From: Giraldi Cambrensis Opera, vol. 4, ed. J. S. Brewer, Rolls Series (London, 1873).

DISTINCTIO I.

Procemium.

quod , nos quidem et cofictanei nostri State of

tempore sereniori pariter et feliciori ; doncc non Ensiand. solura in trivio, verum etiam in auctoribus et plii- losophis, necnon et metricis ac dictaminum studiis raagistrati ’ plenius esseraus et consuraraati xx. anno- rura, et . . labore contin[uo] . . temptaviraus

. . . scilicet etiara matuii quod . . [dijdicerunt, et inutiliter alios docentes, similesque magistris dis- cipulos effic[ien]tes, tantum et tara e[nor]mem liodie defectura in literatura facere pr?esunipserint. Nec rairura, quia juxta illucl Plauti elogiura :

" Ex insensibili ne credas [sensibile] nasci."

Verumtaraen qu[ia] . . . monasticos non circa mo .

Ubros imperi[ales] tam ad Digesta scilicet quam ad Codices, necnon et element . . um libi-um Institu- tiones [sa]ltu prsepropero transvolare. Propter quod sedificio abs[que] fundaraento constructo . . . no venti impulsu . . n te statim et titu . . . quotiens

’ magistratt] magia sati, MS. 7968. A 2

OIRALDT rAMRUENRTS

[I.

a

. . . noii (|ui particula . . . . si por panniculos comi)arant sibi scientias ; in singulis soluni apparentes et absolutani in nuUis omnino perfectionem liabentes, et juxta versus liujus sententiam nou incedentes :

" Artes per partes non partes disce per artes." Alii vero magistrati, quorum lio …. sua* literatursD

1

I I

cujusdam signum et etiam pnesumptuosai species

’ The -whole passage was before Ant. Wood when writing his -work on the Antiquities of the University of Uxford.

A.D. MCLXXXVIII.

" Varii per hos annos viri coni- parebant, qui vel theologiae scho- lasticfc, vellegum, velphilosophirc, pliilologiac ibidem, artiumque pe- ritia niagnuni sibinonien peperere; quamvis a politiori, uti dictuni est, eruditione discitum a pleris- que, et ad legum studia transcur- sum jam esset; authorenim nobis est Sylv. Gyraldus, hujus a^vi ;?tudiosos, quam primum ipsa literarum rudimenta superassent verborumque syntaxin et accentus paulum modo didicissent, libros iraperiales, lucri spe abductos, confestim arripuisse; nec institu- tionibus tantuni et elementis, verum Digestis quoque, Codici et Authenticis festinam operam ad- dixisse. Pra;dictus nobis ^XIerla- cus, super eodem, ni fallor, arguraento disserens, de seipso refert, quod, cum inter Hispanos ageret, inque patriam revocatus, iter esset instructurus, certior illico factus est, artes apud nos ingenuas silentio multatas, pro- que Aristotele et Platone solum Titium et Seium studiosorum in manibus versari; quam rem tam

sollicitum habuisse se memorat, ut reditura in Angliam aliquan- tisper distulerit ; tamen (intiuit ille) ne ego solus inter Komanos . Grajcus remanereni, ubi ejusraodi studium florere didicerara, iter arrJpui. Profecto desultorium illud academicorum ingenium, quo ad nova protinus studia pra;- cipites ferebantur, viros ubique prudentes plurimum angebat. " Gyraldus enini quem diximus saltum hunc a bonis literis ad leges pessime factum ostendens, nan-atiunculam de clerico Oxoni- ensi, nominc Martino, haud inep- tam instituit; leges Bononia; im- bibisse perhibens, Oxoniamque regressum, in eas siraultates cura jurisconsultis nostris incidisse, ut quoties causa aliqua per procura- tores adrainistranda coram jndicc esset, et Martino omnes, et omni- bus ^Martinus perpetuo contrave- nerit. Addit insuper Gyraldus, quod cura causam die quodara diceret Martinus, et in lege qua- dani a reliquis allegata, cjusque sententiaj expressis ut videretur verbis repugnanti, hsereret; con- clamabant una voce oranes, tan- quani triumphato iUudentes : ’ Per ’ hanc legem, Martine, salies, sicut ’ simisD saltanti dici solet, perque ’ legem istam velis nolis saltum " facies." Quibus indignabundus

DIST.]

SPECULUM ECCLESIi^E.

videtiir arrogantias, antiquitatis vocabula, et tam- quam [antiqujitate scpulta contra usum publicuiu resuscitarc conati, et ea qum stantia sunt et in com- muni favore pollentia …. ex’e pr

raordaciter tamen et lepide satis re- spondit in bunc niodimi: ’ Si sali- ’ cndum est mihi, saliam quideni, ’ scd non saltum quem vos fecistis ’ omnes, a cum animadverterem • (locum ea verba in jure allegato ’ auspicabantur) usque ad impera- ’ toriiim majestatem (quw ibidem ’ etiam occurrunt) ; si runipi de- ’ beatis et crepere medii, id nec feci " revera,necfaciam." Hiccin juris- peritos, pauperistas dictos, niaxi- me intentabantur, quorimi per- plures O.xonii tum erant, a libro puuperum nomen sortiti ; is vcro in multo jam usu liber erat, uti ct sxculo proximc currenti consimilis iile alter, Thc.saurus pauperum nuncupatus, aPetro Tusculo con- scriptus, qui Koraa; deinceps, no- mine Johannis XXII. sedebat. Neque vero saltui isti scriptis tantum refragabantur nostrates, scd et exterorum haud pauci eidem reclamabant; inter quos, tempore, non eruditione postremus, Petrus Kamus rem fusissimo risu exci- piendam arbitratur, ut Parisienses loco annorum integrorum, philo- sophiaj nempe studiis olim in- sumptorum, totidem vix mensibus in eisdem collocatis inde magistri si Diis placet, appellationem con- festim sibi arrogarent ; quos nia- gistros utique per saltum nonii- nandos haud immerito e.xistimat.

MCLXXXIX.

" In aperto jam est artium inge- " nuarum cognitionem,legum partim " studio, partim religiosorum infan- " tia codem fere tempore in Anglia " pcrinde ac in Gallia depravgtam

fuisse; quod Johannis etiam Sa- risburiensis testimonio ultcrius astruitur, (jui rempublicani litcra- riam, tum Lutetise, tum pracscrtim Oxonisc labefactatam graviter Iiac a;tate testatur ; cui astipulatur Daniel Merlacus, qui professorum Parisiensium inscitiam passim criminatus, in libro superius dicto, his eosdem verbis uberius pro- scindit. ’ Cum dudum ab Anglia ’ me causa studii cepisscm, ct Pa- ’ risiis aliquamdiu moram fccis- ’ sem, videbam quosdam bestiales ’ (eo verbo utendum ccnsct) in ’ scholis gravi autboritatc scdes ’ occupare, habentes coram sc ’ scamna duo vel tria, et descripto& ’ Codices importabiles aureis lite- ’ ris Ulpiani traditiones repracscn- ’ tantes, necnon ct tenentes stylos ’ plumbeos in manibus, quibus ’ asteriscos et obelos in libris suis ’ quadam reverentia depingebant ; ’ qui dum propter inscitiam suam ’ locum statua; tenerent, tamen ’ volebant sola taciturnitate vidcri ’ sapientes, sed tales cum aliquid ’ dicere conabantur, infantissimos " reperiebam," etc. Ca;terum quan- tamcunque divinarum humana- rumque literarum professores nos- tri in legendo inscitiam prodiderc, parem eorundem discipuli in discendo pigritiam ostendcbant ; utque author est Lelandus, inculta quffidam barbaries summic erudi- tionis per ha;c soccula loco habeba- tur ; quod quidem ego doccntium fatuitati prajcipue ascribam. Cum enim tam incondita disciplinac ru- dimenta jacerentur, mirumnon cst solidi nil quicquam supenitnii

fi

GIRALDl CAMBllENSIS

[I.

magis expvimere ; quoium immemores dilig . . memores Notandum autem q\iod monachi Cistercienscs, qui juxta priiua3vam ordinis institutionem et intentioncm superflua, Cluniacensium et abusiva vic . . . da di[dic]erunt in dictis . . . [mutatjionem vitiis ipsos [imijtantur, sicut montani . . . . ris

dialectica3 atque [mejandris, tanquam apud . . neos scopulos consenes . . s, Ideoque propter hujusmodi tale vitandum dialecticam in limine salutandam sapiens r . . . et.

Porro quatinus an . . . rescripta monachonim [Cantuarjiensium in pronun : . . cia, denique rever- ta[mur] , , , difficile est a consu

quia nullorum addict , . . verba priorum sine ma . . . deberent, aut etiam hoc verbum au . . . et similia, penultima syllaba quasi producta pronuntiare consuevenxnt

dictiones ad res melicas, scilicet vel me . . modula- tiones pro . . ne peccatum unius loci incuria proveniens solum, inquam, imperitia in uni[versi]tatem forte

potuisse ; dum hebetiores aliquali cognitione inflarentur, qui judicio vero et indole magis poUerent, coepti tam inauspicato itineris pertaesi, ad veram eniditionem perveniendi spem omnem abjice- rent. Quippe clerici nunc Angli- cani in triplici ponebantur difFe- rentia ; ut a Radulpho Beluacensi proditum est, qui in re gi"amma- tica, humaniorique universim literatura, cosetaneis omnibus facile prajluxit. Primos Superse- minatos vocat, illos denotans, qui nullum artium fundameutum

ponentes, in earmn tamen tabu- latis tectisque exigendis satage- bant, quorum omnes propterea conatus in irritum necessario cadebant. Proxime istos, Pan- nosos (uti nuncupat) collocandos censuit ; quos doctrinam particu- latim et quasi per panniculos arri- puise perhibet, apophthegmatum et sententiarum collectores, nulla scientia instructos ; utpote quibus e versiculo illo persuasum vide- retur: ‘Artes per partes, non " partes disce per artes," " etc.

DIST.]

SPECULUM EOCLESI^.

redundet ; ne clerus AnglitTe totus culpa quorundjim contaminatus . . . inta litcraturai sine . . . praj- rogativa ca^teris . . . semper liactenus longa de ro . . ens lapsus in defectum . , videatur; ces . . . . e regni in perpetua barbarismorum ^atia et delictorum protenus

ac maledicorum cessahunt convicia

Tempus enim

de quo Sibylla3 vaticinium olim mentionem fecit, quod magistrum Meinerium, principalem Petri Abalardi dis- cipulum et rlietorem incomparabiliter eximium, in auditorio sUo Parisius coram multitudine scliolarium recitantem audivimus et plangentem, damnisque futuris [valde compatientem, jam advenit. Erat autem vati- cinium tale] ; " Venient dies [et vae illis] in quibus leges [obliter]abunt scientiam literarum ‘"

’ lileraruml See Gemma JEccl. ii. 37. Th e sense of the whole passage has been preserved by Ant. Wood in his Antiq. Univer. Oxon. p. .54, quoting from this work of Giraldus, then unmutilated.

" Status jam docti’inae quoad " theologiam et philosophiam cala- " mitosus plane erat. Causa; au- " tem artium neglectarum (quem- " admodum viri eruditione celebres " testantur, et inter illos Gyraldus) " sic se habebant. ’ Causam (inquit " ’ ille) tanti defectus hujus et tam " ’ generalis hanc esse noveritis, " * quod literaturffi radicem et fun- " ’ damentum eatenus inconcussum " ’ leges imperiales in regnis occi- " ’ duis jam propemodum, immo " ’ prsetermoduTOjhodiesuffocarunt. " ’ Tempus enim de quo Sibylla; " ’ vaticinium olim mentionem fecit " ’ (quod magistrum Menervium, " ’ principalem Petri Abulardi dis- " ’ cipulimi et rhetorem incompara- " * bilem, eximium in auditorio suo, " ’ Parisiis coram multitudine scho-

’ larium recitantem andivimus et ’ plangentem, damnisque futuris ’ valde compatientem) jam ad- ’ venit, erat autem vaticinium talc: ’ Venient dies, va; illis, quibus ’ leges obliterabunt scientiam lite- ’ rarum.’

" Secunda literaturac defectus causa est (inquit ille) quod scho- lares diebus istis in trivio stu- dentes, praetermissis omnino fere duabus facultatibus pernecessai"iis, quarum prima recte, secunda vero lepide loqui docet et ornate, ad studium logices et garrula; loqua- citatis apparentiam, quatinus acuti videantlir et diserti, se cursu ve- loci transferre deproperant ; ca- thedramque magistralem soliun triennii spatio seu quadriennii, quatinus quod male didicerunt et imperfecte, doctrina prorsus inu- tili creteris insinuent, et ut magis- terii nomine tuaicscaut, ct ad leges aut physicam, lucrosas scilicet pro tempore scientias illico trans- eant, scandere non erubescunt •

8

GIKALDI CAMBRENSIS

[I-

antiquitus enini imperatorum et principum, qui per honores quos . . . philosophis atque poetis linguae Latintxj moderatoribus or . . . erebant . . artes . . studiis atque labores . . . hinc floruit . . . ium et in artium (?) arduo celsitudinis vertice [scijentia stetit. Item et proprio . . nostro tempori diebus dum et ecclesiasticai dignitates dignis et juxta merita bona, viris videlicet eruditis et liberaliter instructis conferebantur, literarum studiis plurimum indulgebatur. Verum modernis his tempestatibus, quibus [pri]ncipis ct illiterati ^

. . . aliter Lucas . . . in Actibus, gaud . . . scripsit, quoniam digni . . . sunt pro nomine Illius vel contumeliam pati. Ecce, qualiter non pro nomine modo Jhesu simpHciter dignos pati coutumeliam dixit ; plane quoniam . . . pa raritate plerumque pretiosi- tatis augmentum rebus accrescat, juxta illud Jeronymi el[o]gium, pulegium apud . dos pipere pretiosius est, literaturam de qua loquimur, cujus etiam quasi carmen (|uerulum et planctum quoque tanquam epithalamicum liic emisimus, littcratorum raritas ipsa virorum futuris forte diebus conjectura probabili denuo pretiosam efficiet et gloriosam. Quatinus ad ipsam iterum tanquam ad

quod nos quidem et cosetanei nos- tri tempore sereniore pariter et fe- liciore, donec non solum in trivio, verum etiam in authoribus et phi- losophis, necnon et metricis ac dic- taminum studiis massati plenius essemus consummati,xx. annorum aut plurium labore continuo non attentavimus. Ita is. Deflore- scentibus itaque artibus tum in trivio timi in quadrivio positis, succrevit paulatim (ut paucos post

" annos dicemus) adulterina ea eru- " ditio, quffi barbariem unice invec- " tura videbatur."

