido, eique familiarissimo, quoniam pallium cui crux assui debuerat tenue nimis et vile videbatur, cum uberrimo lacrimarum fonte suum ei Meredutius pallium projecit.

[Cap. VI.]

Dc Traiimaur ct Traitbochan trcmscursis ; de Ncvin^ quoque, Kairai^^on, et Bcmrjor, cum notabilibus suis.

Transivimus inde Traitmaur et Traitbochan, id est,’^ From tractum maris majorem et tractum minorem, ubi duo Jt^’’?^^"" ° castra lapidea de nova sita fuerunt ; unum in Evio- nyth versus montana borealia, quod erat filiorura Chanani, cui nomen Deutrait ; alterum vero ex alia fluvii parte versus mare in capite Lhein, quod erat filiorum Oenei, cui nomen Kammadrun. Dicitur

" crucesignatol Hc. D., &c. Not ^ id est"} Hc, D., &c. ; et, K. B.,

in R. B. and F. originally, but altered to

Nevin} D. ; Newein, E. B. i " id est."

" Transcursis" and " et Bangor " ( " Kanmadrun"] D, ; Ivannade-

are not in the heading of Hc. i run, K. B.

19A

ITINF^RARIUM KAMBRIA:.

raliii Sun- cl;iy, April 10.

Eardsey island :

or Ynyj Enlli

101 b.

From

Ncfyn, by Carnarvon, to Bansjor.

The rougli and

fatisuing journey.

autein ‘Traif, liugua Kambrica/ sal»uluni mari influente,=^ longius et se retrahente uutlatum. Transieramus ■’ ta- inen aquas antea non ignobiles, Dys.senytli inter Maviain et Traitmaur, Arthro inter Traitmaur et Traitbochan. Ea nocte jacuimus apud Newein,* vigilia videlicet P.isch.u floridi. Ubi Merlinuin Silvestrem, diu qufesitum desi- devatumque, archidiaconus Menevensis dicitur invenis.se.^

Jacet autcm extra Lliein insula modica, quam mo- naclii inhabitant religiosissimi, quos Coelibes vel Coli- deos vocant. Hajc autein insula, vel ab aeris salubri- tate quam ex Hiberniie confinio sortitur, vel potius aliciuo ex miraculo et sanctorum nieritis, hoc mirandum habet, quod*’ in ea seniores priemoriuntur, quia morbi in ea rarissimi ; et raro vel nunquam hic quispiam morituv, nisi longa senectute confectus. Hsec insula Enthli ’’’ Kambrice vocatur, et lingua Saxonica Ber- deseie. Et in ea, ut fcrtur, infinita sanctorum sepulta sunt corpoi’a ; ibi(pie jacere ’ testantur corpus beati Danielis Banchorensis ^ episcopi.

Plurimis igitur in crastino ad archiprtiesulis sermonem crucesignatis, versus Bangor iter arripientes transivimus per Kairarvon, id est, castrum de Arvou. Dicitur au- tem Arvon provincia contra Mon, eo quod sita sit contra Moniam insulam.

Venientibus itaque nobis ad vallem via duce, tam in ascensu quam descensu valde prperuptam, cuncti ab equis dilapsi ^ pedites perreximus, ex condicto, tanquam

1 Kambrica;\ K. B. Hc, &c. ; Britannica, D.

injluente’] D. Kd., Camden ; re- fluente, R. B. Hc.

^ Transieramus . . Traitbochan~\ D. Rd., Camdcn. Not in K. B. Hc. Giraldus’s raemory as to tbe order of these rivers failed bim, -when bc added this clausc in bis Srd editicn.

•» Neu-cin’] D. ; Neweu, K. B. See note 2, p. 123, supra.

dicitur invenisse~] D. Kd., Cam- den ; invenit, K. B. Hc.

•* quod] D. Kd., Camden ; quod semper, K. B. IIc.

" Eittldi] D. ; Enchli, K. B.

‘* Banchorensis] D. ; Bangornen- sis, K. B.

■’ dilap^i] D., Camdcn; delapsi, Kd. ; clapsi, K. B. Hc.

LinER TI, CAP. VI. 12D

lerosolimitaiuTe peregrinationis sicut tunc credebatur jamjani in.stantis quiecluui priulutlia facientes. ) Valle igitur transmeata, cum ad partem oppositani transcen- deremus, fatigatis universis, in quercu quadam vi ven- torum stirpitus ^ avulsa et pvostrata, quiescendi respi- randique gratia cum archiepiscopus rescdisset, laudabilem The arcli- in tanto tam gravitatis authentica? viro- resolutus in pi^asantry. jocunditatem, circumstantibus ait; " Quis vestrum in " hac turba sibilaudo aures delectare nunc pnevak^t " fatigatas ? " Quod fessis ex itinere fieri solet diffi- cile. Ipso vero se id posse si veliet protestante, au- ditur in silva propinqua sibilus avicula3 dulcisonus, quam alii picum, alii verius aureolum dixere. Dicitur autem picus avicuki, lingua Gallica Spec dicta, quai rostro robusto quercum perforans, majores viribus ictus ingeminat. Dicitur et am’eolus avicula aureo croceoque colore conspicua, dulcemque suo in tempore pro cantu sibilum reddeus ; qua3 et aureolus ab aureo colore nomen accepit. Ad hsec igitur quodam dicente, uunquam No night- philomenam partes istas intrasse, subjunxit archiepi- in^yyaieJ^’^ scopus, modesta quadam subrisus significantia ; " Philo- " raena quidem sapieuti freta est consilio, quiTe Kam- " briai fines non intravit ; nos autem insipienti, qui " Kambriam et penetravimus et circuivimus."

Ea igitur nocte moram fecimus apud Bangor, cathe- dralem videlicet Yenedotite sedem, a loci ejusdem episcopo decenter exhibiti. In crastino vero, missa in principali altari ab archipriBSule celebrata, sedis cjusdem 102. antistes, cui nomen Guianus," a dextris altaris ad tam Tjiebisiiop

. . . <>’ iJangor

arcbiepiscopi quam aliorum plurium magnam instan- compelied tiam, et unportunam magis quam persuasoriam, ad g°o j!, * ’ crucis susceptionem est compulsus ; cum magua suorum

1 stirpitufr\ R. E, Hc, &c. ; stre- pitus, D.

authenticce viro~\ IIc. D., Cain- den, (Rd. corrupt) ; auctoritate, 1>.

B. . 1 iu Bnil, A" 1191

s Guianus’] Called « Gwido," or ‘^ Vido," in Ben. Abb. (i. 165); " Guido" by Gervase (Twysden, 1 074), and Diccto (.’.93); " Gwiawn"

120

ITINERARIUM KAMBRIiE.

ipsa in ecclesia lamentatione, miserabilique sub barbara quadam vociferatione utriu.sque sexus Lojninum tam clamore quam mcerore.

The island of Angle- sey.

Sermon of the arch- bishop, &c

Men -who refused to take the cross.

Their pun^ ishment.

Prince llhodri’s incest ;

[Cap. VII.]

Da Monia insula, cum ^ notabilibus suis.

His ita peractis, transivimus in Moniam insulam, quasi ^ milibus passuum ^ duobus inde distantem, brevi maris brachio transnavigato. Ubi ^ junior Oenei filius Rothericus, cum insulse totius necnon et teiTanmi ad- jacentium populo, nobis devotus occurrit. Facta igitur in loco quodam non procul a ripa consessione, petrosis in ^ rupibus in theatri modum orbiculariter circumstan- tibus, ad sermonem archiepiscopi, et ejusdem loci archi- diaconi, scilicet ^ interpretis nostri Alexandri, necnon et abbatis de Stratflur Seisilli, multi de plebe ad crucis obsequium sunt allecti. Sedebant autem in opposita rupe de familia Rotherici juvenes electi, quormn nullus allici potuit ; quanquam tamen iUos, quasi ^ mel frustra de petra elicere conantes, et oleum de saxo, tam archi- episcopus quam alii, prsecipue ad ipsos sermone directo, verbis suasoriis nec persuasoriis invitarent.

Contigit autem post infra triduum, tanquam divina ultione secuta, quod juvenes iidem cum aliis multis prsedones patriae persequerentur ; qui statim a prse- donibus confecti et in fugam *dati, interemtis quibus- dam, et aliis letaliter vulneratis, crucem quam antea spreverant in carne sibi invicem jam ultronei affixerunt.

Rothericus quoque, qui sanguine sibi propinquam, et in tertio gradu cognatam, Resi principis filiam

1 CM»»] Hc. D., &c. ; et, R. B.

quasi} R. B. D., &c. ; intra, Hc.

3 milibus passuurn] D. Rd. ; mili- aribos, Hc, Camden; stadiis, R. B.