’ Here foUows a colimin and then a page so mutilated that no sense can be made of them. They refer apparently to the miserable condition of leaming in England. This is succeeded by a reference to passages in St. Mark’s gospel and St. Paurs epistle scarcely less defective, and of no historical importance.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiK. 9

liniTua; Latinre niatrem atque raagistram viri scholastici irreparabilium plangentes [harum] damna dierum caterva[tim] . . . accurrant ; pnesertim . . m si principes literati regi regna et imperia . . . lite- rarum

quorum radix (|ui[dem ama]ra fructus autem dul[cis, for]san ex parte redolentes s . . tcm apud posteros, (pioniam et livore vacuos, et literis forte reversis ac resuscitatis affatim erudiendos dignis efferri kudibus affectamus.

Utinam igitur in regni Anglicana sede suprema ec- clesiarum ejusdem omnium digne debiteque tanquam superlativa de csetero cesset in choro vitiosa dictorum ])rolatio cuncta, literarumque decus et gloria saltem in line temporis ad pristini status honorem sit re- versura …. em, in brevi literatura . . surget

consequens …. detur ut cum saltum . . vix a literis scilicet et sylla . . . u ad leges more solito . . . nequeant, prietermissis laicorum legibus et verbosis atque clamosis absque medulla constitutionibus, ad literales scientias artesque liberales canonicas demum theologicasque supersedifican(io dis- ciplinas liumana? saluti pernecessarias, felici mutatione convertantur.

Ad literaturse quoque reparationem, et tempestivam sanioris doctrinse reversionem, illud etiam ex parte facere posse videtur, quod libri quidam, tanquam Aristotelis intitulati, Toletanis Hispanite finibus nuper inventi et translati, Logices quodam modo doctrinam profitentes, et tanquam prima fronte prseferentes, vel philosophicas longe magis de rerum scilicet naturis inquisitiones et subtiles quoque discussiones,

quam

det, et prioribus

10 (JIIULUI CAJMBKENSIS [L

doctrina3 sanioris . . . novitatibus . . . . et haireses . . . [ni]miis affectibiis aclhserentes indulserunt, nuper in Franciie [tiniLus], ne legerentur amplius in scholis svmt prohihiti. Quapropter relictis vanis disciplinis ilHs et erroneis, acl saniores doctrinas, solidiores et salubriores, Deo inspirante, convertantur.

Quamquam avitem indecens sit plurimum ut epistola libellum prolixitate redoleat, adjiciendum hic tamen (^uod ad vocandum et adjicienclum scholarium mentes ad studia pristina, subtilia quidem magis c^uam utilia, su})er librum Aristotehs quendam De Anima intitu- Uitum, hoc scriptum C[uidem est inventum : " Indignum " revera est valde ut id c^uo est sciens liomo nesciat ; " et quo rationaHs est nuUa ratione comprehendat. ‘■ Quomodo enim Deum vel se poterit diligere, vel quod " in se meHus est co . . . cicur isrnorans . . . "

“O”

logica semper . . . m ejus ne fu . . . em Jeronymi ad quem …. super pennas ven[ti] . . . . s inc|uisitioni))us ambulare volentem, quinimmo tanquam pernicibus aHs, praj.sumptuosis pariter et perniciosis, longe trans nubes et astra volare nitentem : " Quid " te torques," inquit, ’et maceras in illa qurestione, ’ quam subtiHus est et utiHus contemnere quidem " quam vel solvere vel ratione discutere." [Et apostolus ad] Timotheum " . . . et sine discipHna c|UcTestiones devita " ’ * * * *

Quoniam, ut ait Cassiodorus: “NoH celare speculum men- " tis tuse ubi te possit omnis ?etas futura perspicere.” Notandum hic autem quod, sicut philosophanti cuilibet, duo sunt necessaria, sapientia scilicet et suffi- cientia, juxta illud poetfe :

" Quis locus ingenio est, nisi cum se carmine solo " Vexant, et dominis curse nisteque feruntur ; " Pectora nostra duas non admittentia curas?"

’ Here follow some cxtracts from the Fathers of no interest, mutilated like therest ofthe MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 11

Item et illud :

" Nam si Virgilio puer et tolerabile desit

" Hospitium eaderent omnes a erinibus Lydiie."

Sic et alia quoque duo scribere volenti sunt perne- cessaria, literalis scientise sc. abundans copia et indefati- gal)ilis studiosi laboris diligentia. Necesse est etiam ut mentis studiosiv conatum, licet arte sufFultuni, comitetur ingenium ; juxta illud : " In

studiosis mentibus in . . . tes eorumque tanquani bumeris insidentes, multiplicatre majestatis benoticio magni fieri possumus si magnanimi. Nobiles nimirum ausus niliil teque impedit nt diffidentia. Omnis appetcndi conatus perit ex despcratione consequendi. Multa nempe, ut ait philosophus, non quia difficilia sunt, non audemus, sed quia non audemus, difficilia sunt. Latet ob boc sub otio laiidabilis plerumque virtus et eruditio, et dum se probandi formidat exercitium occulta manet lu . . . meritorum. Hinc accidit ut scientissimi plerique . . ciendo senescant

. . . sed Ciceronis exemplo . . dari non potui : ca inquit . e poemata non scribo, quia qualia volo non possum, qualia possum nolo. Mihi cnimvero ea mens est, et in hanc partem tam vehemens,

" Cum neque chorda sonum reddat quem vult manus

et mens, " Nec semper feriat quodcumque minabitur arcus."

Si qualia volo non possum, qualia possum volo. In^^itare nos etiam ad scribendum, arduumque conatum aliquem aggrediendum, illud sapientis cujusdam elo- gium plurimum potuit. " Provid?e mentis est et a natura bene institutte, quia prastereuntia sunt cuncta q . . . . ninius et pereuntia ad . . bilia ac per- manentia bona [contin]uis nisibus anhelare, et . . ac

12 OIUALDI CAMBUENSIS [L

transitoriis ad

veriore vivero vita volo. Hanc

autein vitani vere vitaleni \Anii per opera bona et bene meritoria quam per opuscula laboriosa sibi mens provida comparare nitatur. Nec tamen opuscula studiosaque conamina sunt aspernanda, non enim contemnenda sunt omnia quibus aliqua reperiri poterunt etiam pr^estantiora. Multo plures etenim agiographi nostri, tam po.steros quam prsesentes, libris et litteris (],uam labiis et linguis seu lectionibus erudierunt; multoque pkiribus Origenes et Jeronimus studendo scribendoque quam loquendo sive legendo profuerunt. Scripta nimirum literarumque vinculis alligata publi- cataquc semel et approbata tenaciter hserent, et tan- quam successione quadani et reparatione continua pos- teritati totum profutura per tevum perseverant. Non igitur inutilis, non infructuosus, studiosa3 mentis videri

debet

laudis ajipetitum scribendo laborent. Qui enim luec faciunt mercedem utique suam jam receperunt, priBmioque prorsus fraudantur seterno. Verumtamen vix evenire solet ut quamvis non appetatur in bonis actibus arduisque conatibus suis laus evitetur. JVIirum enim in modum laus cum appetatur amittitur, cumque vitatur acquiritur. " Gloria ’ namque virtutes," ut ait Jeronimus, " ac virtuosos tanquam umbra " sequitur, et appetitores sui deserens diligit et dirigit " contemptores." Dictam autem laudis et umbrae naturam hi duo versiculi satis expresse declarant :

" Laus umbrse sirailis, quam non fugiendo fugabis ; " Si fugis, en sequitur ; fugit aspernata sequentem."

Et igitur omnipotens et misericors Deus quatinus illi

qui doctrinalibus uti studiis ad sponsge Christi de-

corem et decus mente manuque laboriose desudant,

fructuni laboris sui non more superborum et insen-

I .satorum … .

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 13

[PRiEFATIO.]

Lectio certa prodest, [varia] delectat. Si ergo legendo Contents of proficere qiioeris, primo coutinentiam operis cum dili- * ‘" ‘’ • gentia seriatim transcun-as, quatinus et materire tenor et tractandi modus et rerum cohrerentia cuncta pates- cant. Quotiens vero transcurso volumine delectari volueris, circa clausulas subscriptas et capitula distincta vei’seris.

Prima distinctio, quia brevis est admodum et suc- cincta, dequo religionum et ordinum varietatibus compendiose satis disputat et pertractat, facili lectione poterit levique labore transcurri.

Secunda vero distinctio de monachorum Kantuarien-

sium . . . . supercilio con archi-

opiscopis suis

ot eadem potius quam

raagis quam . . . do promotis …. [dic]ti Coventrensis episcopi tine felici, exemplo [admira]bili pariter et im …. inter cfetera non omittatur.

Item de Baldewino archiepiscopo et abbate Serloue, Cisterciensis ordinis utroque ; necnon et Cisterciensium a Cluniacensibus derivatione, capitula duo distinc- tionis ejusdem ultima, non indigna lectione reputentur.

In tertia vero distinctione de monasteriis duobus Cisterciensis ordinis nimia vicinitate conjunctis, multis- que diebus pauperiore domo per opulentiorem graviter oppressa.

Item de monachis ordinis ejusdem girovagis et artem medicinalem trucannice professis.

Item de foresta regis occupata fraudulenter et fraudulentius extirpata. De . . . Cisterciensium

ooculta tam immoderata [tam-

que inordi]nata, perlegantur.

14 GIRALDI CAMimENSrS [l

Item de militis

Item [de Cartusiensiura et Grammonjtanorum ordini- bus, finalis scilieet distinctionis cjusdem duo legi capitula prseponantur.

Quarta vero distinctio tota videtur lectione dignis- sima, cajterarum quippe cunctarum longe prsestan- tissima; quanto verius ibidem et evideutius de ecclesia Romana, matre scilicet aliarum omniimi atque magistra, membrisque ejusdem prajminentioribus tractatus utilior, si sane praesertim et sensate, sapienter atque salubriter incedatur.

Sin autem humanai imperfectionis indicio, quandoque, quod absit, stylus oberret, longe periculosior esse non ignoratur. Ad htec etiam prooemia singula si diligenter inspiciantur et perlegantur, lectione non indigna videri potuerint. Epistolam quoque prsemissam et tanquam in capitc libri scriptam, literatui-se defectum planctu lamentabili persequentem, saltem viri literati lectione dignentur. Notulas ’ quoque contra magis notabiles tam sententias quam serraones per loca disposui, ad qu« perfacile, signante nota, lectoris acies dirigatur.

• Notulas’] These marks and notes l text is taken, and were evidently remain in the MS. from which the ] added by Giraldu.s himself.

DIST.] SPECULUM ECCLESIii:. 15

CAPITULA PRIMiE DISTINCTIONIS.

I

II

III

IV. Quod bonis et electis causam et raateriem daiit

opes ad salutem. V

VI. Quod pompse sseculares et muliebria consoi-tia impios distrahunt et abalienant a Cliristo.

VII. Quod prodcst in sancto degere contubernio quam solum esse et in loco solitario.

VIII. De monachi oratione et

IX

X decuit Jeronimum cum paucis . . .

in Bethleemitica . . mansit. XI. De monacho urbano Jeronimum in eremo cou-

veniente et Jeronimo respondente.

ExplieiMnt Gapitula pririfim Distinctionis.

16

GIRALDI fAMBRENSIS

[L

DISTINCTIO I.

Cap. .

Riches not more dis- advanta- geous to holiness than poverty ;

. . . [evan]uit, hanc vocem coelitus emissam ; " Pluris habes catum quam prcesul pontificatum."

Consuevit enim ille per labores manuum graves, qui- bus victum quserebat, et orationum instantiam multam, cum cato suo ludendo interdum se recreare. Papa nimirum honorem illum et gloriam suse personse nulla- tenus attribuit, sed bumilitatem in corde servando totum ad Christum retulit, quia solus et praecipuus super omnes creaturas in coelis et in terris Christus vincit, Christus regnat, Christus imperat. XJnde cum imperator quidam papje stratoris officium exhiberet : " Non ture," inquit, " personse, sed Deo et beato " Petro hunc honorem exhibeo." Cui incontinenti " papje respondit : " Nec ego a te, sed ab imperatore " Constantino obsequium istud, ad quod de jure " teneris, tanquam vicarius ejus et successor accipio."

tanta opulentia [et tanta] gloria luit, sicut in . . . gum habetur ; cum un . . que tamen primum in- [portajbile sed et portabile ; secundum vero licet ad tempus stabile, non tamen perdurabile, Christi eccle- siam stabilem, perpetuam, et durabilem typice praB- figuraret, sanre mentis nemo miretur, cum tanta figurarum in terris gloria fuerit, si res ipsa figurata praesertim tam impretiabili pretio Christi, scilicet san- guine, comparata, semper honorata, [et] semper existat glo[riosa].

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 17

TaberTiacnlum tameii q[nia port]abile crat ct vagum . . . sigiiificabat ecclesia) . . . [mili]tantem. Templum

. . . monicum

lapides vivos ad . . supemce

constructiouis . . . novimus esse translatos. De tribus autem antiquis divitibus simul Deoque caris, rege scilicet David, Abrahame, et Job, ad prsesens exempla .sufliciant. Confidenter etenim dixerim, quia neque ex sui ipsius natura vel paupertas pmestat vel adimunt divitia» sanctitatem ; nec perfectum ob.scuritas nec reprobatum elaritas facit, nec claudit libertas nec rc[pandit] servitus paraciisum. [Pater enim] patri- arcliarum Abram . . et dives scribitur et per . . . cujus fides admira[bilis et o]bedicntia imitabilis . . .

omnium copia pra3 tamen cum

etiam cum Domino titu . . a

rege uni[verso] orbi prtebuit castitatis sufe exemplum. Sanctus Job qualis fuerit in divitiis earum prol)avit ademptio ; quem morbus corporis, temptatio uxoris, amicorum exprobatio spectabili reddidit patientia cla- riorem. Rex David, quo nemo fere suo in tempore ditior sed nemo sanctior, quo nullus sublimior sed humilior nullus, et inter thesauros innumeros sepelitur, et inter Dei amicos caDteris gratior reperitur. Yir enim Deo dignus et juxta cor inventus, haud aliter vixit quam scripsit, simul in unum dives et pauper.

Cap: IV.

Quod honis et electis causam et materiem dant opes

acl scdutem.