^ Ubi-] D. Ed. ; Ubi et, R. B. Hc, Camden.

5 in] D. Rd. Not in E. B., &c

«^ scilicet] D. Rd. ; et, R. B., &c.

’ quasi} D. Not in R, B. Hc, &c.

LIBER II, CAP. VII.

127

paulo ante iucestuoso sibi eontubernio copulaveiat, ut rcjectionof contra fratrum filios quos cxheredaverat se Resi auxilio blshop^s" fortius tueretur, salutaribus archiepiscopi monitis super monitions ; hoc non obtemperans, a tota quam possederat terra nieut." ’ in brevi postmodum ab eisdem est ejectus:^ undo sibi illicite speraverat defensionem, inde merito reportans confusionem.

Habet autem hsec insula Monise trecentas et sexa- 102 b. ginta tres villas, et pro tribns tamen ^ Kantaredis Extcnt of

° . . Anglesey.

reputatur. Dicitur autem Kantaredus composito vo-

cabulo, tam Britannica quam Hibernica lingua, tanta

terrae portio quanta centum villas continere solet.

Adjacent autem insulse Britannicse tres lateraliter Thcisiands diversis ex partibus insulse, quse ejusdem fere quanti- ^„„1)^ *’ tatis esse perhibentur ; ab austro Vecta, a zephyro aud Mac. Monia, a circio Mania. Sed duse priores propinquius adjacent, modicis distinctse maris interstitiis. Tertia vero, quse Mania dicitui’,^ medio inter Hibernicam Ultoniam et Scoticas Galwedias libramine jacens, re- motius extenditur.

Est autem Monia arida tellus et saxosa, deformis Character aspectu et inama^na ; terrse de Pebidiauc, quje adjacet ‘^^■^^S^^ Menevige, exteriori qualitate simillima, verumtamen interiori natm"£e dote longe dissimilis. Est etenim its frnit- hfec insula prfe cunctis Kambrias finibus triticeo gra- „" “jq^^ ^° mine ^ incomparabiliter fecunda : adeo ut proverbialiter dici soleat lingua Britannica, Mon mam Kemhre^ quod Latine sonat, Monia mater Kambrise. Quoniam aliis undique terris deficientibus, hsec sola gleba prse- pingui uberique frugum proventu Kambriam totam sustentare consuevit.

^ est ejectus\ This was in 1193, Brut.

tamen] E. B. Hc. Rd. Not in D., Camden.

■* qu(c Mania dicitur’} D., &c. Not in R. B. Hc.

^ gramine] E. B. Hc. Rd. ; ger- mine, D., Camden. Compare Descr. Kamb., i. 6, infra.

mam Kembre’] D. ; man Ke- mere, R. B. ; mam Kemere, Hc.

128 ITINERARIUM KAMBRI^.

Scd quoniain in liac insula digna memoratu multa

reperie.s, quiedam ex liis exceriiere et hic iuterserere

Miraculous nou superfluuui duxi. Est igitur liic lapis liuuiauo

leuiori fere ^ conforniis, cui insita virtus hoc habet, ut

spatio quantolibet asportatus proxima per se nocte

revertatur, sicut ab accolis pluries est compertum.

Unde et comes Hugo Slopesburiensis,- qui tempore

regis Henrici primi tam insulam istam, quam terras

adjacentes viriliter occupaverat, audita hac lapidis vir-

tute, ipsum alii lapidi longe majori ferreis catenis

fortiter ligatum, probandi causa, procul in mare pro-

jici fecit, Qui tamen summo diluculo, cum multorum

admiratione, pristino more loco in suo repertus est.

 Cujus  rei  occasione    publico    comitis   edicto  prohibitum

est, ne quis de cetero lapidem a loco movere prsesumat.

Contigit aliquando rusticum quemdam, experiendi

gratia, ad femur suum lapidem ligasse ; sed putrefacto

statim femore ad locum pristinum^ lapis evasit. Dici-

tur etiam ‘^ quod si venereum opus in loco eodem vel

prope fieri contigerit, sicut aliquoties probatum est,

statim Japis guttis magnis desudabit. Similiter etiam

si procacitatem ibidem vir et mulier exercuerint. Ex

venere quoque ibidem expleta nunquam genitura pro-

venit.^ Unde et ob hoc, casula deserta penitus qu?e

ibidem olini esse solebat, tantum muro lapideo fatalem

hodie h\pidem videas circuiri.

The hill Est et iu eadem insula collis saxosus, non magnus

“^’^^y^^’*^^ et parum altus, cujus ex una parte si clamaveris, ex

heard. altera nequaquam audieris ; et vocatur ab incolis, per

antiphrasin, Kupis audientium.

1 fere’] R. B. He., &c. Not in D.

Slopcsburiensis} All the MSS ; Cestrensis, Camden. Hugh eavl of Shrewsbuiy, and Hugh earl of Chester, -were joint leaders of the expudition into Anglc.«ey in 1098. Giraldus iswrongin saying, ‘’tump. j B. Hc " Ilenrici primi.”’ (

3 pristiimrn] D. Rd., Camden ; suum, Hc. Not at all in R. B.

^ Diciiur etiam …. circuiri] Camden, or rather David rowell, modestly omits this.

5 provaiit] D. Rd. ; proveniet, R.

LTBER II, CAP. VIT.

129

In borcali quoque majoris Britanniaj latcre, quod ab Humbro fluniine, quasi trans Hunibrum in boream,’ ab Anglis nomen aceepit, est coUis Laud dissimilis ; cujus ex uno latere si cornu altisonuni vel tubse clangor experiatur, opposito in latere non audietur.

Est et in hac iusula ecclesia Sancti Tevredauci con- fessoris, in qua comes Hngo Cestrensis,’^ quoniam et ipse fines [et] ^ hos Kambrije suo in tempore subju- gavei’at, cum canes nocte posuisset, insanos* omnes mane recepit : et ipsemet infra mensem miserabiiiter exstinctus •’ occubuit. Accesserant enim ad insulae portum*^ ab Orchadum insulis piratse in navibus longis: quorum adventum ubi comes audivit, statim eis usque in ipsum raare, forti residens equo, animose nimis occurrit. Et ecce navium princeps, cui nomen Magnus, primae navis in prora cum arcu prostans sagittam direxit, Et quanquam comes a vertice capitis usque ad” talum pedis, praster oculos solum, ferro fideliter esset indutus, tamen dextro perciissus in lumine, per- forato cerebro, in mare corruit inoribundus. Quem cum sic corruentem victor ab alto despiceret,^ superbe in victum et insolenter^ invectus, dixisse memoratur lingua Danica, " Leit loupe," ^^ quod Latine sonat Sine saUre. Et ab hac in posterum hora potestas Anglorum in Monia cessavit.

A like hill in North- umberland.

Hugh de Montgo- mery killed by Magnus of Norway (A.D. 1098).

103 b.

" in boream"] D. Not in 11. B. Hc, &c.

Cestrensis’] So all the MSS. Slopesburiensis, Camden, with the whole sentence different. Camden is right as to his " Slopesburiensis." It was Hugh de Montgomery, earl of Shrewsbury, who was killed. See Flor. Worc. A° 1098, and Ord. Vit. X. 6.

^ ef] D. Not in R. B. Hc. Rd.

■• insanos] R, B. D., &c. ; rabi- dos, Hc.

VOL. VI.

^ exstinctusj R. B. D., &c. Not in Hc.

^ portuml Hc. D., &c. ; portam, R- B., and F. originally, but altered to “portum.”

’ ad] D. ; in, R. B. Hc, &c.

" despiceret] R. B. Hc, &c. ; re- spiceret, D,

^ insoletiterj Hc. D., &c. ; in- lenter, B. ; Tiolenter, R. F.

‘" loiipe] B. D. ; hloupe, R. F.

IPA)

ITINERARIUM KAMBRI^.

llenry IT.’s expedition into North Wales (in 1157).

Vol.v. 137. Saints of Wales, as of Ireland, prone to revenge.

Death of Henry, Giraldus’s uncle, son of Henry I.

Narrow escape of Kobert Fitz-Ste- phen.

Nostris quoque temporibus, Anglorum rege Henrico secundo in Venedotiam exercitum duceute, ubi et in arcto silvestri apud Coleshulle, id est/ Carbonis collem, bellicam aleam expertus est, classe in Moniarn trans- missa, cum prsedictae ecclesiaj aliisque sanctorum per iusulam locis spoliando prsedando minime deferrent, divina secuta vindicta, accolae tandem in advenas, pauci in multos, inermes in armatos subito irruentes, multis interemptis, multisque captis et in vincula datis, victoria potiti sunt cruentissima.

Quemadmodum enim Hihernica testatur Topograjphia, sicut natio Hibernica, necnon et Kambrica, prae aliis gentibus pmecipites in iram et ad vindictam in vita proni reperiuntur, sic et in morte vitali terrarura earundem sancti prse aliis animi vindicis esse videntur.

Fuerant autem duo nobiles viri, et ejus qui scripsit liaec avunculi, cum aliis huc a rege transmissi ; Hen- ricus scilicet regis Henrici primi filius, et secundi avunculus, ex nobili Nesta, Resi filii Theodori filia,^ in australi Kambria Demetiae finibus oriundus ; et Robertus Stephani filius, Henrici frater non germanus sed uterinus ; vir quidem- qui nostro primus tempore aliis viam prsebens, Hibernicam non longe post aggres- sus est expugnationem ; cujus quoque praeconia Vati- cinalis depromit Historia. Henricus igitur, nimia fretus audacia, bonaque destitutus omnino sequela, cum magno suorum dolore inter primos lanceis con-

1 id est, Curbonis colleni] T). Rd. Not in R. B. Hc, Camden.

Resl fil. Theod. fi.iia’] L. xvd. ; Resi filia, Hc, Camden. ; Grlphini filia, R. B. She was Nest, daughter of Rhys ab Tewdwr. The blunders of the MSS. of the early editions are rather curious ; we can hardly suppose them to be due to Giraldus, whose grandmother Nest was.

The death of Henry, her son by H. I., in this attack on Anglesea, is placed by Brut under 1156, in Ann. Camb. under 1158. By the former he is ealled Heniy son of king Henry ; by the latter, Henry son of Girald, or, according to others, son of king Henry. He was the father of the famous Meiler, the great hero of the Irish invasion.

LIBER IT. CAP. VTT. 131

fossus occubiiit. Rol)oi*tus vero, do defensioue diffideus, vixad naves graviter vulneratus evasit.

Est et insula uiodica, collateralis Monia) et fere Priestholm eontinua, quam solum eremita3 labore manuum viven- ‘J^^^" (J tes et Deo servientes inhabitant. Do quibus hoc mice. mirandum, quod cum ali([uando forte motibus humanis discordes ad invicem inventi fuerint, statim mures minutissimi, quibus abundat insula, escas eorum omnes et potiones tam consumunt quam corrumpunt. Ces- sante vero discordia, continuo cessat et incommodum.

Nec mirandum si Dei famuli discordes interdum inveniantur; quoniam in Rebeccfe utero Jacob et Esau bella gessere, Paulus et Barnabas contentiose ab invicem discessere. Inter discipulos quoque Jhesu facta est contentio, quis eorum videretur esse major. Infir- mitatis enim humanse temptationes sunt hte : verum- tamen et virtus plerumque in infirmitate perficitur, et fidei constantia tribuhitionibus augmentatur. Dicitur Ynys autem insula prnsdicta Kambrice Enislannach,^ id est, thg Welsh Insula ecclesiastica ; propter copiam sanctorum, quorum “^™*- ibi corpora jacent. Et hanc insulam feminse non intrant.

PrfBterea vidimus in Monia canem curtum, non The tail- natura quidem sed casu solo cauda mutilatum. Cujus f^^^ a^l- et progenies plurima, tam a genitore descendens quam less sire. genitura, similem jam naturaliter pati defectum ostensa est. Mirum enimvero quod solum parenti casus adje- cit, hoc sibi prolem in posterum tanquam a natura conformare.

Militem quoque in AngKa vidimus, ex Devonise A like na- finibus oriundum, cui nomen Erchembaldus : de quo fgcUn a” contigit, ut dum matris in alvo gestaretur patre par- knightiy tum penitus abnegante, et matrem zelotypiae causa ex Devon. sola suspicione fortiter accusante, puero in lucem pro- deunte, sola litem per se natura diremit. Fissuram

’ Enislaiinach^l D. ; Enislenach, R. B.

132 ITINERARIUM KAMBRf^.

n.imquo, quam ictu lancefe militari exercitio per mediura

sub nare superius labrum i^enitor olim susceperat, lau-

dabili naturte miraculo codem iu loco genitura pra?-

tendit. Ercliembaldi quoque tilium vidimus, cui nomen

Stephanus, eodem indicio patrissantem ; casuali liesione

tanquam in naturam jam conversa.

And in the Item in comite Alberico, Alberici comitis de Ver

case of earl ^.1. ••! ■ • i -t /-i

Alberic Mio, simile naturfe mu\aculum vidmius. Cum enmi

de Vere. patcr ejusdem, matre jam praegnante, filia scilicet Hen-

rici de Essexia, ob ignominiosum patris eventum ^ jam

104 b. ad divortium modis omnibus elaborasset, partu pro-

deunte, quem pater in oculo casuali IfEsione sustinuit,

eadem in - parte defectus in filio parentavit.

Suclicases, Sed forsitan ex rei viste memoria, qure ])er aspectum

perhaps, contrabitur et reservatur, hujusmodi proprietas in pro-

pressions lem descendit. Sicut de regina legitur, qu?e, quouiam

morv^-Ts Ethyopem in thalamo depictum"’ inspicere consueverat,

with the ex inopinato Ethiopem peperit ; quam * et Quintilianus

the^iieffro’s P^^" picturam excusavit. Similiter et de ovibus variis

picture. contigit, quas Laban nepoti suo Jacob de grege con-

cessit, per virgaruin prrefixarum variationera multi-

plicatis.

Nec tantum ex mulieris, verum etiam ex imaginaria virl memoria j^artus interdum informatur. Corapertum est enim de quodam, qui cum forte transeundo horai- nem inspiceret se ante et retro continua passione moventem, ad uxorem illico apcedens, eamque cognos- cens, quoniam motionis illius memoria a mente exci- dere prse admiratione non potuit, eadem hora puerura genuit simili passione percussum.

« See Gervase (Twysden, 1380); Diceto (.’)35) ; and Jocelin deBrake-

‘-* depictwn] Hc. D., &C. Not in K. B.

lond (Camden Soc, 50, &c.) ■* qiiatn . . . excusavit’] D., &c.

/«] ])., &c. ; ex, R. B. Hc. j Not in R. B. Hc.

LIBER II, CAP. VIII.

133

[Cap. VIII.]

De Guneive fiiivlo lutvigio transcurso, et Dynas Emeveis, cum nofahilibus suis.

Reversis a Monia Bangor iterum, ostensum est nobis Retum to

principis Oenei sepulcluuni, qui in presbyterio coram The^ombs

altari, cum fratre juniore Caclwaladro, in speluuca of Owain

duplici jacebant:^ quanquara tamen Oeneus, ob publi- g^^^Q^j.’

cum cum consobrina incestura, a beato marty re Tlioma «alader liis

excommunicatus obierit. Injuncto itaque loci illius

episcopo ut visa opportunitate, et occasione captata,

corpus ab ecclesia quautocius ejiceret, per litora mari-

tiraa, hinc rupibus prseruptis, illiuc fluctibus ajquoreis

arctati, versus Cunewe fiumen, marinis undis non im-Theriver

permixtum, iter incunctanter arripuimus. Non procul ^°°^^y-

ab ortu Cunewe iu capite montis Ereri, quod ex hac

parte in boream extenditur, stat ^ Dynas Emereis, id Dinas

est, promontorium Ambrosii, ubi Merlinus prophetiza- ^i™^^^’ ^

vit, sedente super ripam Vortigerno. Erant enim Mer- Vortigern.

lini duo : iste qui et Ambrosius dictus est, (uiia bino- [f’^° ^^^"’

. . . l’DS, Am-

mius fuerat, et sub rege Vortigerno prophetizavit, ab 105.

incubo genitus, et apud Kaermerdyn ^ inventus ; unde brosius,

et ab ipso ibidem invento denominata est Kaermerdyn,^ donius.

id est, urbs Merlini ; alter vero de Albania oriundus,

qui et Celidonius dictus est, a Celidonia silva in qua

prophetizavit, et Silvester, quia cum inter acies bellicas

eonstitutus monstrum horribile nimis in aera suspici-

endo ])rospiceret, dementire coepit, et ad silvam trans-

fugiendo silvestrem visque ad obitum vitam perduxit.

Hic autem Merlinus tempore Arthuvi fuit, et longe

plenius et apertius quam alter prophetasse perhibetur.’*

’ Owain Gwynned, son of Griif- fudd ab Cynan, prince of North

“Walcs, died in 1109; and Cadwa- lader his brother in 1172, Brut. Tho Auinil. Camb. place the deaths of both under 1171.

stat’\ Hc. D., &c. NotinR. B.

^ Kaermerdyn^ U. ; Keirmerdhin, R. 13.