[Nun]c etiam ad propinquiora nostris diebus tempora Rathcr fnr- respiciamus. Scimus in regnis plurimis, prrecipueque fj|r’l.“o^f”^ in regno Anglicano de quo certiores sumus, tam reges ness. quam pontifices …. contra multos et innumeros ordiuis vitriusque viros et divites fuisse constat et VOL. IV. B

18 GIRALDI CAMBIIENSIS [l.

Deo carissimos. Talibus enini, qui inter divitins tan- quani egenl pauj)ertatem spiritus liabentes non eis extolluntur, sed beue utendo potius humiliantur, causam prtestant opes et materiam ad salutem. Unde Jcronymus : " Episcopus humilitate decrescat, non " intumescat fastigio." Item Seneca : " Magnus is est " qui sic auro ntitur ut fictilibus ; nec ininus ille qui " ita fictilibus ut auro." Item Jeronymus : " Magnum " est habere divitias et calcare."

Novit itaque Dominus qua; quibus ingeniis conveniant, conferens electo cuique juxta gratiarum divisiones, tan- quam verus medicus medelam, qujc magis accommoda fuerint ad salutem. Reprobis autem tanquam in tem- poralibus obtemperando, quatinus qui in sordibus sunt sordescant adliuc pcenales

tamen divites . . . divitiis recte-

que . . . eas et distribuunt, ibi corona multo gloriosior et sublimior. Diviti?e namque dicuntur, quia dividi debent ; aut secundum quosdam, quia . . duo vitiant, corpus scilicet et aiiimain ; ubi videlicet vitiis et non virtutibus nec divisioidbus honestis indulgetur. Haud aliter contemplativa quoque securior est quam activa : activa tamen ubi sajicta et honesta quoniam multos lucratur utilior est et gloriosior. Proinde et praidicatores propter di . . . coronam auream . . , . . aureolam commu …. nempe et })ropriam . . tuni centesimum . . virsines et

[objtinere solent.

Cap. V.

o"

The ad adver . . . ur ad loca …. olim

IolUude’°^^* …. [m]onaste[ria] . . . as duo . . . . genera vita3 so]i[taria3, coeno]bitarum scilicet et ana-

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 19

[clioritarjum vel eremitarum, Prima securior est propter infirmitatis nostra; imperfectionem, secunda cxccUen- tior propter caritatis perfectionem, ad quaui sicut altiorem transitur [a] prima, secundum regulam beati Benedicti, cura trausiens scilicet plene roboratus fuerit et indutus virtute ex alto. Horum solitudinem loci commendans David ait : " Factus sum sicut solitarius " in tecto." Undo Jeronymus a scholis liberalium literarum ad eremum con …. scribit cuidam ’ . . . [lat]eri suo cum adhse ….. et mundi contemp[tum] …. cans : " 0 desertum, [Christi " floribus] vernans. O solitudo, in qua illi nascuntur " l[apides] de quibus [in Apocalypsi civi]tas regis " [magni extruitur]. 0 eremus, [familiarius Deo gau- " dens. Quid agis, frater, in sseculo, qui major es " muudo? Quamdiu te tectorum umbrae premunt? quam- " diu fumosarum urbium] carcer includet ? Quid te " terrenum delectat hoc sseculum, cui coeleste prsepara- " tum est habitaculum ? Quamdiu nares tibi loca foeda, ‘•’ loca lutosa constringent, faciemque tuam domorum " obsoletarum fuligines atrse depingent ? Crede mihi, " in eremo uescio quid amplioris lucis aspicio, libet ad " purum aera convolare ; libet, inquam, et longe pro- " pensius libet, sarcina carnis abjecta, ad liquidum " setheris transire fulgorem. Paupertatem times? sed. " beatos pauperes Christus appellat. Labore terreris ? " sed nemo ad Iseta sine sudoribus et certamine " coronatur. De cibo coffitas? sed fides famem non " timet. Supra nudam metuis humum exesa jejuniis " membra colligere seu collidere ? sed Dominus tecum " jacet. Squalidi capitis horret inculta ca)saries? sed " caput tuum Christus est. Infinita vastitas eremi " te terret ? sed tu paradisum mente obambula. " Quotiescumque illuc cogitatione conscenderis, toties

ca«(7a/«] sc, Hellodoro.

B 2

20 (aHALDI CAMBllENKIS [l.

" in eremo non cris. Scahra sine balncis attraliitur " cutis, sed qui in Christo semel lotus est, non illi " necesse est iterum lavare. Et ut breviter ad cuncta " respondentem audias a])Ostolum : " Non sunt," imjuit, " ’ condignse passiones hujus steculi ad futuram gloriam " " qu8e revelabitur in nobis." " Delicatus es igitur, miles charissime, si vis hic gaudere jugiter in sroculo et postea regnare cum Christo ; impossibile cst enim ut prresentibus quis et futuris fruatur bonis, ut et ventrem hic et ibi mentem impleat ; ut a dehciis ad delicias transeat, ut in utroque sseculo primus existat, ut in terra finaliter excelsus et in coelo conse(|uenter gloriosus appareat.

CAr. VI.

QiLod pom^JCB scecidares et muUehria consortia pluri- mos distraliunt et cdienant a Christo.

Thesociety Ad hoRC etiam templa,. theatra, [liti]gantium fora, to be [tabejrniorum stadia clio . . . . m muliebrium avoKied. …. nari . . umque ssecularium

mulieribus . . propinquitate . . . ra permit-

tant, de qu[ibus] . . nihil sffivi criminis susci . . . ri naturale foedus permittit. " Tutius tamen est ab eo etiam consortio procul abstinere, quam, ut ait Augustinus, in hoc casu loquens et talium quoque consortia dissuadens, " qure cum sorore mea sunt, " sorores me?e non sunt." Et Jeronymus idem dissua- dens ad Rusticum monachum, ait : " Matrem ita vide, " ne per illam alias videre cogaris, quarum vultus " cordi tuo hsereant et tacitum vivat sub pectore " vulnus. Ancillulas quse illi in obsequio sunt, tibi " scias esse insidiis, quia quanto [vilior earum] conditio, " [tanto facilior] ruina est. [Et Johannes Baptista " sanctam matrem habuit pontificisque filius erat, et " tamen nec matris affectu nec patris opibus vince-

DIST.] SPECULUM ECCLESIi^. 21

’’ batur iit in donio parentuni cuni periculo vivcret " castitatis. Vivebat in ercmo, et oculis desiderantibu.s " Christum nihil aliud dignabatur aspicere. Vestis " aspera, zona pellicea, cibus locusta3 melquo sylvestrc, " omnia virtuti et continentia; pra^parata.] Filii " prophetarum, quos [monachos] legimus in Veteri Tes- " tamento iedificabant [sibi] casulas proptcr fluenta " Jordanis, et turbis urbium [derel]ictis polenta et " herbis [agr]estibus victitabant." ^

Cap. VII.

Quod prodest in sancto degere contubernio quam solum esse et in loco solitano.

Item idem ad eundem. " Nunc monachi incunabula ‘J^licsocicty

" moresque discutiamus, et ejus monachi qui liberalibus riirhtcous

" studiis eruditus in adolescentia jugum Christi collo ^’"’.’^‘r <‘ian

" suo imposuit. Primumque tractandum est utrum

" solus an cum aliis in monasterio vivere debeas. Mihi

" quidem placet ut habeas sanctorum contubernium,

" [nec ipse te doceas et absque doctore ingrediaris

" viam quam nunquam ingressus es, statimque tibi in

" pai-tem alteram declinandum sit et errori pateas,

" plusque aut minus ambules quam necesse est, ne aut

" currens lacesseris, aut moram faciens obdormias.] In

" solitudine sito subrepit superbia. Et si parumper

" jujunaverit hominemque non viderit, putat se alicujus

" esse momenti, oblitusque sui unde et quo vencrit,

" intus corde, lingua foris va2;atur. Judicat contra

" apostoli voluntatem alienos servos ; quo guia popos-

" cerit pon’igit manus ; dormit quantum voluerit ; facit

" quod voluerit ; nuUum veretur ; omnes se inferiores

" putat ; crebriusque in urbibus quam in cellula est ; et

" inter fratres simulat verecundiam, qui platearum

’ victitabant] The passages in brackets, lost in the MS., havc bccn supplied froui St. Jerome.

22 ({IRALDI CAMBRENSIR [L

" turbis colliditur. Quid igitur solitariam vitaiu repre- " hcndimu.s 1 Minirae quippe, quam sa^pe laudavinuis ! " ubi ct supplendum duxiniu.s ; scd monasticam sub moderato sauctoque consertio, tanquam securiorem, longe pr£)eferimus.

Cap. VIII.

De ononachorum oraMone et sio.

Item ad eundem, ad idem persuadendum …. monachum instruendum. " Sed vivere debere sub " unius disciplina patris consortioquc quamplurium, " ut ab alio discas humilitatem, ab alio patien- " tiam. Hic te silentinm, ille doceat mansuetudi- " nem. Non facias quod vis ; comcdas quod juberis ; ‘■ habeas quod acceperis ; vestiare quod acceperis ; " operis tui pensa persolvas ; subjiciaris cui non vis,’’ etc^

Cap. IX.

Ad idem etiam …. dum tale su

exemplum inducit . . . . " Dicam et aliud qu[od " in ^gypto] viderim. Grsecus adolescens erat in " coenobio, qui nulla continentia, nuUa operis magnitu- " dine, flammam poterat carnis extinguere. Hunc peri- " clitantem pater monasterii hac arte servavit. Imperat " cuidam viro gravi, ut jurgiis atque conviciis insecta- " retur hominem, et post irrogatam injuriam primus " veniret ad qurerimonias, Vocati testes pro eo loque- " bantur qui contumeliam fecerat. Flere ille contra ‘• mendacium coepit. NuLus alius credere veritati. " Solus [pater defensionem suam callide opponere, ne

’ The passagc continiies from St. j it is broken oif by the mutilation ot Jerom’s epistlo Ad liuaticum until | the MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 23

" abundantiori tristitia al)sorbcretnr frater. Quid nmlta? " Ita annus ductus est. Quo expleto, interrogatus " adolescens super cogitationibus pristinis an adhuc " molestia3 aliquid sustineret : " Papa; !" inquit, ’ vivere " ’ mihi non licet, et fornicari libeat V Hic si sokis " fuisset quo adjutore superasset ? “]

Cap. X.

Item quocl docuit Jeronymus …. valde profecit cum paucis . . . . in Bethleemitica …. mansif.

QuoD itaque Jeronymus docuit hoc et fecit. Dum [in er]emo Bethlemitica ecclesiasticam religionem …. modica tamen et modesta congregatione dedicavit; ibique lectioni sacr?e solum deditus et orationi, assidue docens et scribens studioso labore suo mundum uni- versum iUuminavit, ubi et veri bonitatem ac s . . . era feris et bestiis *. . abhorrentibus, sed …. m quasi vene

transeuntes ad . . eferendas ei sublato aversionem

eorundem diligenter observans, asinum eundem pretiosis onustum mercibus paulo post tanquam se reconciliando domum reduxit.

Cap. XI.

De momiclio uvhano Jeronimum in eremo conveniente et Jeronimo respondente.

QuadAjVI autem vice veniens ad Jeronimum in solitu- dine sua sacris literis ac studiis solito de more vacantem monachus quidam, qui sibi seiolus esse videbatur, urbanus scilicet, hoc est in urbe non solitudiue manens, quasi cum Jeronimo super vitse

24 ’ GlllALDI CAMlJRENSIS [l.

solitariic gTegaria^ve statu disputarc prajsumens, quaj- sivit ut . . . . gloriosius esset

vitam honest . . tam

• • • • • »
• • • • • «

(lixerit : " ]\Lalo fi[eri mejticulose sccurus quam teme- " rariaj pKesumptionis s. . .”

De dictis autem monachis solitariis olim et eremi cultoribus, cajterisque proptcr divitias postmodum ad- jectas et consecutivas exiiide delicias et supeiiluitates varias ad urbes et castra translatis, metricum fuit hoc iion indecenter emissum :

" Sunt monacln quibus os stomachi replet amphora

Bacchi ; " Sunt quibus herba cibus, sol focus, antra locus." .

Juxta nominis etenim et hujus analogiam tam anachoritaj quani eremita? inonachi dicuntur, necnon et universi rehgionem professi. Monachus enim tan- (juam unius s, vel unus . . . ore . .

. . sit, sanctus [Augustijnus suis quoque te[m- poribusj procedente diebus ultimis . . . que Jeronimi tempore . . . quam Augvistini . . . . re prima canonicam . . clericalem religionem . . clericfe fehciter adjecit . . (^uam enim fidei fera . . per (juem monasticse congregationes primitivis ecclesiai die- bus ditata^ in immensum fuerant processu temporis m . . ta ex parte refrixerat. Successit ordo canonicus tam honestate spectabih sinceraque rehgiositate con- spicuus, quam …. eia quaclam et

Sicut ergo dictus ordo canonicus tam in prsediis quam possessionibus, necnon et temporalibus cunctis, tam ad usum (juam ad esum necessariis, per omnia modum observat, sic et in spirituaHbus, ad Dei cultum obsequiis et psahnodiis, hymnis, et canticis ecclesiasticis

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 25

inoduiu et niodestiam tenet. In omnibus quippe tradi- tionibus et observantiis suis, tani interioribus quatu exterioribus, juxta comici sententiam

compensati . . . ultimus longe gr … absque dubio labore pri . . . Ibi enim nonnulla quidem ex recreatione delectatio datur, labor hic minoris ct vocis . . . [conjtinuus fastidi . . . nonnullis et [tjedium] creat. Quod aiitem labor manuum coenobitis tam ad animum quam ad corpus utilis existat, docet Jeronimus ad Rusticum monachum, scribens in Imnc modum : “yEgyptiorum monasteria hunc morem tenent, " ut nulhim absque opere ac labore suscipiant, non " tam propter victus necessaria quam propter animaj " sakitem, ne vagetur pcrniciosis cogitationibus mens, " ct instar fornicantis Jerusalem omni transeunti diva- " ricet pedes suas.”

«r 4|r ^- ^ # *

[The next eight cohimns are so mutilated that no entire sentence can be extracted from them. Judging by the fragments which reuu^in, they consisted of a dechvmation against the degeneracy of the orders, fortified by reference to thc Fathers.]

26 GIRALDI CAMnHENSIS [ij.

CAPITULA DISTINCTIONIS II.