^ prophclassc pei-hi/)etur] 1)., &c.; prophetizavit, sicut Vaiiciualis His- toria nianifeste depromit, R. B. Hc.

134 ITINEKAUIUM KAMBKIyE.

Quid autem/ mortuo Oeneo, vel etiam in extremis agente, filii ejusdem, pravo dominandi ambitu, fraterna iion respicientes foedera, diebus nostris inter se gesse- rint,- hic pnutereo. The sons Illud auteni, quod nostris hic diebus notabile censui, Gwynedd. pnotereundum non putavi.”* Oeneus filius Gripbini, princeps Norwallige, inter multos quos genuit filios tantum unum legitimum suscej^it, scilicet lerverdum Troyudun, quod Kambricc simus^ sonat, agnominatum: qui et filium similiter legitimum suscepit Luelinum. Hic in transitu nostro patruis suis David et Rotherico, quos de consobrina sua cui nomen Christiana ^ Oeneus susceperat, quanquam puer tunc quasi ^ duodennis, in- festare coepit. Et licet totam Venedotiam, prseter ter- ram Canani, inter se pro herili portione divisissent ; licet etiam propter^ hoc David Anglicano fulciretur auxilio, puta qui sororem regis Henrici secundi sibi matrimonio copulaverat, ex qua et filium quoque sus- ceperat ; tamen intra paucos postmodum annos, de publico incestu natos, divitiis pariter et divitum auxilio fultos, legitimus iste,^ terris omnino carens et thesauris, a Venedotia fere*^ tota, divina opitidante vindicta, viriliter ejecit: nihil eisdem nisi ultroneo motu, bono- rumque virorum consilio, misericorditer et ex pietate relinquens. 105 b. Argumentum adulterinos et incestuosos Domino dis- plicere.

" Quid autem, Sfc."] Hence, to i ’’ quasi^ D. Not .in Hc. Rd., end of chapter, in Hc. D., &c. Not | Camden.

propter’} D. Rd. ; praeter, Hc

in R. B. I

2 gesserint] D., &c. ; gesserunt, , Camden Hc. '

3 putavq D., &c. ; existimavi, ’ ’ ^’’] ^c., Camden. Not in D.

Hc.

Rd.

•• sim«.s] D. Rd. ; simum, Hc, “J /before] D. Rd. Not in Hc, Cam-

Camden. den. David was expelled by Lly-

Christiana’] Hc Rd., Camden ; wclyn ab lorwerth in 1194. Christina, D.

LIBER II, CAP. IX. 135

[CAP. IX.]

De montanis EreH, cum ‘iwtabUibua siiis.

Montana vero ^ quie a Kanibris Ereri, ab Anglis The Snow. vero Snaudiinc, id est ^ Nivium montes dicuntur, qua) „? moun^^ a terra filiorum Cauani paulatim incrcmcnta susci- talns. piunt, et prope Dugannu in boreara se protendunt, contra Moniam vero turribus aereis nimis enormiter usque ad nubes excrescunt, sub silentio non sunt prae- tereunda. Tant^e siquidem et tam immensse quanti- tatis esse perbibentur, ut antiquo proverbio dici soleat ; sicut Moniani insulam ^ hominibus in annona, sic Ereri Their in pascuis, coactis in unum armentis omnibus, toti pastures. posse WaDiae sufficere. Unde * et liis pascuis illud Virgilianum adaptari potest ; ^

" Et quantum longis carpunt armenta diebus, Georg. ii. " Exigua tautum gelidus ros nocte reponit.”

In summis autem montium istorum verticibus duo The lake lacus reperiuntur, sua non indigni admiratione. AltergQ^jj^^ enim insulam liabet erraticam, vi ventorum impellen- island. tium ad oppositas plerumque lacus partes errabundam. Hic armenta pascentia nonnunquam pastores ad longinquas subito partes translata mirantui*.

Fieri namque potuit ut pars aliqua rip?e olim avulsa, radicibus salicum aliorumque fruticrui uaturaliter in- sertorum vinculis astricta et coUigata, paulatim postea per aUuvionem incrementa susceperit. Et quoniam violenta ventorum rapacitate, quae loco tam arduo fere continua reperitur, ad varias creberrime ripas im-

" utTo] B. IIc. D., &c. Not in ^ Mouiam insuJam"] K. B. Hc,

j^ Y &c. ; Monia bsula, D.

^ Unde, §-c.] This quotation from

id esq Hc. D., &c. Not in R. virgil in Hc. D., &c. Not in R. B. B- I ■’ potesf] D., &c. ; posset, Hc.

136 ITINEKARIUM KAilBRIiE.

pellitur, firmas solo tenus et altas figere radices non

j)erniittitur.

Thc lake Alter vero miro et inaudito miraculo pollet : quia

one-cyed ^^^ trium generum piscibus abundet, anguillis, turtris,

fish. et percliiis, onmes in eo pisces monoculi reperiuntur,

oculum (le.xtrum habentes et sinistro carentes. Si rei

tara nova3 tamque stupendse rationem scrupulosus lector

efflagites, assignare non prsesumo.

Onc-eyed Notandum ^ etiam quod in Albania quoque, duobus

Scotland. ^^^ locis, uno ad mare orientale, altero ad occidentale,

pisces marini qui Mulvelli dicuntur monoculi reperiun-

 tur,  dextrum  oculum  habentes  et  sinistro  carentes.

The fabu- In eisdem montanis de Ereri aquila fabulosa fre-

oTsn^ow-^ quentat ; qufe qualibet quinta feria lapidi cuidara

don. insidens fatali, ut interemptorum cadavere famem

satiet, bellum eodera die futurum ^ fertur ^ exspectare ;

lapidemque praedictum, cui consuevit insidere, jam

prope, rostrum purgando pariter et exacuendo, per-

forasse. XJnde ^ et aquila locum ubi praedam invenire

debeat scire dicitur, sed non tempus: corvus autem

tempus, sed non locum.

[Cap. X.]

De transiht per Dugannu et Mudkelan, sedem quoque ^ Lanelvensem ; de vivo sahulo., et Koleskulle ; cwm notabilibus suis.

Progressto Trausnavigato deinde Cunevv’e fluvio, vel potius maris castle. brachio sub Dugannu, monasterio " Cisterciensis ordinis

’ Notuiiduiii, ^f.] Ileuce to end D., and Rd. (corruptly). Not in

of chapter in D. Rd. ; and in Hc, except the last clause " Unde …. " locum." Not in R. B.

futuruin] D. Rd. Not in IIc,

Hc, Camden.

sedem quoque’\ R. B. Hc, &c. ; and D. in the table of chapters, svpra, 10; sedemque, D. here.

Camden. , ‘" monastcrio relicto"] Hc.

•’ fertur] D., &c. ; fingitur, Hc [ D., &c. Not ia K. B.

" Unde, S(c."] This. last clause in

LIBER II, CAP. X.

1G7

super Ciinewe ab occidiia fluvii parte a dextra relicto, usque Ruthelan/ nobilc similiter castrum primsuvi Oenei filii [de consobrina] - David super Cloid ^ fluvium, via duce pervenimus. Ubi et ab ipso, ad iustantiam ejusdem magnam, ea nocte decenter exhibiti fuimus.

Est fons non procul a Rudhelan in provincia de Thecbbing Tegengel, quem non bis tantuiu die naturali more marino, sed vicissim et crebro, diebus et noctibus, nunc undis deficere, nunc exuberare certum est.

Item ■’ refert Trogus Pompeius, quod Gramantum est oppidum in quo fons ebullit, qui vicissim nocte dicque friget et fervet.

Multis itaque mane ad Christl obsequiura allectis, ad Thencc to

, ,. _ , . , . . , Llanchvv,

pauperculam sedis Lanelvensis ecclesuim parum inde or St. '

distantem transivimus ; ubi et missa ab archiprtesule -’^sMi.ai"!

…. . Basing-

celcbrata, itcr incontinenti aggressi sumus ; et per -werk.

divitem venam fructuosumque argenti scrutinium, ubi

penitima scrutando

" Itum est in viscera terrse,"

Ov. ‘SlcU i. 138.

transeuntes, in cellula de Basingeworc pemoctavimus.

In crastino vero. longum vivumque per loca sabulum non absquc formidine permeantes, silvestria de Coles- hulle, id est, Carbonis colle, a dextia reliquimus ; ubi Henry ll.’s Anglorum rex Henricus secundus, nostris diebus ^ cum i^ntoWalesf primo Walliam hostiliter*^ intravit, juvenili impetu et istinii57 inconaulto calore arctum illud silvestre penetrare prro- loo b. sumens, cum detrimento suorum et damno non modico ambiguam bellorum aleain expertus est.

Ter enim prsedictus rex in manu forti Walliam in-

’ Ruthelan] D., and Rudlielan directly afterwaids ; W. B. have " Ruthehind " and " lladhc4ant."

de consobrina’] lld., Camden. NotinR. B. Hc. D.

••» Cloid] D. ; Cloit, R. B.

•• Item . . . fervet] This section in D., &c. Not in R. B. IIc.

5 dicbus’] Hc. D., &c. ; tenipori- bus, R. B. ; the latter with " vel " diebus " interlined over it.

‘■’ Iwstiuter] 1)., &c. Noi iu R. B. Hc.

138

ITINEltAKlUM KAMBKI.E.

2nd, in 1163;

3rd, in 1165.

His bad

success, and its causcs.

Vol.v.395

The grey- hound ahd his dead master.

travit ; primo, Norvvalliara, pnunotato iu ! jco ; secundo, Sudwalliam, ])er maritimam de Wlatmorgan et Golier viam, versus Kaermerdhin ^ et usque Pencadeir, id est, Cathedno ca])ut, intrando, et per Eleimyth ac Mailen- nyth usquc Radenoram revertendo ; tertio vero, Pow- isiam, apud Oswaldestreo,^

His autem expeditionibus cunctis rex ideo minime profecit, quoniam probris patrije viris, proceribusque provincia? gnaris et peritis, fidem non habuit ; solum in his viros a Marchia remotos, moi"es gentis et modos prorsus ignorantes, consiliarios habens principales.

" In qualibet nimirum expeditionc, sicut artifici credendum " in sua facultato, sic horum praecipuo standum est arbitrio, " qui circa similia patriae negotia couversati diutius et usitati, " mores gentis et modos agnoscimt ; quoriimquo magnopere " refert ut gens inimica, quacum ex crebris belli diutini con- " flictibus hostilitatem ^ plurimam et odium implacabile con- " traxerunt, eorundem opera vel debilitari possit vel deleri," sicut in Vaticinall Historia ^ declaravimus.

In hae eadem silva de KoleshuUe, interfecto juvene quodam Kambrensi per exercitum pra^dicti rcgis trans- euntem, leporarius ejusdem inventus est per octo fere dies absque cibo domini cadaver nou deserens,^ sed illud a canibus, lupis, et avibus prorsus indemne fideli- ter et admiranda in bruto dilectione conservans.^

Quis itaque patri filius, quisve Eurialo Nisus, quis Tydeo Polinices, quis Piladi Horestes, hunc dilectionis afiectum exhiberet ? Ob hujus ** igitur eventus gratiam, leporariique favorem, diutina fere jam fame confecti,

’ Kaermerdhin . . . revertendo] So in D., and Kd. corruptly. In R. B. Hc. it is, " Kaermerdhin et " Pencader intrando, et per Elenith " ac Melenith revertendo;" and with this Camden nearly agrees.

OswaMestreo~\ D. ; Oswaldes- troe, E. B.

■* kostilitatem] Hc. D., &c.; and

F. by alteration ; hospitalitatem, E. B., and F. originally.

•* The above quotation from the Ejcp. Hib. occurs again in Descr. Kamb. ii. 8, infra.

"" deserens …. conservans"] D. Rd. ; deseruisse ‘. . . conservasse, E. B. Hc, Camden.

’’ kujus’] Hc. D., &c. ; cujus, R. B.

LIBER ir, CAP X. 139

ab Anglorum populo, Kambriiu gentibus inimicissimo, corpus jam foetidum debito humanitatis officio ost tu- mulatum.

[Cai>. XL]

Defluvio Delcv transcurso, et Cestrla, cam notahilihus

suis.

Transvadato tandem Deiso fluvio sub Cestria, quem An-ival at

. Chester Kambri Devordoeu dicunt, feria tertia ante Pascha, die _ '

videlicet absolutionis, Cestriam venimus. Sicut enim Tlmrsday

Waia ^ ab austro sub castro Strigulensi, sic Deia a ‘"^f<^‘‘f l"-»»-

, , . ter, Apnl

borea sub Cestrensi castro’’^ Gualliam ab Anglia sepa- i4, iiss. rat et secernit.

Item, ut asserunt accolBe, aqua ista singulis raensibus Changes of vada permutat ; et utri finium, Angliae scilicet an the°Wer" Kambria3, alvco relicto magis incubuerit, gentem illam Uee. eo iu anno succumbere, et alteram j^nevalere, certis- sinium prognosticum habent.

Fluvius iste de lacu quodam cui nomen Pemmeles- Its source. mere originem ducit ; et cum salmonibus fluvius abun- det, nunquam tamen in lacu piscis hujusmodi reperitur. Hoc etiam de eodem fluvio notabile reperies, quod pluviis nunquam, frequenter autem et fere semper ventis exuberat,

Imperatorem itaque Romaiium Henricum se jactat The empe- hsec urbs habere sepultum.’^ Qui, quoniam suis diebus at Chester tam patrem carnalem, quam etiam spiiitualem, sum-

’ Waia’] D. ; Vaga, li. B.

custro’] D. Not in R. B. Hc, &c.

^ This, about the emperor Henry

V., occurs again in the De Invec- 44) adopts Giraldus’s statement as

tioiiihus of our author (vol. i. 186).

last years in penitential exile ; but he has nothing about Chester as the place of his last retirement and death. Iligden (Twysden, 23S2,

probably true ; adding that Henry

Walter ^lap (De Nuyis CuriaL, ’ lived ten years at Chester a.s a her- 229) records a belief that his death mit, under the name of Godescall. and burial, as stated by historians, Brompton repeats this (1015, 47). ■was fictitious, and that he passed hi?

140

ITINERAltlUM KAMBKIA:,

And king Harold.

mura pontificem scilicet Paschalem incarceraverat, de- mum poenitentia ductus, et ultroneus exul effectus, sanctara in eremo tinibus istis vitam, ut fertur, con- summavit. Similiter et Haroldum ^ recem se liabere

testantur ; (|ui, ultimus de gente Saxonica rex in Anglia, publico ajiud Hastinges - bello cum Norniimnis congrcdiens, poenas succumbendo perjurii luit ; multis- que,^ ut aiunt, confo.ssus vulneribus, oculoque sinistro sagitta perdito ac perforato,* ad partes istas victus evasit : ubi ^ sancta conversatione cujusdam urbis ecclesite jugis et assiduus contemplator adhjerens, vitam- que tanquam anachoriticam ducens, viiD ac vitae cursum, ut crcditur, feliciter consummavit. Ex utriusque, ut fertur, ultimi articuli confessione, veritas antea non comperta demum prodiit publicata.

1 Haroldum] D. ; Haraldum, R. B. The tract De Invent. S. Crucis, &c., valuable in itself, and now ali the more valuable because lately edited bj’ r-ofes.sor Stubbs (Oxford, 1861), which narrates the founda- tion and early history of Waltham abbey, speaks of IIarold’s escape from the battle of Ilastings, and subsequent death at Chester, as a mere fable. After relating the bringing of IlaroWs body to Wal- tham, and its burial there, it adds : " Ubi usqiie hodie, quicquid fabu- " lentur homines quod in rupe " manserit Dorobernia; et nuper " defunctus sepultus sit CestrisD, " pro certo quiescit " (p. 30, bot- tom). Ailred of llievaulx says that Harold " aut misere occubuit, aut, " ut quidam putant, poenitentlrp tan- " tum reservatus evasit " (Twysden, 394, 40), without any mention of Che.ster. lligdcn (2:U2, G 1 ) quotes the statement of Giraldus, but imts little faith in it ; adding that Harold

is said to have spent his last days, as an anchorite, in the cell of St. James, near St. John’s chujch. Brompton has nearly the same, with the addition that his tomb was stiil to be seen in St. John’s church (961, 40). See rrofessor Stubbs’ note (90) to De Inrent. S. Cruc, 30. For a most interesting, very able, and thorough disquisition on the subject of HarokVs death and burial-place, see a paper by E. A. Freeman, Esq., on Waltham abbey, in vol. ii. of thc Esscx Archce.ologi- cal Sorie/i/\s Proceediiiys.

Hastingesl D. ; Hestinges, K. B.

•"* multisque’] E. B. Hc, &c. ; Multis itaque, D.

■* (ip perforato’] D. Rd. Kot in B. B. Hc, Camden.

■" ubi . . . conswnmavif] Hc. D. Rd., and Camden nearly ; et eremi- tica solitudine vitani ibidcra tcrmi- navit, \l. B.