I. Dc Cluni[aceusibus] et eorum [enormitatibus], et primo de [monacliis ad] cellulas [missis].

II. [Quod bona domorum per officiales et officiorum diversitatem inutiliter] distralmntur.

III. [Quod crapula nimia, ^\u?e nascitur ex copia, multa parit vitia.]

IV. [De ferculis in Cantuariehsi S. Trinitatis coenobio nimis superflue multiplicatis, et abbatis responso militi facto.]

V. Quod ex crapula nascitur incontinentia, quse per exteriora quoque notatur indicia.

VI. De militis et mulieris super monacho quodam et ordine monastico confabulatione.

VII. De monacho ad monstruosam belluam inspici- endam occurrente, et turpiter nimis appropinquando cadente.

VIII. De monacho quodam ’tricam- muliebrem manu tractante in Arthuri sepulchro repertam, et nimis impudenter ruinam accelerante.

IX. De sepulchro regis Arthuri ossa ejus continente apud Glastoniam nostris diebus invento, et plurimis eirciter hsec notabilibus occasionaHter adjunctis.

X. Quod rex Arthurus prrecipuus Glastoniensis ecclesise patronus fuit ; ideoque in e . . . divina retri- butio honorifi …

XI. De quodam monacho diebus his modernis ad cellulas misso et nimis enormiter impudico.

XII. De regis Kichardi responso magistro Fulconi in Francia facto.

DIST.]

SPECULUM ECCLESIiE.

27

XIII. Quod ex crapula et ehrietate nimia proveniuut

ssepe inter monaclios liomicidia. XIV.

XV. De .scandalo nimio apud S. Diony.sium, super capite novo supposito et subornato, nostris diebus exorto.

XVI. De exemptione loci ejusdem a Parisiensis ecclesise subjectione per superbiam facta.

XVII.

[XVIII. De liabitu monacliali clerico cuidam per pravam cupiditatem violenter injecto.

XIX. De Cantuariensi S. Trinitatis monasterio et monachorum loci ejusdem supercilio.

XX. De capella Lammetjs in cleri injuriam gravem pcr monachorum invidiam atque superbiam solo teuus cversa, etc.

XXI. De monachis Coventrensibus a monasterio suo per episcopum Hugonem ejectis, et postea per archi- episcopum Hubertum revocatis.

XXII. De duobus archiepiscopis in Anglia cosetaneis nostrisque diebus digne promotis.

XXIII. De Coventrensi episcopo ab ecclesia sua per monachos turpiter ejecto, et divina postmodum ultione secuta.]^

XXIV. De Coventrensis antistitis Hugonis fine felici et exitu commendabili.

XXV. De monachis seu clericis istis utiliter, illis inutilitcr ad regimcn pontificale promotis.

XXVI. De monachorvim Cantuariensium adhuc superbia, cujus nempe humor contra clerum detumescere nequit.

’ The heads of the chapters in brackets had bccn fortiiuatcly pre- served by Wharton, in a note to his Anglia Sacra, ii. 351, before the MS.

■was burnt. In Wharton’s time, howevcr, thc contents of the chap- ters corresponding to thc titles had totally disappeared.

28 GIllALDI CAMHRENSIS [ll.

XXVII. De monacliis S. Augustini ipsius Cantuariaj codem vitio quod ex rerum affluentia prodiit con- taniinatis.

XXVIII. Quod ex copia multa mediante crapula lascivia nascitur sicut et superbia.

XXIX. De tribus abbatibus, propter incontinentiaj vitium, nostris diebus a sedis apostoliciu legato depositis.

XXX. De monasterio S. Albani per superbiam opulentiie tiliam nostris diebus exempto et duobus aliis iu Anglia similiter prius exemptis.

XXXI. De monachis liquido sagmine resolutaque carnis pinguedine in refectorio passim utentibus.

XXXII. De Cluniaconsi monacbo . . . corpore qui- dem mutilato, sed animo non mutato.

XXXIII. De Baldewino et Serlone viris niagnificis et autbenticis, et ordinis utroque Cisterciensis.

XXXIV. De Cisterciensibus et ordinc Cluniacensi ad pnedictas vitandum supertluitates et ortas ex iilis cnormitates, parum anto luuc nostra tempora zelo sanctissimo procedentibus.

Expliciunt CiqyUida.

DIST.] SPECULUM ECCLESDE. 29

DISTINCTIO II.

Cap. I.

De Cluniacensihufi ct eorum [enormifdtihus], et ‘primo de monachis ad cellulas missis.

De monachis itaqxie Cluniacensinm ct conim excessibus, rounda-

. /-^, • T^ T 1 . . . . ,. tiou otthe

qui Climiaco ±surguncli?e coenobioque quasi prmcipahs ,,,,^1^^,,. ^^ ejus doums, ordinis illius, et tanquam genitrix ac Clugny. nutrix monachorum, qui et ab habitus nigredine . . .

erunt

ibique . . [^‘ii"gis] arborum se quasi pro . . o

vaUantes et undique claudentes, sibi casulas exiguas et oxiles ex viminibus et virgis, manuum labore con- sertis, tanquam tuguria quibus delitescere possent et aeris intemperiem excludere, coaptarunt. Cum autem a forestariis ducis et forestpe custodibus pluries ut ab- inde discederent prreceptum liabuissent, tandem dux ipse ad eos expellendum accedens, cum ad [locum] ap- propinquasset, equo dilapsus nunc pedes et pronus in terram ob spinos tribulique densitatem ad ….

Spiritus ubi vult spirat, et quando vult spirat : ducis animum qui ad hrec ut eos ejiceret, et in ipsos etiam desncviret, iUuc advenit, diviua benignitas sic emolhiit et mitigavit, ut locum eundem cum pertinentiis [suis, et] graudi incremento, perpetua largitione donaret. Pra?cepit enim ut unus ipsorum in arborem quam altiorem aspiceret statim ascenderet, et quantumcum- que ex omni latere tam in bosco quam in pleno abinde prospicere posset, eis in perpefcuam eleemosynam daret. Quo facto, terminisque tam terrarum quam silvarura

.SO GIRALDI CAMBRENSIS [ll.

metisque notatis evitlenter et siguatis, contigit ut a prospeetu eodem castrum ejusdem imperiale, domicilium imperiale quod venandi causa plus dilexerat con8])i- cuum essc, quod uiliilominus tanien illico concessit et confirmavit

ct ut verbo Gallico cui ipse allusit similiter utamur, quoniam a Clunectcs huc advenimus, ideo locus iste Gliinl vocetur. Cumque reversus esset ad oppidum suam, et recitata [essent] seriatim quR3 gesta fuissent, ducissa, aud[iens] tam amplam in terris et silvis factam, pra3sertimque de castello dato largitionem, ait, donum nimis indiscretum esse ; proj^ter quod quse ssepius iin- primis ducis animum erga bonos viros illos exasperatum initigare solebat, tanquam specialis existens praecipiia- que eorum advocata, animo jam inutato, poenitentiaque ducta, quos antea dilexerat exasperavit, totis ….

postea Lurd {() . . . vel [hod]iernum est vocatum, monacliis Ckmiacensibus irrevocabiliter appropriatum. Scilicct ergo quod tam exile ab initio fuerat, tam amplum per Dei gratiam incrementum accepit, et per universum fidelium orbem per cellas innumeras et coenobia, res originaliter tam exigua, Deo . inspirante favorem, longe hiteque diffusa tam abundanter ex- crevit.

Notandum hic autem quod licet a Cluniaco, multa sint tam cella^ quam coenobia derivata, multo plura tamen quse nec illi subsunt, nec originem ab illo [pro]- ferunt totum per orbem diffusa sunt

[maculas], autem quibus infici communiter ordo vide-

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. *)!

tur imprimis tractare curnbiraus. Deinde singulas do- morum quarumdam maculas quas stilus noster ad hoc commemorat, ut eas zelo caritatis abstergere queat, in medium producemus.

Abbates igitur et priores ordiuis hujus mittentes Thcir monachos duos vel tres aut pauciores quam xiii. ad celkilas remotas, tam mi.ssi quam niittentes communi labe labuntur. Ubicumquc nimirum extra conventum ct in numcro minori monachi decrunt vix lionestas ibidem vix ordo servatuv

Non imminet ea his sola ruina domorum, verum etiam quse longe gravior est ruina dominorum, cum per convictum contagiosum et contactum perniciosum cor- ruit et ipsa plerumque hipidum maceria . . . im, morte nimirum per fenestras oculorum intrante, et dum sensuahtas prsevalet, ratioque succumbit, ad cogitatum phiries erroneum, et devium ad factum quoque non- nunquam illicitum, impellente. " Tutius est enim/’ ut ait Jeronimus, " procul a periculo perire non posse ; quam " juxta periculum non perire. Ibi enim tranquilHtas " est, hic gubernatio." Item nulla securitas est vicino

serpente dormire

unus est autem Dei Spiritus qui Moyse locutus est et in Paulo ; seeundum ordinem Moyses incedi jubet in castris. Et secundum ordinem omnia fieri jubet, et docet Pauhis in ecclesiis. Prfeterea cum factis enor- mibus et inordinatis la^ditur ordo monasticus vel eccle- siasticus, ibi non secundum ordinem inceditur, sed potius plectibiHter exceditur, et extra sahitis viam longe deviatur, dum in ignominiam lugubrem et hie- tuosam honoris et ordinis utriusque, tam ecclesiastici sciHcet quam monastici (proh pudor atque dolor !), scan- dahim in populo grave disseminatur, et generi . . . . . Multis itaque modis in his offenditur . . . . tecta eorum . . . pereunti, pro qui[bus] animam

32 GllULDI CAMP.RENSIS (ll.

suam p[osnit], ordinis ecclesiastici sni . . decov ot decus denigratur.

[N]ec soluni etiam sic missi et tanquani sibi relicti sibique dimissi, dum

Dicet delinquentium forte fautor istorum ad excu- sandas scilicet excusationes in peccatis, quod propter eleemosynas in terris et ecclesiis locis religiosis fidelium largitione collatis, quse tamen ad conventus sustenta- tionein minime sufficere possunt, pauciores ad loca Iniiuscemodi mitti monachos fierique cellas oportere. Cui responderi potest, quod per clericos et presbyteros absque religionis habitu satis sufficienter magisque de- center inter sacerdotes ibi ministrantes, longeque minori scandalo si forte delinquerent, cellulae tales regi pos- sent. Sed dicet ad htec forsan fautor ille, quia multo nielius multoque fidelius res monasticse per monachos quam per aHos servari poterunt et salvari. Cui re- spondeatur '

et ad haic alia non ininus periculosa incommoda et opprobriosa commercia ; dum abbates monachis suis pro pecunia detestanda dictas celLarum administra- tiones vendere prsesumunt; qui inordinate vivere cu- pientes et extra vagari suique juris existere, et absque jugo degere gestientes propriam miseri sibi perniciem emunt.

Item emergunt et aliai circiter hujusmodi venalitates turpes et mercimoniales. Cum enim prsesentiunt mo- nachi ad ceUarum regimen missi, qui et Priores vocan- tur, quo et vocabulo tument, se revocandos ab abba- tibus suis, statim a viris potentibus et locorum ipsorum patronis, datis muneribus et exseniis crebris, multisque tam pr^emissis quam promissis gratiam sibi tantam comparare non cessant, ut eos inde amoveri aut . .

DIST.] SPECTTLUM ECCLESI^. ofi

factos retinere nitentes discordiro graves et grandes, et fere implacabiles erunipere solent contentiones, proinde et tam venditores hujusmodi quam emptores imo eodem- que facto Giezi Simonisque labe infecti, sicut utrique culpam sic et poenam damnabiliter incurrunt.

Inde et bis nostris diebus accidit j)riorem cellulcTe Instances cuiusdam in Marchife Wallensica) finibus sibi tani caute " „!. ‘;’!!;!.j providisse, quod tam abbatis sui quam et patroni super by cells. perpetuitate sibi conccssa cartas perquisierat, quas etiam ambas monacho cuidani quem magis familiarem habe- bat, et qucm cellerarium quoque domus suse praifecerat, ad custodiendum tradiderat. Pro[cessu] vero temporis monachus, [m]ore monachorum officii illius, cupiditati sure male consulens bonaque domus suie subtrahens, et in proprium comnuine reducens, totiens abbati suo

pretiosa exenia et do eret magistri

prradi . . . [per]niciosus et supplantator nequissimus, perditas olim fuisse, maliciose finxit. Pravum itaque revera cor hominis et inscrutabile, quis cognoscet illud? Nec in habitu religionis nimiam quis fiduciam ha- beat ; multum enim animus et habitus plerumque dis- cordant. In angelis quippe reperta est pravitas et in apostolis detestanda perversitas. Sic itaque prior ille quod male perquisiverat, male deperdere, et unde alium forte supplantaverat, super hoc et ipse supplan- tari non injuste meruerat.

Item accidit liis nostris diebus in Wallise linibus et Menevensi dioecesi, [in] provincia quoque de Goer, quod prior cellre cujusdam duorum monachorum vel triiun Langenith nuncupatas ad capitale monasterium spectan- tis transmarinum, in mulierculam quamdam libidinosos oculos petulanter injecit, et morte protinus in animam per renes …. rep . . is super hrec fi’u . . . nam correctus tandem poena tamen pecuniaria crebro . . pi-nomissa, juveni quidem . . . tui dare, ccclesiastica siciit districtione compulsus ; quatinus vel sic anima3 morbo letliali efiicax utcumque remedium dari posset. VOL. IV. c

34 GIRALDI CAMBRENSIS [ll.

Processii vero temporis nec multi quidcm sed modici nuper ille monaclius recidivum passus, et ad vomitum suum deuuo reversus, quam fornicariis antea macularat amplexibus, nec temporale scandalum vitans aut vere- cundans, nec asternale sui^plicium verens in aliquo vel abhorrens, adulterino concubitu publico, proh pudor ! atque notorio, violare prsesumpsit ; duplici adulterio duas simul animas, seducentem scilicet et seductam, quatinus qui in sordibus fuerat sordesceret amplius, pejorque priore fieret novissimus error, gehennalibus incendiis et per- petuse damnationi donans. Veruntamen scandalo tanti facinoris jam in immensum excrescente, per dioecesanum tandem episcopum facinorosus ille depositus est. . .

[fornjicatione simplici in peccat[um] cadentem, priorem cellae cujusdam Sagiensis coe[nobii prope] mare Hyber- nicum portumque Luerdicum, in Demetiae finibus sitam, nostris similiter diebus exorbitantem novimus et col- labentem ; qui similiter ut alter confusibilem in brevi post dejectionis poenam incurrit. Ad hfec etiam, quia nunquam sola veniunt scandala, contigit illum qui scripsit hgec priorem quemdam loci ejusdem secum in Angliam propter negotium quod ad ipsum spectabat duxisse. Qui, cum Gloverniam venissent, et in abbatia S. Petri honorifice suscepti fuissent, videntes monachi domus ejusdem dictum priorem et monachum cum eo pariter hospitatum esse, miserunt propter ipsos quatinus juxta domus et ordinis sui consuetudinem, necnon et propter ordinis ipsius honorem, in refectorio cum ipsis comederent et in dormitorio jacerent ; quod cum factum esset, et fieri oporteret, in crastina die cum iter aggres- suri essemus, monachi nostri ad nos exeuntes et . . . .

… habuer … igitm- pro supplicio, rep

Retulerunt enim quod [cum] ad altaria singula, ut in or[ationi]bus se prosterneret, ubi propter pronam in terram humilitatis ac devotionis causa more monastico

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 35

revolutionem ipsos eumbare, quoniam verbo tali tunc utebantur, oportebat ; et subsequitur, cuin frigus esset magnum absque igne comedere, et sine solatio socie- tatis jocundse et compotationis alternse, tam in comc- dendo quoque quam cubicula petendo, tanquam mutos et elingues existere. Non enim ad hoc domum suam in Wallia liberam se reliquisse dicebant, ut arctis cceno- bialium domorum et claustralium regulis, in Anglia vel alibi, se subjicerent.

Sumpto igitur in villa juxta desiderium ipsorum hospitio pulchro, prandioquc jam fere parato, et ut monachi nostri phicari sic utcumque possent, splendide procurato, ecce monachi duo de monasterio cum ser- vientibus missi, ut monachos nostros vi reducerent,

dicentes quoniam dupliciter excesserant

iicto

ipsos in hospitium susceperunt ; cum juxta domus sua3 consuetudinem, viri religionis habitum prgeferentes nus- quam in villa, nisi apud eos et in domo ordinata, hos- pitari deberent. Unde post multas et varias altercationes et factas eisdem supplicationes, nisi vir cum quo mo- nachi nostri venerant notus olim et amicus abbati domuique fuisset, ad quem illico nuntios misit, cum dedecore et scandalo proculdubio reducti fuissent.

Ex his itaque, sicut et aliis multis, clarescere potest Anxiety quantum a monachis claustralibus et ordinatis, inque mo- ^^ Uyg j^ nasterio regulariter educatis, cellarum monachi distant. cells. Mirum autem de monachis hujusmodi a domibus suis ordinatis ad cellas inordinatas omnino periculose trans- positis, quod protinus sibi tanquam licentiati, et ad hoc illuc missi videntur, ut ibi de csetero bestialiter vivant ; et quasi quicquid ibidem libet statim liceat, ratione nimirum sopita prorsus sive sepulta, sensuales

motus et actus ad nutum exerceant

tm’pitudine

iter eis vivere, nec no . . nec non . . . antur. Tales . . . honores ct honestatis raonas . , is

c 2

3G (;IRALDI CAMBRENSIS [ll.

ex nionacliis ad cellas mlssis, sicnt dictum est, saepius accidere solent. Utinam igitur auctoritate legati sive primatis Anglia>, singulis annis, aut saltem anno secuudo, vel etiam semel in triennio, visitatores electi transmitterentur ad visitandum cellas universas a Sabiinae fluvio, quse fuit antiqua inter Loegiiam et Kambriam marchia, per medium partis occidentalis insulfB Britannicfc, qu£e nunc advdterino vocabulo Wallid vocatur, usque in Hibernicum et Milverdicum mare, quibus prior ecclesiaj S. Johannis de Brecheniauc, Chmiacensis ordinis aut habitus nomine Johannes, tantique nominis interpretationem feliciter adimplens, coramque Deo similiter et populo gratiosus existens, vir nempe spectabili reHgione conspicuus et prseclarus, vir prudentia pariter et providentia prceditus, domuique

suse bene pr?epositus prior

cro se . . id

prfiescriberet ; et omnis omnino macula ad limam et Hneam laudabilis emendationis abstergeretur.

Nec solum etiam monachos duos vel tres aut pau- ciores, quam conventus exigeret, ad cellas, ut dictum est, in animarum pericukim tam grave mittere prre- sumunt, verum et singulos interdum ad singulas cellas monachos mira quidem incuria et pastoraU negHgentia, nec suam quoque nec suorum curantes sakitem, tan- quam ad certa transgrediendi pericula mittunt ; dum iUud Salomonicum in ratione refjiminis exorbitantes : Vce soli, quia sl ceciderit, etc, parum attendunt.

Mirum autem de inonachis ad loca pauperrima sic transmissis, quod ibi pane cribrario et atro olerum aut legurainum jure liesterno rugientem ventrem pascere malunt, quam in domibus suis principaHbus, pulchris et opimis decenter ornatis et compositis …..

[po]tius amor absti[nenti?e quam] ardor at once^ia?] . . . daret.

Propter hoc, inquam, vitium et excessum enorme a

DIST.] SPEfULUM KCCLESIyH. 37

moiiti.steiiis eradican(.liim, et alia ab ecclesiis duo .simi- liter extirpanda, de quibus infra dicetur, legitur de beato Bernardo abbate Clarevallensi, quod in sede papatus sedere pev triennium appetierit. Proiude et vulgari proverbio, vel potius improperio, in monaclios luijusmodi a sascularibus invective et irrisorie dici solet, tamquam sub persona monachi rem petitam pertinaciter abnegantis, in hunc modum : " Hoc equidem nullatenus " facerem ; facilius in infernum vivus descenderem ; " quinimmo citius, etiam i^jquanimius, in claustri car- " cerera denuo redirem." Tali vero monachi dicto et tam assertive proposito fides adhiberi poterit indubitata.

De missis autem Imjusmodi binis aut ternis, aut etiam singulis cellarum monachis, beatus Benedictus in regula sua mentionem tacere non omisit. Cum eniui

in principio tracta[tus]

bate [er]emitis et ana[choretis] tanquam

ad duellum [contra] diabolum et ad sin[gularem] pugnam accinctis.

[De] tertio monacborum genere, [et] a veris monachis louge degcnere, qui bini scilicet vel terni, vcl certe singuli, sine lege degunt et dlsciplina, subjungit, quos et Sarabaitas vocat. De quarto quoque monachorum gencre, quod girovagum nominatur, non prtetermisit, qui tota vita sua per varias provincias errabundi, per loca diversa, tam cellas scilicet quam coenobia, liospitari non cessant ; semper vagi et nunquam stabiles, ])ro- priisque voluptatibus et guh"e illecebris servientcs, et per omnia Sarabaitis etiam deteriores. " De quorum " omnium conversatione miserrima, meliu.s quidem est," ut ait, " silere quam loqui." '

Patet ex liis igitur quod multis retro sa?culis, et ante patris Benedicti tpmj)ora, monachorum qitorundam sub religionis specie trutannica vita latebat.

lotjui’] See Keg. S. Bcned., cap. i.

38

OIllALDI CAMBRENSIS

[IL

Cap. IT.

Quoil hona domorum ‘per ojjiciales et offi.ciorum diversitatem inutiliter distrahi [solent].

Propcrty nis hui . . . t et alii quasi . . .

housef’"^ dum abundantia varia domorum officia

wasted by [funjditus et opes distribuuntur, ubi cum per multos officials. inagistrorum loculos, ministrorumque manus bona com- munia dilaniantm-, dum enim in singulis officiis singuli tanquam propriis indulgent, minvis proficitur in com- mune. Unde frcquenter accidere consuevit, quod quanto ditiores domus sunt, et tems amplis ac prsediis abun- dantiores, tanto majoribus debitis et gravioribus usurLs onerari plerumque videri solent.

Their gluttony.

Cap. III.

Quod crapula nimia, quce nascitur ex copia, multa

parit vitia.

Item est et vitium quo similiter hic ordo fere totus inficitur, crapula scillcet nimia, quam copia gignit abun- dans et opulentia. Proinde gt nostris diebus, regnante in Anglia Henrico secundo, contigit J3riorem S. Swithuni Wintoniensis dicto regi apud Guldefordiam occurrisse.’ Ubi, cum rex de venatu rediret, in media platea lutosa cum xiii. monachis [prostratus prior] . . . [dict]i regis

e ; conquesti sunt ei [hichry]mosis voeibus

et luc[tuos]is, quod episcopus eorum, Ricardus scilicet, qui successerat Henrico, tria fercula jam eis subtraxerat, unde ad obsequia divina sustentari debebant. Et cum rex inquireret quot eis remanserant ; resjjondemnt quod non nisi x. ; quia xiii. a tempore S. Swithuni

This anecdote is repeated in the work De Bebus a se Gestis, II. ch. 5.

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 39

festivis diebus habere consueverant. Quo avuUto, rex magnates suos qui in comitatu fuerant convocans : " Videte," inquit, " monachos istos. Putabam per " oculos Dei domum ipsomm et abbatiam totam in- " cendio destructam, aut aliquod damnum aliud grave " nimis et enorme eis accidisse, qui se sic in hoc luto " provolverunt. Nunc autem de episcopo suo conque- " runtur quod de xiii. ferculis, quae habere solebant, " tria subtraxit eis. Pereat episcopus eorum, nisi ad ‘•’ numerum ferculorum curifB meee, qui rex dicor et " tribus ferculis contentus sum, istorum fercuUi redigat " et reducat." Cui monachi : " Domine …..

“… non propter " [Quibus] rex :

’’ Quin potius . . . [propjter gulositatem …. " qu8B saturari non p[otest], tanta superfluitas fu[erat] " inventa ; multoque ordinatius et honestius quam ex " reliquiis nimia^ ingurgitationis vestra?, qua3 scandalum " etiam in populo parit, eleemosynaj fieri, et pauperum " refectionibus provideri posset.”

Cap. IV.

De ferculis in Gantuariensi S. I^rinitatis coinobio nimis mperflue multiplicatis, et abhatis resjponso militi facto}

Item contigit illum qui scripsit haic a scholis et studio Super- Parisiensi quandoque reversum Kantuariam vigilia S. disiies and

Trinitatis venisse. Qui cum in crastino die, scilicet absiird ges- „ . . 1 . T • • T 1 ticulations.

festo, mvitatus a monachis ad mensam prioris sedisset,

sedecim allata per ordinem fercula, simul et inter

fercula numeravit multa quoque et varia potionum, et

pretiosorum potuum genera propinata conspexit. Per

aliquot etiam annorum revolutiones veni

’ See De Rebus a se Gestis, 11. 5.

40 GIllALDI CAMBRENSIS fu

atuiu aut duo . . . scolis coiisueve …. ilis utraque vice ple . . factus, ceeteroruui nunierosior, de nimia plus fatiga[tus] (^uam refectus, cum admira- tione tantiBque sumptuositatis et tani superflua; detes- tatione recessit. Pra^terea si monachos undique, maxi- meque priorem, signis et sibilis effluere conspicercs, et ore manuque se gestis et gestibus, tanquam histrionicis aut joculatoriis, contorquere, novitate rerum ipsarum absque dubio constu])esceres.

O quam satius quamque modestius et quam hones- tius foret, paucis ibidem verbis, cum opus ingrueret, eisque demissa voce prolatis uti adinvicem, cum expe- dire viderent, quam signis hujusmodi supervacuis gestus histrionicos repnBsentare. Quod si forte signis inter- dum uti necessarium ducunt, perpaucis salteni solum- que necessariis, eisque certo numero definitis, et non usque ad longas confabulationes, et graves quoque nonnunquam per ha3C eadem contentiones, prjeter modum numero . . . mati . . . . ac modum preeter reni non p[utavi].

Procedens igitur et p[elago] FhmdriiB transnavigato,^ Cantuariam veniens in die S. Trinitatis, cum monachis loci ejusdem et in refectorio, .requisitus a priore, come- dit. Ubi sedens cum priore et majoribus in disco ]))‘incipali duo, sicut ipse referre consueverat, ibi notavit, signorum scilicet superfluitatem nimiam, et ferculorum numerositatem in mensa.^ Tot etenim prior ad monachos servientes, et illi e contra ad mensas inferiores exenia ferendo, et hi quibus ferebantur gratias referendo, digitorum et manuum ac brachiorum

’ Giraldus was. legate, for the archbishop, in Wales. The arch- bishop was a monk of this house originally, and this may account for our author’s reccption therc.

• This passage is repeated vcrbally in the author’s work Dc llebus a sc Gestis, II. 5.

XHST.] SPECULUiM ECCLESIiE. 41

gcsticulationibus ct sibilis oie pro sermonibus, lougc lcvius atque licentius (j[uain deceret, efiiucbant ; ut quasi ad ludos scenicos aut inter liistriones et jocula- tores sibi videretur constitutus.

Esset itaque magis ordini consonum et lionestati verbis humanis cum modcstia loqui, quam muta in liunc modum garrulitatc signis et sibilis tam jocu- lariter uti.

. ter de ferculis et corum numerositate [qidd dicam ; nisi quod ipsum multotiens dicentem audivi, quia scdecim aut plura per ordinem],^ ne prseter ordinem dicatur, sunt apposita valde sumptuosa. Ad ultimum [qu]oque loco generalis olera per omnes mensas sunt allata, sed paruni gustata. Tot enim videas piscium genera, assa quidem et elixa, farta et frixa, tot ovis et jiipcre cibaria cocorum arte confecta, tot sapores et salsamenta ad gulam irritandam et appetitum exci- tandum eorumdem arte comjiosita.

Ad litec etiam in tanta abundantia vinum hic videas et siceram, pigmentum ct claretum, mustum et medonem atque moretum, et omne quod inebriare potest ; adeo ut cervisia qualis in Anglia fieri solet optima, et pr?ecipuc in Cantia, locum inter csetera non haberet. Sed hoc ibi cervisia inter pocuhi, quod olus intcr fcrcula. Tot, inquam, videas in cibis et potibus superflua nimis et sumptuosa, quod non solum ha^c fastidium sumenti sed etiam tasdium parerc possent intuenti. Quid autem ad hasc Paulus eremita [diceret] ? [ut] etiam longe p[ropius exem]phx petamus, q[uid noster] Jeronimus, qui in Vitas patrum primitivorum parsimoniam et abstinentiam atque modestiam tantis hiudibus eftert? dicens ibidem, inter cajtera, ecclesiam quidcm ex quo crcvit possessionibus multum decre-

’ This passage, being defective in tlie original MS., has bcen supplicd froni the work quoted above.