LIBER II, CAP. XI. 141

Vidinius liic qiiod ’ in oculis nostris novum apparuit, Chcesf

.,• , 11 . ri •l- i. ‘x’ from deer'8

caseos scilicet " cervinos. (Joinitissa namque, et comitis ^^^^

mater, cervas liabons domesticas, ex eanmdem lacte

coagulato tres caseos [modicos] ^ expressos et fiscella

formatos archiepiscopo pra3sentavit.

Eisdem quo([ue finibus, his nostris diebus, visa est The half- vacca cervina. " Ad vaccam enim cervus accesserat ; unde rp -^y^^^’ " ct vacca ccrvina processit. Parte enim anteriore tota usque vol. v. 1(!9. " ad inguina bos erat, coxas subinde cum cauda, ct tibias, et ^^7 b. " pcdcs, exprcsse cum pilositate ct colore cervinos habons- " Sed (|uia plus pecoris quam ferai prasferebat, inter armeula " resedit."

Contigit eisdem in partibus, nostris quoque tempo- The half- ribus, canem, ex simia priegnanteni, catulos tandem “’^’

produxisse, parte anteriore tota simiaui prjBferentes, in canem vero vcrsus posteriora descendentcs. Quos cum aulse militaris custos rusticus intueretur, prodigi- orum novitate stupescens, et tam deformes biformis natursB formas abhorrens, baculo quem manu gcstabat, non absque damno proprio, et domini, re comperta, in- dignatione quamplurima, cunctos statim interemit.

Visa est ’ et in urbe Cestrensi nostris diebus mulier The hand- manca, manibusque carens a nativitate ; cui tamen maVa”‘ood

‘)“B^

contra defectum istum tale natura remedium dederat, sempstress ut pedes tam flexibiles, tamque ’’ delicacitcr articulatos fggt^ haberet, quod articulorum proceritate pariter et flexi- biUtate, non minus subtiliter quam alise mulieres acu suere consueverit. Et quicquid filo ac forfice manibus fieri solet, citra defectum omnem, cum intuentium ad- miratione pedibus ista compleret.

’ quod’} D. Rd., Camden ; quod j ■• Visa est, §-c.] This last sectioii et, R. B. Hc. in IIc. D., &c. Not in R. B.

sciliccq D, Not in E. B. IIc, j

&c. ! ^ lamque’] D. ; tani, IIc. Rd.,

3 modicos’] Rd., Camden. Not in | Caniden.

R. B. IIc. D. 1

142 itinerarium kambri/r.

[Cap. XIL]

De transitu per A Ihvm ononasterium et Osivaldestreo ; ^ Poivisiam quoque et Slopeshuriam ; cum nota- hilihus suis.

After Hic itaque Pascliali festo debita solemnitate com-

progress pleto, miiltis qiioque ad a)‘chiepiscopi monita cruce-

to Whit- signatis, versus Album monasterium iter aggressi

Oswestry. sumus : et inde versus Oswaldestreo : ubi, tanquam

in ipsa regionis Powisiensis ora, occurrerunt nobis

Powisioe principes, Griphinus Madoci filius, Elisset,- et

alii, cum populo terrse suse. Ubi nonnullis ad crucem

allectis, — ab episcopo namque^ loci illius Reynerio mul-

titudo fuerat ante signata, — a Griphino quoque terrse

illius principe consobrina sua, Angharat* scilicet Oeuei

principis filia, quam, publico gentis illius vitio, diu

pro uxore tenuerat, coram archiprjipsule palam abjurata,

apud Oswaldestroe, id est, Oswaldi arborem,”’ pernoc-

 tavimus ;    a    Guillelmo    Alani    filio,   juvene    nobili    ac

liberali, ad importunam ejusdem instantiara, Angli-

canse sumptuositatis more splendide nimis et laute

procurati.

Acciderat autem his in partibus paulo ante, Reinerio episcopo crucem prsedicante, juvenem quemdam per- validum, cum a sociis crucesignatis ad ejusdem signi susceptionem cum instantia magna verbis suasoriis invitaretur, demum respondisse ; " Priusquam," inquit, " domini mei mortem hac lancea quam manu gesto " vindicavero, monitis non acquiescam ; " Oeneum sig- nificans ^ Madoci filium, virum egregium, ab Oeneo

" Oswaldestreo"] D. ; Oswaldes- " ^ significans"] R. B. Hc, &e. ; sig-

troe, R. B. And so afterwards. nans, D. According to the Brut,

2 Elissef] B. D. ; Eliset, R. F. ; Owain ab Madog was treacherously

3 namque’] R.B.Hc.,&c.; enini,D. slain in 1186, not by Owain Cyvei- ^ AngJiarat] D, ; Angharet, R. B. liog himself, but by his two sons

id est, Osw. arborem] D. Rd., Gwenwynwyn and Cadwallon.

Camden. Not in R. B. He. [

LTBER 11, OAP. XIT. 148

tle Keveiliauc " consobrino suo dolose nupei" et scele- rose peremptum. Et inter loquendum,^ cum ira vin- dice defervens lanceam fortiter excuteret, ipsa forte, ex utraque manus excutientis parte confracta, statim in terram decidit ; tantum trunculo quem manu claude- bat ei remanente. Quo prognostico perterritus pluri- mum ‘-^ et consternatus, tanquam certissimo crucis sus- cipiendse signo provocatus, crucem illico sponte suscepit.

In hac tertia Guallise portione, quee Powisia dicitur, The horses sunt equitia peroptiraa ; et equi emissarii laudatissimi, from^^span- de Hispaniensium * equorum generositate, quos olim ish horses comes Slopesburia? Robertus de Beleme in fines istos ^y Robert adduci curaverat, originaliter propagati. Unde et qui deBelesme. hinc exeunt equi, cum nobili formre pictura, ipsa protrahente natura, tam membrosa sui’’ majestate, quam incomparabiU velocitate, valde commendabiles *"’ reperiuntur.

Hic Anglorum rex Henricus secundus, cum expedi- iienry ll.’s tione, quanquam imxtili, suraptuosa tamen et nobili, •^^.op’*’"’^ nostris temporibus Powisiam intravit. Ubi demem- A.D. ii65. bratis solum obsidibus, quos antea susceperat, subita et inopinata phivialium aquarum inundatione frustra reverti compulsus est. Die namque’’ prrecedente An- glicani exercitus satrapje Walensium ecclesias aliquot, cum villis et coemeteriis, igne apposito combusserunt. Unde et Oenei magni filii, cum expedita exercitus juventute, patrem ahosque principes suos super hoc acriter convenerunt, dicentes et asserentes se Anorlo-

1 Keveiliauc’] D. ; Keveilaut, R B.

hquendwn] D. Rd., Camden loquendo, R. B. Hc.

■" plurimum"] R. B. Hc, &c. multum, D.

•* rffi Hispan . . . propagati] D Rd., Caniden. Not in R. B. Hc Robt. de Belesme became earl of D., tlc. Not in R. B. Shrewsbui-y on the death of earl

Hugh his brother in 1098 (^supra, 129). See Ord. Vit. x. 7.

sui] D. Rd.; sua, R. B. Hc, Camden.

•• commendahiles’] R. B. IIc. Rd.; commemorabiles, D., Camden.

" Die. namqne, ^c.] Hence to end of the section, ‘• ultionem," in Hc.

144

ITINERARIITM KAMBRIyE.

108 b. nnn ecclesii.s dc eetero nullatenns; defem; velle. Cum-

quo totus propeinodum populus ’ in hoc comniuniter

Owain assentiret, solus Oeueus, ut erat vir in gente sua

^^"^ ■ moderantiae magnie et sapientiie, sedato tumultu,

demum in hujusmodi verba prorupit ; " Mea quidem

" in hanc sententiam non concordat opinio ; gratulari

" namque potius ob hoc et gaudere debemu.s, quia

" cum Anghs, ni.si divino fulciamur auxiho, longe

" imnares viribus ^ sumu.s, ipsi in lioc facto Deos quo-

" que, qui et se et nos potenter vindicare prfevalent,

" ininiicos constituere. Proiude et devote Domiuo

" compromittaraus, nos ecclesiis amodo locisque sacris

" majorem solito reverentiam exliibituros et honorem."

Quo facto, prffiscriptam nocte sequente divinitus emis-

sam sensit Anglorum exercitus ultionem.

Progress Progressi sumus inde versus Slopesburiam, a Sabrinpe

at’shrews^ fluvio couiplexam : ubi et diebus aliquot recreandi

bury. respirandique gratia perendinavimus. Et tam ad

eraciour^ archiepiscopi monita, quam gratiosos quoque archi-

sermons. diaconi Menevensis sermones, ad crucis obsequia niul-

tos alleximus. Oeneum quoque de Keveiliauc, quia

solus inter Guallife principes archipragsuli cum populo

suo non occurrerat, excommunicavimus.