42

GIRALDI CAMBRENSIS

[II.

visse virtutibus ; de vitiis nempe simul et divitiis in- crementa sumendo.

Item miles quidam discretus ad avunculum .suum a])batem opulentum accessit ; et cum diebus aliquot in monasterio moram fecisset, et monacliorum mores ac modos diligentius observasset, abbatem, ut fertur, in secreto convenit, monens et consulens quatinus mo- iiachos suos a commessationibus crebris et compota- tionibus nimiis, quibus usque ad scandalum, et popu- larem etiam irrisionem indulgebant, cohibere curaret. Cui abbas : " Care nepos," inquit, " noH circiter haec " solicitari : permittantur illud habere propter quod " monastico consortio nostro

" enim plerique . . . . . consulant quam

" . . . . plus ut carnis quam s[piritus] curam " agant, [mona]sterium intrant.’ Si hoc igitur eis " substraheret aut minueret odium eorum implacabile " et hostilitatem absque dubio totius universitatis in- " curreret. Nolo igitur, nec tu consulere debes, quod " mihi lethale poculum, a monachis meis, sicut et " beato Benedicto fiictum quandoque fuit, propinetm-. " Malo nempe in multis temperare rigorem, quam " multorum seu cunctorum etiain in me solum " suscitare furorem."

Sic igitur quoniam multorum hodie refrixit caritas, et fere cunctorum, et juxta poeticum illud :

" Sic omnia fato " In pejus ruere et retro sublapsa referri :"

’ The meaning of the passage ninst necessarily remain uncertain from the miitilated state of the MS. The abbot seems to imply, that except for these indixlgences people -would not enter the monastery, having more regard to the flesh

than the spirit. If he complied, therefore, with his nephew’s request, and enforced a stricterdiscipline, he feaved that he should inevitably incur the general hatred of the order.

DIST.] SrECULUM ECCLESIiE. 43

sicut olim propter spiritus salvando.s solum viri coelibes se relioioui dabant, sic propter ventres pra3- cii)ue pascendos viri sseculares animos nondum exuti, juxta veridicam abbatis assertionem, propter ….

tis

quondam …. concluserunt. [S]ic q[uati]nus in mundo vivere valeant, Deoque moriantur et mundo vivant, nunc habitum religionis et non actum aut animum sumunt. Mos itaque modusque mundo mo- riendi, proli dolor ! in morem hodie modumque con- versu.s est et perversus mundo vivendi.

Cap. V.

Qtiod ex crapula nascitur incontinentia, quoi per exteriora quoque notatur indicia.

QUONIAM autem excessus unus nisi corrigatur ad Their in- alium ducit, et peccatum nisi deleatur ad aliud ^°^ i°encc. trahit, crapula frequens et ingurgitatio nimia, sto- machum replens et gravans, libidinem excitat et incontinentiam creat. XJnde, quia per signa evidentia et exteriora indicia frequenter interiora notantur, et per actus hominis et gestus inordinatos et inhonestos libidinosus ostenditm animus, exempla qupedam eorum, quse vel vidimus vel audivimus zelo reverentise . . .

■ . . . per silvam qu[ondam in] australi

Parisiensis latere nonnunquam iter aggi’ediens, et cum dies esset festivus, et hora quasi post meridiem, voces choreas ducentium, juvenum scilicet et puellarum au- divit ; et cum ex altera vife parte respexisset vidit monachos quatuor venientes et versus choream illam deambulantes. Quos cum divertens, tanquam ad equo- rum stillationem parumper expectaret, qua?sivit ab ipsis imde venii-ent, qui responderunt quod de ecclesia sua, quse propius ibi in quodam sylvai ilHus saltu sita fuit. Et ille: *’ Estne claustrum vestrum tam largum et

41 GIUALDI CAMliUENSIS [ll.

" aTnplum ut silva liivc tota ?" Respondcrunt : " Silva " haic nostra est, et possuums per illaui cuui vo- " lueriuius spatiando deauibularc." Et cum adjiceret illo qujcrendo quorsum tunc et (|uam ])rocul ire ])ro- j)onerent, dixeruut (]Uod ad videndum choream illaui. Et ille : " Estne ordini monastico consonum illud ? "

llesponderunt quod "

" erant (juod . . [provin]cicU coenobiis po . . . . ‘… Dionysium majo …. tatis et magis ’ pru . . . tum fuit." At illc : " . . . revera " talis ordinem monasticum reddit indigfnum] ; et " p)-avilegia potius quam privilegia sunt illa dicenda, " (]uibus ordinis et religionis honor et honestas " depravantur."

Cap. VI.

Dg milltls ct onulieris super nnonacho quodmn et ordinc ononastico confabulatione.

Abscnce of Item uiiles quidaui, prudens et discretus, Sanctique in thelr"^^ Jacobi peregriuus, in ulterioris provincise vico quodam ‘““l<-’s- , ad chorese spectaculum die festo cum aliis accessit. Contigit autem ipsum mulievculam quandam a latere suo sedentem habere, pulchram quidem ad imperitos movcndum animos ad lasciviam, juxta patria^ modum non incompctenter adornatam. Quam cum, ut mos est juvenum, super amoris illecebris conveniret ; quo- niam

" QufB dant, qurequc negant, cupiunt tamen esse " rogatfB ;”

respondit illa se amatorem habere "

“…… ideoque vel . . . re, vel aliuni

" mi[litcm] …. riam adamare, se u[ullate]nus

" velle dicebat.” At ijjse, quisnam esset amator ejus tjuem adeo dilexit, intcrrogavit. Et illa statim mona-

DIST.] SPECULUM ECCLERI^. 45

chum ei quendam in eodem consessu, eodemque spec- taculo prope sedentem ipsamque crebrius rospicientom, ad choreara videudum et cantilenas audiendum os- tendit. Cumque miles adjiceret, quierens utrum mo- nachi ievrie illius amicas haberent et concubinas, re- spondit ilhx, quoniam habent xitique, et pahim habent. " Nec inde mireris,” inquit, ‘• non enim tam strictus est " ordo monasticus in partibus ilhs, sicut est forsan in " patria vestra." Cui miles : " Benignos itaquc prjBlatos, " benignos episcopos et abbates habent monachi terra^ " istius, qui sic ad libitum suum ludere, tamque haxas " habenas, claustrumque tam h^rgum [et] tam amplum, " habere permittuntur." " Verum itaque ;" dixit nmlier

illa ; " nimiaquc revera, proh dolor ! "

Francorum regnum . . . Burgundiam et Italiam (?), . um usque Romam et ultra, Cluniacensis ordinis monachi longe inordinatius quani in Anglia se gerunt. Sicut e diverso Cistercienses muho mehus et honestius ordinem suum iu dictLs regionibus iliis quam in Angha servant.

Adjiciendum hoc quoque et indubitata veritate te- neudum, quod monachi de Francorum regiio ad celhis in Angliam missi longe inhonestius se habent ct in- contiuentius quam monachi de Angha oriundi. Cum enim a domibus suis ordinatis elongati per multa ter- rarum intervaUa fuerint, et a rectoribus suis princi- palibus abbatibusque mari spatioso interfluente longe remoti, statim spiritu suggerente raaligno, quasi quic- quid libet eis tunc licere debeat, et tanquaiu laxatis liabenis, et velut emissariis in omnem luxum atque libidinera equis admissis, sascularium ipsorum subsan- nationera in clerum nimiam et in ecclesia? dedecus

[exci-]

tant irrisionem . . . . et insultationem …. quara necessarium [in] ecclesia Christi quara honestum et quam utilc foret, per capitula, raore Cisterciensiura, generalia, saltera singulis in regnis singula, Clunia-

«

40 GIRALDI CAMHRENSIS [ll.

censis ordinis maculas abstergere, et non solum cellas minores, verum etiam coenobia majora, per visitatores annuos rigidos ac rectos emendare meduUitus et emundare.

Cap. VII.

I)e monacho ad monstruosam helhiam insjnciendum accurrente, et turpiter nimis appropinquando cadente.

Ridicuious Item in remotioribus Gasconise finibus, apud Basdoniae ?o a ^“o k ^i^f^i’itimam, ubi frequenter cete grandia capi solent, contigit balenam nimia; quantitatis et valde mon- struosfie magnitudinis applicuisse, ad quam spectan- dum, ut moris est, et admirandum, perque fi"usta secandum et asportandum, cum undique populus cater- vatim occurrisset, totumque belluse illius corpus tam prodigiosum, singulasque ipsius partes cum admira-

tione •

pnetende . . . cunctis obsti …. inspecta, verum . . . monaclius quidam, qui cum [cpeteris ad] lioc spectaculum accederat plus omnibus aliis approximans et appropinquans, partem illam immo portam in- spiciendo et obstupendo saturari non poterat, qui demum nimis appropians, nec verens quicquam aut verecundans, in proclivi arense lubricse, et ex vapore piuguedinis monstri illius lubricas magis effectae, lapsis pedibus utrisque retro cadens, subito totus in aper- tionem illam resupinus intravit ; a qua cum funibus et perticis longis ferro aduncatis vix tandem extractus emersit. Curialis igitur hostis ille et insidiator anti- quus fuit, qui lapsum illum tam ridiculosum et tam opprobriosum fieri sic procuravit. Talibus namque modis amicos demum beare consuevit, lapsusque priores ejusdem monachi forsan in animam lapsum ….

DIST.] SPECT’LUM ECCLEST^. 47

CAP. VIII.

De monaclio \c[uodam triram’] muliehrem Tncinu tractante, in Arthuri sepulchro repertam, et nimis irapudenter [ejus ruinuml ciccelerante}

[PoRRo] au[tem regnjante nostris in Anglia [diebus] Disen-

Henrico secundo, contigit ut apud Glastonense coeno- of king

bium quondam nobile sepulclirum Artburi, dicto rege Arthur

monente et abbate loci ejusdem Henrico, (qui ad ^jfe . and

catbedram Wiffornien.sem translatus postea fuit) procu- ^^^ clumsi-

. . ,. . ness 01 a

rante, diligenter qusesitum, m coemeterio sacro a sancto monk in

Dunstano dedicato, inter duas pyramides altas et lite- \andling A 1 • • T 1 • 1 1 • ^’^^ rehcs.

ratas, m Ai’tburi memoriam obm erectas, multis labori-

bus effoderetm-, et corpus ejusdem in pulverem et ossa

redactum ab imis ad auram et statum digniorem trans-

ferretur, inventa fuit in eodem sepulchro trica mulie-

bris, flava et formosa, miroque artificio conserta et

contricata, uxoris scilicet Artburi, viro ibidem con-

sepultse. Verum ut in ipsam, inter astantes plurimos,

nimis [petulanter] et inverecunde, ut tricam illam prse cseteris cunctis arripere posset, in imum fossse profund?e se prsecipitem dedit. Sicut ergo prsenotatus antea monacbus, baratri figuram non saturandi, non minus impudens quam imprudens protervusque spectator et profundus intravit ; sic monacbus iste muliebrem tricam, firmos extricantem animos et iirfii-mos intricantem, pr{ie cseteris rapere cunctis, et impudicee mentis indicio manu tractare cm-avit. Et licet capiUi imputribiles esse dican- tur, quia niliil in se corpulentum, nibil humidum habent admixtum, tamen simul ut erectam, et difio-enter in- spectam manu tenuit, multis intuentibus et obstupen-

’ See Giraldus, De Instructione Principum, I. 9.

48

GIP.ALDI r-AMBIlEXSIS

[II.

tlbus iu pulverom ilHco dccidit minutissimum, et tan- quam iu atomos, sicut dividi sic et discerui nescias,’ subito conversa disparuit, et eveutu mirabili, ne [dicam]

res ista pro . . . alia ; nauique cunctis pr?efiguravit es.se caduca, et mundanam pulcbritudinem omnem vanes oculos ad intuendum, seu perpetrandum illicita per- stringendum, essc momentaneam et vanitati obnoxiam. Quouiam, ut ait philo.sophus, “forraa3 nitor rapidus " est, et velox, et vernalium florum umtabilitate " fugacior.”

Cap. IX.

De fie^yulchro Tc.gis ATthuvi osm cjus continente, apud Glasto7iiam nostrif^ dichus invenio, ct iiluriniis circiter hcuc notahHihus occasionaliter adjunctis.^

Thesame PoRHO quoniam de rege “Arthuro et ejus exitu dabio cou muc . j^^^^n^j^ referri solent et fabuLv confingi, Britonum })Opulis ipsum adhuc vivere fatue contendentibus, tit fabulosis exsufflatis, et veris ac certis asseveratis, veritas ipsa de cretero circiter lifec liquido pateat, qusedam liic adjicere curavimus indirbitate . veritate comperta.

Post bellum de Ke[melen]

todie

avunculum . . . Artluirum occ[i-

diss]e ; itaque Arthuro ibi mortaliter vulnerato, corpus ejusdem in insulam Avaloniam, quoe nunc Glastonia dicitur, a nobili matrona cjuadam ejusque cognata et Morgani vocata, est delatum, quod postea defunctum in dicto coemeterio sacro, eadem procurante, sepultum

" ^iescias”] So iu MS.

• At this and other passages in the MS. a finger is placed in the

niargin to attract attention. On this chapter, see LclaniVs Assertio Artlturi, p. 43.

DIST.] SPECUTJTM EOCLESIiE. 49

fuit. Propter hoc eiiim fabulosi Britones et eorum cantores fingere solebant, quod dea qusedam pliantastica, scilicet et Morganis dicta, corpus Arthuri in insulam detulit Avalloniam ad ejus vulnera sanandum. Quse cum sanata fuerint, redibit rex fortis et potens, ad Britones regendum, ut ducimt, sicut solet; propter quod, ipsum expectant adhuc venturum sicut Juda^i Messiam suum, majori etiam fatuitate et infelicitate, simul ac infidelitate decepti.

Notandum est

tur. Quoniam enim . . . . s

omnibus sita, sicut . . elius, insulse dicuntur, [in]que salo, hoc est in mari, sita? noscuntur ; Avallonia vero dicta est, vel ab aval Britannice, quod pomum sonat, quia locus ille pomis et pomeriis abundare, vel a Vallone quodam, territorii illius quondam dominatore. Item solet antiquitus locus ille Britannice dici Inis CkitTin, hoc est, insula vitrea, propter amnem scilicet, quasi vitrei coloris in marisco circumfluentem ; et ob hoc dicta est postmodum a Saxonibus terram occu- pantibus, lingua eorum, Glastonia : Qlas enim Anglice vel Saxonice viirum sonat. Patet ex his igitur quare insula, et quare Avallonia, et quare Glastonia dicta. Patet et hoc quoque, quo pacto dea phantastica Mor- ganis a fabuhxtoribus nuncupata.