Owain Oeneus iste, prse aliis Kambrise principibus, et lin-

gufB dicacis extiterat, et in terrte suse moderamine

ingenii perspicacis. Hic cum Anglorum rege Henrico

secundo, quoniam primatibus gentis sure viris semper

fere contrarius esse, regique fidelius adhrerere vide-

batur, familiaritatem contraxerat plurimam. Unde et

aliquando cum rege apud Slopesburiam in mensa

sedens, cum ei de joanibus propriis unum, in honoris,

ut assolet,"’’ et amoris signum rex misisset, ipse statim

" populus"] D. Ed. ; exercitus, Hc, Camden,

virihus’\ T>. Rd. ; Not in Hc, Camden.

2 ut assolet] Hc D., &c. Not in R. B.

LTBER II, CAP. XII. 145

in reglo couspectu elemosynaina panem in frusta con- cidit ; ct elemosynarum niore ])riuio remotius exposita, deinde singulatim ’ retracta, comedit universa. Cujus rei rationem cum rex requisisset, respondens Oeneus sub risus modici^ simulatione ; " Domino," inquit, " meo morem in hoc gero : " subtiliter et acute in regem, qui ecclesiasticos honores vacantes diutius in 109. manu tenere consueverat, ambitus et avaritiae notam intorquens.

Notandum’^ hic quoque, quia tres viri tantum nos- Other tris diebus, in tribus Gualliai partibus, justitia, pru- ^vg"gj|^* dentia, principalisque modestia regiminis emicuere ; princes of Oeneus Griphini filii Canani filius, in Venedotia; ^’^’"’’’"^’- Meredutius nepos ejusdem, filius Griphini, quem fata festina surripuere, in Sudwallia ; Oeneus iste de Ke- veihauc, in Powisia. Duo vero largitatis eximire pr?e- rogativa enituere ; Kadwaladrus filius Griphini in Venedotia, et Griphinus de Bromfeld, filius Madoci, in Powisia. Eesus autem Griphini filius, in Sudwallia, liberalitate et animositate laudem meruit. In Vene- dotia vero David Oenei filius, et in Sudwallia, finibus de Morgannoc, Hoelus filius lerverth de urbe Le- gionum, sequa se inter Kambros et Anglos trutina librantes, fidem integram et opinionem servaverunt.

’ singulatim’^ R. B. Hc, &c. ; : ‘" Notandum, Sfc."] This last sec- singillatim, D. i tion of the chapter in D. Rd.. Cam-

modicil Hc. T>., Camden ; Rd. i den. Not in R. B. Hc. corrupt ; modio, R. B., and F. ori- ( ginaliy ; modica, F. hy alteration. ■

VOL. VI. K

14(J ITINERARIUM KAMBRIiE.

[Cap. XIII.]

Do Iransitu im- Gueneloc et Bromfeld^ casteUum dc Ludelawe, ei Leonis monasterium, usque Here- fordiam.-

Weniock. Profecti siimus inde ^ versus Gueneloch, per arctam

viam et prajruptara, quam Malam plateam vocant,

Hic autem contigit nostris diebus, Judeeo quodam

cum archidiacono loci ejusdem, cui cognomen Pecca-

tum, et decano cui agnomen * Diabolus, versus Slopes-

buriam iter agente, cum archidiacono forte referente

audiret^ archidiaconatum suum ab hoc loco qui Mala

platea dicitur incipere, et usque ad Malum passum

versus Cestriam durare, considerans et colligens*’ quo-

que tam archidiaconi cognomen quam et decani agno-

men, lepide satis et facete subjecit ; " Mirum," inquit,

" si ab hac unquam patria me mea sors reducat inco-

" lumem, cujus quippe Peccatum ai*chidiaconus, Diabolus

" decanus, archidiaconatus vero Mala platea introitus,

" et Malus passus exitus."

109 b. Transivimus autem a “Gueneloch per cellulam de

Thenceby Brumfeld, per nobile castrum de Ludlawe, per Leonis

Ludlow, monasterium, usque Herefordiam ; Mailenyth et ElvaiF

minster^to ^ dextra relictis ; a pvmcto quo per Gualliam laborio-

Hereford. sum hoc iter arripuimus, tanquam in circino circueundo,

ad punctum denuo jam reversi.

’ Gueneloc et Bromfeldl D. ; Gueneloch et Brumfeld, R. B.

" Cum notabilibus suis " is here added in R. F. onlj’.

^ inile’] D., Camden ; abiude, R. B. Hc. Rd.

’ aynomen] R. B. D. Rd. ; nomen, Hc, Camden. Richard Peche, or Peccatum, was archdeacon of Salop about 1180 and 1190 (Hardy’s Ze Neve, i. 573). The wish of deans

about this time is very imperfect. The dean in question -was probably a Dayville, or De Eyville, the name of a family of considerable note.

5 audiret~\ Hc. D., Camden ; au- dierat, R. B.

f’ coUhiens’] So the MSS. ; intel- ligens, Camden.

’ Mnilenyth et ElvaiT] D. ; Mele- nit et Elevel, R. B,

LinER ir, CAP. XII r.

Iu luijus itaquo logationis longo laudabiliqno laboro, Number or

• , ‘, • • •II- • • 1 L • tliose who

cu-citer tria viroruni niiUui crucis signaculo snnt in- ^^^^ ^|,g

signita, lanceis et sagittis expcditissima, martiisque ^^^ss

negotiis exercitatissima, solam cum liostibus fidei con- progrcss.

grediendi moram communiter accusantia ; fructuose qui-

dem Christi obsequiis ac feliciter obligata, si salutifer»

crucis expeditio^ tam expedite fuisset, tantaque matu-

ratione profecta, quanta fuerat tam diligentia quain

deV’Otione collecta.

Porro, oeculto Dei judicio sed nunquam injusto, Impedi- imperatori Romano vise, regibusque nostris discordiic “he°Ci„- data sunt impedimenta ; regi Siculo, qui prae cunctis sade. terrie regibus terram sacram annonis et alimentis in tantfB desolationis articulo sustentabat, mors inopinata et intempestiva ; et mortis sequela, [principum] - nos- trorum gravis ob regni jura decertatio, et publica> strata3 disturbatio ; gravissima fidelium populi, trans- raarinis interea partibus fame et inedia miserabiliter afflicti, medios inter hostes expectatio.

Verumtamen, ut intellectum forte pr?ebeat vexatio, ut aurum igne probetur, et virtus in infirmitate firmetur, hsec accidere permittuntur. " Adversitas " s. Greg. quippe, Gregorio testante, " qufe bonis votis objicitur, ^^l^ag- Epist. " probatio virtutis est, non judicium reprobationis, (Migne,iii. " Quis enim nesciat quam prosperum fuit quod Paulus ^^^^^) " ad Italias vergcbat? Et tamen veliemens naufra- " gium pertulit. Sed navis cordis in maris fluctibus " integra stetit.”

" e.vpeditio”] IIc, D., &c. ; expc- ditior, R. B.

principum’] Not in R. B, Hc. 1).

Tn Rd., Camden.

K 2

148 ITINERARIUM KAMBRI^.

[CAP. XIV.]

Descriptio Cantuariensis archiepiscopi Baldevnni}

Descrip- Ejus autem, cujus legationis insignia, et quasi pere-

■uhbLho giiiif^tionis sanctse prasludia, succincta Vjrevitate prfe- Baklwin. libavimus, tam interioris hominis quam exterioris pi-oprietatem exprimere, praeter rem ne putetur.^ 110. Erat igitur vir fuscus, vultu simplici ac venusto,

statura modica, pro corporis captu habitudine bona, ad tenuitatem tamen quam ad corpulentiam magis ac- commoda. Erat enim vir modestus ac sobrius, vir abstinentioe magn?e, et continentise tantae ut vix unquam in ipsum quicquam sinistrum ausa fuisset fama pra^sumere, vir sermone parcus, iracundia serus, cunctis propemodum naturee motibus [vel dotibus]^ Jac. i. 19. temperatus. Erat quippe " Velox ad audiendum, tar- " dus ad loquendum, et tardus ad iram." Literarum’* studiis a puerilibus annis affatim imbutus, et jugum Domini ab adolescentia portans, moribus et vita emi- nens in populo lucerna fuit. Unde et^ archilevitse quem canonice adeptus fuerat^ cedens honorem et sponte deserens, mundique pompas alta mente despiciens, Cis- terciensis ordinis habitum sancta cum devotione sus- cepit. Et quoniam moribus olim pkisquam monachus extiterat, infia anni terminum abbas effectus ; et intra

1 Baldewini’] Hc. D., &c. Not ’ like au interpolation from a margl-

in E. B. This chapter is placed, in ‘■ nal note.

Hc, after the first preface to the : ^ Litcrarum, §-c.] ]Most of what

treatise, supra, 8. follows, hence to the end, is repeated

“- ne putetur-] R. B. Hc, &c ; non I ^° ^’^P” ’’ f ‘^’ Vit Rernigii, Sfc,

, . %^ I 01 our author ; Anqlia Sacra, ii.

P"*=^^’^- i430,&c

3 vel dotibus] D. Rd., Camden. ^ * Unde ef, and fpiein canonice

Not in R. B. Hc It seenis an un- i adeptus fuerat’] D., &c., and Vit.

raeaning addition, and sounds rastly i Rem. Not in R. B. Hc

LIBEU II, CAP. XIV.

paucos postmoduin annos in episcopum, deinde in archiepiscopum est sublimatus ; tanquam super pauca lidelis inventus, et ob hoc supra multa constitutus.

Ceterum quoniam, ut ait Tullius, " Nihil simplici Cic de " in genere omni ex parte perfectum natura expolivit," iliieto’,! innata) benignitatis mansuetudinem, quam privatus ‘»• 3. exercuerat, in potestate non exuens, tanquara baculo sustentans, et non virga castigans, tanquam ubera His kind- dans matris, et non verbera patris, remissionis in pub- Jl^art^^and lico gravi cum scandalo notam incurrit. Adeo nempe too great lenitatis in ipso tepor ac torpor pastoralem penitus ^°^ ^" rigorem absumpsit, ut melior monachus simplex quam abbas, melior abbas quam episcopus, melior episcopus quam archiepiscopus fuisse videretur. Unde et ^ eidem Pope Urbanus papa quandoque scripsisse recolitur in bunc ^.^Jjy^" ^^^ modum ; " Urbanus episcopus, servus servorum Dei, him. " monacho ferventissimo, abbati calido, episcopo tepido, " archiepiscopo remisso, salutem, etc." Saue,^ quoniam in Anglicanis finibus inter regnum et sacerdotium fi-equens esse solet altercatio et fere ^ continua, insulari tyrannide semper ingrviente, tanto notabilior lenitatis hujus eminet excessus, quanto beatum Thomam ejus- dem sedis antistitem, pro ecclesire libertate usque ad iiob. martyiui palmam dimicando, nostris diebus * constat St. Tho- gloriosius triumphasse. Quod itaque martyr insignis, ^^J^ *"’ pravas regni consuetudines in ecclesiam Dei pulhilantes extirpando, multis prius allegatis, deraum caput allc- gando feliciter evicit, hoc Ille, cujus occulta quidem ‘riie vic^ judicia sed nunquam injusta, per martyris ejusdem w^he re- primi successoris remissam liberalitatem, ne dicam missness

" Unde et . . . sahttem"] D. Rd., Camden. Not in R. B. Hc. It is in Vit. Bem., but in a diflferent place.

Thc rest of this scction, Sane . . . recuperandwn, in all Ihc MSS.,

aud in Vit. Rem., is omitted in Camdeu.

3 fere’] E. B. D., &c. ; quasi, IIc.

^ nostris diebiisl D. Ed., and Vit. Rcm. Not in K. B. IIc.

mas.

150 ITlNEUAlllUM K.VMlillIiK.

(ifUicbard iguaviam, recidivo jam morbo, reclivivaque ^ malitia, “vin ids fiuod non absque dolore diccndum vel audieudum, in successois. ecclosifo sua3 damnum enorme, perditum ire permisit. Quod utique, secundi istius temi^ore, contra obstinatam uequitiam non lenitate, non patientia dissimulandum, sed rigore ^ potiu.s et asperitate,”* usque ad sanguinis etiam si opus fuisset efFusionem, denuo fuerat recu- perandum. Dcathbed Undc/’ cum primus martyris ille successor morbo urchbisbop decumberet quo paulo post occubuit, noctu in somno Kichard, vocem hanc terribilem ccelitus emissam audivit ; " Dis- succcssor " sipasti ecclesiam meam, et ego eradicabo te de terra." 2-^„?’ ■^^*°" ^^’^ utinam de terra morientium, et non viventium, de terra quam tcrimus, non terra quam quasrimus, de terra laboris et sudoris, non de terra dulcoris et decoris. Occulta’’ sunt ergo judicia Dei, sed nunquam injusta. Si talis enim martyri pontifex primo loco vel etiam secundo successisset, qui strenue defenderet quod sub tanto discrimine, capitisque periculo, sed felici commercio, vir sanctus evicit et viriliter obtinuit, pro cariiali corona corrupta in terris incorruptibilcm et immarcescibilem sumens in ccelis, Anglia) clerus, miserrime suppeditatus iterum et oppressus, continua debitaque libertate ganderet : quam quidem, nisi per sanguinis iterum pastoralis effusionem, vix ullo poterit tempore, tyrannica prsecipue regnante prosapia, recu- perare, Fructum itaque grandem hac spontanea quasi

1 redivivaquv’] 1. llc. Ed. and bed dreani, is iu the Vit. Bvm.

Vit. llem. ; rediviva, B. ; recidiva- que, D.

The Vit. Rem. has " cum " be-

The •whole section is repeated by our author in the De Iiivectionibus (vol. i. 144). Gervase describes

fore " rigore." ; archbishop Richard’s dream more

circumstantially (T^sden, 1465) ; Hoveden also mentions it (Saviie, 355).

’ Occulta, §-c.] Eest of this sec-

•■’ TheVit. Reiii. has “austeritate.”

^ Unde . . e.xagitetur’] This sec- tion in D. Rd. Not in E. B. Hc, Camden. The first part only, re- lating archbishop Eichard’s death- tion not in Vit. Rem.

LlliEli 11, CAP. XIV.

151

jactuni sibi divina providentia praevidit, ut cro Htur, iii posteruni elicienduui ; quatiuus ex poutificali deuuo constantirt, et consecutiva demum martyrii gloria, et fidelium devotio, jam quasi languescens et sopita, per miracula denuo resuscitetur ; et fidei fervor, qui jani iii. refrixorat,^ ut igne caritatis reflammescat, signis recre- brescentibus et prodigiis tanquani follibus quibusdam et ventilabris exagitetur.

Inter primos - tamen martyris successor hic secundus, audita Salvatoris et salutifera3 crucis injm-ia, nostris proh dolor ! diebus per Sahidinum irrogata, crucesignatus, in ejusdem obsequiis, tam remotis finibus quam pro- pinquis, prsedicationis officium viriliter assumpsit. Et Baldwiu postmodum iter ai-ripiens, navigioque fungens ^ apud nolyLaad*^ Marsiliam, transcurso tandem pelagi profundo, in portu Tyrensi incolumis applicuit : et inde ad exercitum nostrum, [obsidentem pariter et obsessum],"* Aconem’’ transivit. Ubi multos ex nostris inveniens, et fere cunctos, principum defectu, in summa desoktione jam positos et desperatione ; alios quidem longa expecta- tione fatigatos, alios fame et inopia graviter afflictos,’ quosdam vero aeris inclementia distemperatos ; diem Ilis death feliciter in terra sacra clausurus extremum, Uiugulos ^\ Acre^^*^ pro posse vinculo caritatis amplectens, sumptibus et (Nov. in, impensis, verbis et vitse meritis, confirmavit^ Cujus, ^-^’ cum universo fidelium coetu, vias, vitas, et actus diri- gat in veritate, et ad gloriam nominis sui, fideiquc palmam quam ipse plantavit, manus ipsorum ad pra3-

’ rej’ri.verat’\ 1). ; refriguerat, Rd.

Inler primos . . . liic secundus’] D. Rd., &c., and Vit. Bem. ; Inter priiuos hic tamen, R. B. IIc.

fungcns’] D. Rd., &c., and Vit. Rem. ; fruens, R. B. Hc.

•* obsidenteni parilir et ob.ie.ssuin] In Rd. and Camden, only.

5 Aconem] D. ; Aconum, R. ; Acon, B. ; Acaronem, Vit. liem.

« graviter aJflictos\ R.B. D.,&c.; cruciatos, Hc.

]52 ITINEIIAUIUM KAMBRI.£.

lium doceat/ et digitos eorum ad bellum, Ille qui solus via, veritas est,’^ et vita ; via sine oftendiculo, veritas sine ambiguo, vita sine iine. Amen.^

Expllcit* ItineraHum Giraldi.

’ doccuf] R. B. Hc. D., Camden; | ^ Avien] D. Rd. Not in R. B doct-re dignetur, Rd. ’ Hc, Camden.

ExpUcit, §-c,] D. Not in R. B.

c>il] Hc. D., &c. Not in K. B. Hc. &c.

GIMLDI CAMBEENSIS