Notandum hic etiam, quod licet abbas pr?enomina-

tus [qu]oque

ex litteris in illam inscriptis, quamquara antiquatis tamen et fere omnino ’ vetustate deletis, maximam habuit pi-sedictum’ regem Henricum ad hsec eviden- tiam.

Dixerat enim ei plm-ies. sicut ex gestis Britonum et eorum cantoribus historiis rex audierat, quod inter pyramides duas, quse postmodum erectse fuerant in sacro coemeterio, sepultus fuit Arthurus, valde profunde prop-

• So evidently in the MS. VOL. IV. D

50

GIRALDI (JAMBRENSIS

[II.

ter metiim 8axonuin, quos ipse frequentcr expugna- verat, et ab insula Britannica jirorsus ejecerat, et quos Moderedus nepos ejus pessinius contra ipsuni post re- vocaverat, ne in mortuum etiam vindicis animi vitio desaivirent, qui totam jam insulam post mortem ipsius iterum occupare contenderant. Propter eundem etiam metum in lapide quodam lato, tanquam ad sepulcliriun a fodientibus invento, quasi pedibus vii. . . . [crux plumjbea, non superiori [sed potijus inferiori parte lapidis inserta, literas has inscriptas habens : HlC JACET SEPULTUS INCLYTUS ’ REX ArTHUHIUS, IN INSULA AVALLONIA, CUM WeNNEVEREIA UXORE SUA SECUNDA.

Crucem autem hanc extractam a lapide, dicto abbate Heniico ostendente, prospeximus, et literas has legimus. Sicut autem crux inferius la^ndi inserta fuit, sic et crucis ejusdem pars literata, ut occultior esset, versus lapidem versa fuit ; mira quideni industria et hominum tempestatis illius exquisita pi-udentia, qui corpus viri tanti, dominique sui, perpetuique loci illius patroni, ratione turbationis instantis, totis nisibus tunc occultare volebant, et tamen ut aliquo in posterum tempore, tribulatione cessante, per literarum saltem cruci inser- tarum et quandoque repertarum indicia propalari pos- sent, procurarunt.

Cap. X.

Quod rex AHhurus prcecipuus Glastoniensis ecclesioi [patronus fu^^it; ideoque in e . . . [dilviim Tetri[hutio] honorifi . . .

Is buried

fime^th ^^^^^ i . . . pra^dixerat, sic Arthuri corpus inven- fresh tum non in sepulchro marmoreo, ut regem decebat tam

honours.

" inclytus”] indutus, MS.

DIST.] SPECULUM E(!OLESIyK. 51

eximium, non in saxeo, aut Pariis lapidibus exsecto, secl potius in ligneo, ex quercu ad lioc cavato, et xvi. pedibus aut pluribus in terra profundo, propter festi- nam magis quam festivam tanti principis humationem, temporo nimirum turbationis urgentis id exigente.

Dictus autem abbas corpore reperto, monitis quoque dicti regis Henrici marmoreum ei sepulchrum fieri fecit egregium, tanquam patrono loci illius prpecipuo, qui scilicet ecclesiam illam prse cseteris regni cunctis phis dilexerat, ten-isque largis et amphs locupletavcrat. Ideoque non imnierito, sed justo quoque Dei judicio, qui bona proculdubio cuncta non solum in coehs, verum

etiam in terris sive in vita, seu

r[emuneratur] um ecclesia

. . . . ceeteris regni . . . et authentica corpus . . Arthuri egregie sep[eUri] . . et glorifice si . . vit, et tantum vi . . it collocatum.

Cap. XI.

[De quoclam ‘iiion]acho modernis his diehus ad cellu- las misso et nimis enormitev impudico.

De mortuis autem ad vivos, sed monachos tamen et Enormities

-, . .. 1 i • . . . of inonks

mundo mortuos, quatinus de notis et excessuum signis 3^^^ ^^ ad res ipsas, excessus scihcet et excedentes, transitus ceils, fiat, stihLS vertatur.

Accidit igitur his nostris ultirais diebus, priusquam scihcet tractatus hujus in pubhcum prodiret editio, quod monachus quidam Sagiensis coenobii, de ceha quadam in partibus Anghse longinquis ad aham cellam loci ejusdem remotis in WaUi« finibus, super mare Milverdicum et Hibernicum girovagando discurrens, ne solus esset in via, quia ve soh, non socium sibi sed sociam elegit, quam

D 2

52 GIRALDI fAMr.RENSTS [ll.

provide qu orti . . ibi . . forte caderet, uon

.si . Lle te careret. Cum autem ad locum

destinatum ad cellam remotiorem perveniret, modico se tempore modeste vcl lioneste, diabolo instigante, et fervorem atque furorem ’ prsevaluit. Adeo namque pe- tulantis pariter et impudentis impatientia; fuit, quod sicut non caste, sic neque caute, sed tanquam publice potius, et ad ordinis monastici scandalum, grave facinus [et] tam opprobriosum perpetrare curaret. Mira quidem in monaclio, et ordinis babitum praeferente, sicut impu- dentia sic et imprudentia fuit, quod tempore nocturno et tenebrosis saltem boris ad tenebrarum opera .se convertere, . suoque .cadavere se saturare ~ non poterat : quin potius ut vas interitus sui materifimque sure damnationis apertam et npn opertam, in ipso actu bestiali, tanquam inter oculos, clara luce conspiceret, nec erubesceret …….. ve non . . .

sicut et animi . . . prorsus abuti . p . . it, quatinus in liabitu sjeculari taiu sjieculariter ageret, et ordinis honori quem male usurpaverat, et quem jam ex toto demeruerat, saltem in hoc tantillo deferret.

Pudet autem belluse istius tantas ineptias et irnpu- dicitias exaggerare. Non enim in pomoeriis solum, non marinis sub rupibus, sed etiam.in campis apertis, tanquam se sponte publicare seque divulgare’ ex industria vellet, ejus turpitudo terque quaterque turpiter deprehensa fuit. Adeo ([uideni quod a castellanis partium illarum demura captus et in carcerem missus, sociaque ipsius et confusionis causa ribaldis exposita fuerat, et gar- cionibus prostituta.

Tales autem bonores et tales honestates, ex monachis ad cellulas missis, ordini monastico provenire solent. Verum est igitur illud Augustini elogium nimiaque veritate subnixum ; ait enim : " Sicut meliores non

’ furorem] So the passage stands in the MS. -’ satiirarej satura, MS.

DisT.] SPECULUM ecclesm:. 53

" inveni quam (jui in monasteriis apud ro . . . ." [Apud] Normanniam . . . [his die]bus accid[it qiiod] duo juvene[s] quoddam ani …. [tem]porc de nocte . . . tes pirum . . . frondosam et fructu fcEcundam ad pira commedendura et coUigendum ascen- derunt. Qui respicientes viderunt piiellam a camera domus exeuntem, cui pomoerium illud adjacebat, lucer- nam in raanu ferentem, et recto itinere ad arborem eamdera accedentem. Quae, lucerna posita, panuum chalonicum pulchrum et amplum ibidem extendit, iterumque reverteus ad camerani ollam vino delicato plenam cura cypho argenteo illuc portavit ; denuoque reversa dorainara suam gemmis et auro redimitam et ad lascivias venerisque delicias perornatam secum adduxit. Nec raora, monachus quidara, prior scilicet cellae cujusdam, qui per posticam intravit occultam, ptissibus amplis advenit. Cui mulier assurgens . .

. . . m in . . . . s suum . . . . ro corrigi[am] . . . terrae illius …. refertam ad pedes tara . . is, sicut inter ipsos convenerat ante, projecit. Et illa statim, ut monachum amplius exci- taret, et ad turpitudinis actus petulantius …. excitare …. intercandio . . . . bis hujus feraora . . . . Et ille, tu quoque jactare te poteris quod grandiori totius urbis ejusdem tibi jam servietm- instruraento virili. Alter autem juvenum qui in piro sedebant et haec audiebant, satis curiahter et facete subjecit : " Et vos jactitare poteri[ti]s ambo, quod " grossioribus piris hic inventis vos percutiemus." Et confestira percutientes, altaque voce proclaraantes, cum festinatione descenderunt, et monachum ac muherem protinus in fugam converterunt, rehctis eisdem tam corrigia denariis plena quam vino cyphoque argenteo

exto . . . . us bona ceUa . . .

consumuntur, et cum ordinis scaiidalo gravi in turpes hujusmodi contractus pariter et contactus profunduntur.

54

GIRA.LDI CAilBKENSlS

[II.

Sliarp retort of Kichard I.

Cap. XII.

De 7’egis Micardi responso magistro Fulconi in Francia facto.

Propterea regis Ricardi rcsponsum magistro Ful- coni ffictura, per quem multa nostris in Francia diebus operatus est Deus, et hic apponere pr?eter rem non putavi. Tempore namque quo inter regem Francorum Pliilip])um et Anglormn regem Ricardum, in partibus transmarinis, mota fuit weiTa ssevissima, dictus Fulco, qui magnse tunc temporis auctoritatis in Francia fuit, multum inter reges ad pacem formandam et compa- randam toto conamine laboravit. Unde cum ad regem Ricardum vice propter hoc venisset, sed inexorabilem ipsum sicut semper consueverat et inflexibilem in- veniret, tanquam ad iram’ motus ipsum in hujuscemodi verba eonvenit : " Tres filias, rex, [habetis, quse ‘• quamdiu penes vos fuerint nunquam Dei gratiam " habere poteritis ; Superbiam scilicet, Luxm-iam, et " Cupiditatem.]" ’ Cui rex, post modicam inde medi- tado pausationem, sic respondit : . " Tres filias iUas " jam maritavi ; primam et primgevam, scilicet Super- " biam, Templariis ; secundam vero, scilicet Luxuriam, " nigris monachis ; tertiam et ultimam, scilicet Cupidi- " tatem, albis monachis." Noverat enim ad unguem, et compertum satis habuerat, in Palsestinis Jerosolymse partibus, militise Templi superbiam nimiam et arro- gantiam. De Cluniacensium vero per Francorum

’ I have supplied these Avords from the aiithor’s Itineravium Cam- briae, p. 832, wbere the same anec- dote is given, -with little variation. AU that now remains m the MS.

of rulco’s rebuke are these words :

" aliquid

" opera . . . aDterna; vitae . . " . . regnum Dei possidebis."

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. :yr>

regnuin et jiartium ctiam ulteriorum continentia, seu verius ipsorum incontinentia, natis et plusquam satis audierat. De Cisterciensium quoque, tam in Anglia quam alibi, cupiditate nimia modestite prorsus seu verecundise nescia, non ignotum liabuerat. Vir autem bonus et sanctus hoc audito, quasi pudore perfusus atque rubore, sic regi respondit : " Magister tuus " mores tuos ad nutus suos male magis[trans] . . .

((

in re . . . sticio suggilla[tioncm] animiuque tutc " damp[natiouem] tibi tale resi^onsum proculdubio darc " suggessit."

Cap. XIII.

Quod ex crapida ct ehrletatc nimia proveniunt sccpe^ inter monachos homicidia.

SicUT autem ex copia crapula et ex crapula crcbro Quarrels provenit incontinentia, [sic ex his du]obus ex[cessibus] o^"’^’^^>on<^^l . . . entia pullu[lare solent] nisi tempestive . . . gentur et corrigantur ; quatinus qui in sordibus sunt sordescant amplius et putrescant, [et] ad graviora proculdubio perveniant. Unde plerumque contingere solet, ut dum potiouibus monachi immoderatis indulgent, ad rixas et pugnas prosilientes, cum ollis ipsis liquorc plenis se invicem irapie percutiunt, et usque ad spiritus exhalationem passas injurias persequi atrociter et per- cutere non desistunt. Digna Dei vindicta, quatinus per vasa vinaria et instrumenta potionum varia, quibus exceditur ad vitia, dum ultra briam omnem . . . modestiam exercent . . . . la proveniatur ad . . . .

" ebrietale . . . sape"] Uncertain, as the MS. is greatly defaced.

56 GIllALDl CAMBRENSIS [ll.

CAP. XIV.

[That the vice of incontinence is to he cured hy diminishing the quantity of food.li '

and over- SiCUT autem ex crapiila nimia et ebriositate caides feeding. producuntur et vulnera, sic ex eisdem, ut dictum est satis et inculcatum, prreter incommoda cietera, quae neque pauca sunt nec modica, provenit et in publicum prodit incontinentia, et, quse scandalum in populo grave parturit, impudicitia. Nec mirum, quoniam, ut ait Jeronymus, " Venter et genitalia vicina " sunt,’’ quatinus ex vicinitate membrorum fiat con- fcederatio vitiorum. Ut igitur lethali liuic morbo medicinam pares, ibi subtrahe ut hic non exuberet, ibi minus immittas ut minus efiundas.

Proinde et cuidam juvenili calore ferventi nimis, et super hoc conquserenti remediabili consilio dictum fuit : " Minus ergo coraede, minus bibe, plus lege, plus " stude, plus ora, plus labora." Unde Jeronymus : ‘■’ Semper fac aliquid operis, ne te diabolus inveniat

" [otiosum].’"’

Luctandum est igitur et fortiter luc.tandum cum natura natumeque vitio radici nostrc’© naturaKter inserto. Unde Aufifustinus : " Inter omnia Christianorum certa- " mina, sola duriora sunt pra?lia castitatis ; ibi con- " tinua lucta et rara victoria." Item Jeronymus : " Grande quidem est et fere ultra mortaHum naturam " corporum in te sopire luxuriam, ut non exerceas " [id ad] quod natus es ; et ut prorsus extinguas et " interficias in te radicem tuam." Porro in senibus natm"a frigente fit lucta perfacilis ; sanguinc vero fer-

’ The heading of this chapter is | the two most important are incon- illcgible excepting a few words ; ; linentia and pahula.

DIST.] SPECULUM ECCLESDE. 57

vente valde difficilis. Unde Jeronymus : " Non yEtnan " Jgnes, non Vulcania tellus tantis fervoiibus ardct, " quantis juveniles medullae vino et dapibus inflam- " matse." Subtraliendum est igitur, ut diximus, supc- riori ne parte redundet inferiori. Et ut brevi eloquio

simil parem efficiat

non autem asinis bestialis ignavia similem reddat.

Male ^ vero dictas Jeronymi sententias de gula temperanda deque ventri subtrahendo, cui genitalia vicina suut, ne Venus exuberet, monachus quidam Cluniacensis ordinis, (^ui nostris diebus apud Here- fordiam prior ceUulae monachorum prrefectus fuerat, advertisse diuoscitur. Hic nempe mm-enam quamdam pro marca argenti ad opus suum emi fecit. Ad unctius etiam ac deliciosius ipsam conficiendum, et in forti galathia temperandum, ad piperem, zincebremque, gariaphilumque, cfeterasque species aromaticas, dimidiam marcam adjecit. Quam quidem sic comparatam, et arte cocorum sic paratam, totam ccena una monachus ille voravit; nec monachis suis aut hospitibus quic- quam inde prorsus participavit.

Proinde propter hsec et simiHa dictum a quodam satis cm’ialiter metrice fuit :

" Nil proprium, procul hoc vitium, communia

" qufeque; " Sic loquimur, sed non fruimur communibus

" seque.

Utrum autem vinum appositum forte fuerit in quan- titate plusquam abunda, ad temperandum in stomacho meliusque d[igerendum], pleniusque postea per egesti- onem pestem injectam expellendum, qu[a3stio] superflua foret.

Ad sugillandam autcm voracitatem et gulositatem talem a[udi Jeroni]mum, qui et monachus erat, in

’ Male’] This paragraph has been added afterwards in the margin.

58 GIRALDI CAMBKKNSIS fll.

libio Epi.stoliiri dicentem : " Paruni refert iitrum ex " vilibus au pretio[sis] stercus couficiutur." Et alibi in eodem : " Quicquid aquis vel terris aut aere ventri

" acquiritur totum "

Miinim autem quod propter exiguas et momentaneas oris delicias sapidosquo cibos intra fauces bis terve ^ revolvendos, tanta sumptuositas in cibis atque gulositas exercetur. Cum vel gutturo transia . . cibaria fuerint, non magis aromatum qunm olerum sapores iuterius seutiuntur aut odores.

Cap. XV.

Dg scandalo nimio apud S. Dionysium, swpev capite novo supposito et suhornato, nostris diebus exorto.

The faise Qu^viviQUAM autem ex crapula et copia multa procedens

11+’

St^Uenvs Cluniacensibus lascivia videatur appropriata, quia pec- catum tamen nisi deleaturad aliud trahit, vitio quoque Cisterciensium, proprio veneno cupiditatis, etiam Cluni- acenses interdum inficiimtur. Sicut enim tanquam aves ffregarise sunt virtutes, simul advolant et simul evolant, unde et unam sine altera esse non posse, et qui una caret omnibus carere,. a gentium quoque pliilo- sophis valde subtiliter et irrefragabiliter est disputatum ; sic et vitia tanquam couca[tenata] sese concomitari solent.

. . . . notabile quoudam-^ in Francia

[Diony]sii coenobium cupiditatis notam his nostris diebus incurrens exph"care curavimus.

Apud episcopum Parisiensem impignoratum olim ur- gentis necessitatis ob causam caput S. Dionysii fuit ; quod in ecclesia Parisiensi iuter reliquias pretiosiores, sicut tantum decuit thesaurum, fuit honorifice repositum.

’ bk terve’^ bisti . . ter. 1 tered and fragile condition, owing

• The MS. here is in a very tat- | to the fire.

DIST.]

SPECULUM ECCLESI-ffl.

59

et multis post annonim cumculis devote a fidelibus adoratum.

Tandem vero dicti coenobii monachi diabolica invidia pariter et avaritia ducti mirabilem stropham, ne et trupham dicamus, in perpetuam loci tara honorabilis ignominiam confinxerant. Os etenim hominis capitale, carnis admixtione penitus vetustate nudatum, per vi- sionem trinam tanquam revclatione divinitus factam, in loco, ad quem martyr rairaculosc caput suura de loco martyrii detulisse describitur, inveniri et ad ec- clesiam cum processione [magna deJfeiTi procurant

et [cap]so argenteo

carr actu res . . .

cum [pi’]o ut . . .

abies . . . . ce morera per om nec

Deura quippe nec hominem verentes, nec deprehendi quoque in re tara turpi verecundantes, peregrinis locum sacrura devote petentibus, ad osculandum ct adorandum, tanquam verum S. Dionysii caput, ut obla- tiones undique fidelium et undecumque suscipiaut, usque in hodiemum offerre prresumunt.

Porro miles quidam, inter alios anno prseterito pere- grinos S. Dionysii coenobiura adiens, cura cla\aira et coronara ctiiterasque reliquias, quibus sacer ille locus abundat, fideliter adorasset et ad singulas devote obtu- lisset, reverti et exire parans, a raonacho quodara, qua- tinus ad beati Dionysii caput accedere, vocatus fuit: qui dictara videlicet cuppara argenteara araplam manu bajulans

" adora vester est

" [mul]tiplex et multiforme caput habuerit, aliud ejus- " dem caput hic adorari non curamus."^

’ The meaning is apparently that the knight told the monk he had already kissed the true head of St. Denys, and as he supposed ihat the

saint had not more heads than one, he did not care to adore the one the mouk wished to exhibit.

00 GIRALDI CAMBUENSIS |ll.

O miseri, iniseri, monachique miserrimi, cupiditate cjDcati, et tanquam peuitus infatuati, rcvera idiottje, et idiotarum loca .supplentes, nomincque tenus solum et non a fide fideles, aliena ad pabula velut fuci residentes, nati consumere fuges ! Currite, properate, plorate, ad confessionem accelerate, fabulaeque vesicam tam ne- fanda3 vento acu eompunctionis emisso, j)er poeniten- tiam explodatis, et vase eontinente figmenti inclusi falsi(|ue tanquam conscio pauperibus erogato, conten- tum illud tam fraudulenter injectum procul ab humanis aspectibus, ne forte refricatio mentem exvdceret, tan- quam scandali materiam tanti me

4 . . . ..•■•’•..>*……

, . . . . n autem itur et invere-

cunde delinquendi dare potuit, ex quo Deum sanc- tumque suinn offendere facinus lioc perpetrandum veriti minime fuerunt, quod a Parisiensis episcopi sub- jectione se subtraxerant ante per exemptionem.

Cap. XVI.

De exemptloHe loci ejusdem a Parisiensis ecclesioi suhjectione per superhiam facta.

Exemp- SicUT enim in rerum afiluentia et superabundantia arisfnff cupiditas excrescit, quoniam liydropisis vitio’ quo plus frompride sunt potffi, plus sitiuntur aqupe, sic ex eadem su- perbia quoque nasci solet ; et ex his duobus, arrogantia scilicet et ambitione, dictum S. Dionysii coenobium trans modestiam tumens a Parisiensis ecclesiae sub- jectione parum hsec ante tempora nostra se per ex- emptionem einancipavit. Proinde abbas Suggerius, cujus [mediatio]ne exemptio fucta est, . . . . la- borans in extremis . . [voca]vit episcopum Pa-

risiensem . . . . ut filius patris

asserens se non pro …. emancijmtionem . . . istum sui a potestate [ejjiscopi] Parisiensis, sed dia-

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 01

conatum …. idein veniam humiliter et indulgen- tiam petens. Nonne enim qui se a potestate pra^lati et ordinarii sui sic eximit, ea intentione lioc facit, ut 60 ipso dignior in rebus ecclesiasticis et major existat ? Nonne ergo dignitatem ecclesiasticam emere non lia- bitam, sed habitam sic augmentarc simonia, eam pra- vitatem aperte redolere videtur? Item qui partam dignitatis episcopalis, scilicet anulatum, chirothecatum, et mitratum incedere, sibi sic comparat, nonne et totam dignitatem episcopalem integre, .si posset, sibi compararet? Quod autem juris in toto quoad totum, hoc in parte quoad partem. Quid autem insignia illa episcopalia gerentibus infructuosa ? Qu[id si]gna renmi tanium . . . ntia, et rebus ipsis ex [to]to carentia, quid inquam aliud [nisi] ipsius su[perbiam] signant ? Si enim . . . ares enim …. ites …. ire, non . . . supra se esse …. simpliciter abbates esse renuunt, et episcopi tamen non esse sufficiunt, cum supra se sitire per superbiam nituntur, et tamen ad ambitum animi pertingere non possunt, longe inferius, nec abbates bene neque episcopi plene subsistunt ? Quid igitur ? revera stultitia.m pariunt opes. Prosperitas stultorum perdet eos. Ex adipe prodiit iniquitas eorum. Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt kidere. Mirum autem et vehe- menti admiratione dignissimum, quod in ssecuhiribus hominibus, venalitates et exemptiones hujusmodi detes- tantibus, obtineri posse nec vidimus unquam nec audi- vimus, id in ecclesiasticis et spiritualibus obtentum sajpe videmus ; unde dolemus, ab imperatore nimii-um duces aut comites aut marchiones, ut potestatibus suis

superi

. . . . animi impetra

humana jura zelo justitia? negant et renuunt, nunquid iUud fieri jura divina permittunt?

(52 GIRALDI f^AMRRENSIS [ll.

Cap. XVII.

De riiultis memoratii dUjnis a nuifjnh ef aulhenticis viris in exemptionum hujusmodi swjillationem conscriptis.

destriic- CjiTERUM quoniam testante pliilosopho licet intcrdum ecclesias- ^^ aliena castra transire, non tanquara transfugai vitio, tical unity. gcfl tanquam exploratoris officio, nunc ea qute Clare- vallensis abbas Bernardus et Parisiensis prsecentor Petrus, quorum uterque fuit in sacris Sci’iptui"is affatim eruditus, primus autem plus per Spiritus Sancti revela- tionem quam per humanam doctrinam aut instructio- nem fiiit informatus, posterior vero non solum theologus egregius, sed tanquam moralis quoque philosophus et morum assertione conspicuus, suis

ii qui et violent et

subtrahunt se a jurisdictione minoris prsBlati auctoritate majoris ; quibus quasi scismaticis videtur obviare illud Apostoli in prima epistola ad Corinthios, de unitate et mutua debitaque officii exhibitione membrorum humani corporis sibi invicem ^subministrantium. Cum enim sint plura membra in uno corpore sibi necessaria ct subservientia, ne pereat corpus, quod fieret si omnia membra essent unum membrum, iion potest dicere oculus manui, opera tua non indigeo, aut caput pedibus, non estis mihi necessarii; non excellentius membrum inferiori pnecipere potest ne sit aliis necessarium, ne serviat et obediat mediis ; ergo multo magis in membris ecclesise spiritualibus debet et hsec unitas observari, ne fiat exemptio et subtrac[tio] ….

Si . . . prsecipei-e vellet thronis et dominationibus ne essent inferiores cherubin, ne ilH ordini ut superiori subjecti, sed quasi prima fronte sibi responderent ;

DIST.] SPECULTTM ECOLESI.E. • ()3

numquid lioc sustincret ille nionarchus qui eas sic ordinavit, seilicet, ut unus ordo alio esset inferior ? Absit, sed non minus sicut credo vindicaret in illum quam vindicatum sit in Luciferum, dominationem et exemptionem a jurisdictione divini appetentem ; qui cum primus esset in deliciis paradisi, ob lioc dejectus, manet novissimus in suppliciis inferni.

Item refertur et legitur eumdem Bernardum in zelum liujusmodi enorraitatis et exemptionis ab ecclesia era- dicandre multum affectasse sedere in sede papatus per triennium, propter tria maxime ; scilicet propter revo-

candum episcopos ad nietropolitanos suos ’ [ut eis . .

• • • • ♦ *
• • ♦ » ♦ *

Cap. XVIII.

De hahitu monachali clerico cuidam per i^ravam cu^oiditatem violenter injecto.

Cap. XIX.

De Cantuariensi 8. Trinitatis monaderio et mona- choimm ejusdem loci supercilio.

Cap. XX.

De capella Lammetce in cleri injuriam gravem per m^nachorum invidiam atque superhiam solo tenus eversa, etc.

’ suos’] Here several leaves, ex- tending to six chapters, have been lost. The catchwords " ut eis " arc I

preserved. Desunt se.v capita vt consiat cx summa Cap. pra-Jixa initio Dist. Note in modern liand.

04 . C1TP.ALDT CAMBI^ENSTS [iT.

CAP. XXI.

De moiiachis Covoifrensibus a nionastevio suo ‘p^i’ episcopum Hugonem ejectis et postea per archi- episcojnnn Hubertum revocatis.

Cap. XXII.

Be (hiohns avchiepiscopis in Anglia coaHaneis nostHs- que diehus diyne j^romotis.

Cap. XXIII. ^

De Coventrensi episcopo ab ecclesia sua per ononachos turpiter ejecto, et divina postmodum ultione secuta.

• • • • ^ nt

. . . quatinus sic primi facti sunt quasi novissimi et

novissimi tanquam primi.

Tlugo, Episcopus autem accepta contumelia et injuria tanta,

bishop of . , , • . 1 . 1 . p . .j. i

Coventry sicut potuit, abinde gravi cum coniusione recessit ; et

LonJoniis ubi totus propemodum Angliae clerus prop-

ter ardua ecclesise negotia nuper emersa tunc forte

convenerat, se coepiscopis suiS et archiepiscopo bonae

memorise tum praesidenti, Baldewino, lugubri tam

voce quam vultu prsesentavit. Et sicut erat vir singu-

laris eloquentise et admirandse facundite, causam suam

in publica audientia coepit ab exordio declarare, et

usque in finem acceptse injurise persuasorie propalare ;

livores etiam ictuum et tumores in corpore suo recentes

adhuc et patentes, necnon et clericorum suorum \Tiluera

cuni lacrimis denudavit asserens quoque et sacramento

confirmans, quod mallet eo die quo ei hoc accidit vere

confessus ab hac vita cum honore migrasse, quam se

’ The beginning of the chapter has been lost.

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. Cu)

tantum dedeciis nionachoruia niaulbus, proesertimque in tanto clero populi([ue conventu })ariter et conspectu perpessmn fuisse. Cumque sermonibus liis et hujus- modi longe disertius atque discretius, quam sub lioc compendio comprehendi valuerit, lingua facundissima perorasset; multosque a.ssistentium et audientium, co- episcopos autem quos specialius res tangebat fere cunctos, ad lacriraas provocasset ; procedens in publicum, coram archiepiscopo et fi’atribus ad terram, formani crucis amplectens et faciens, humiliter se prostravit ; rogans et supplicjxns, quatinus non sufe personte exili quidem et modicjB, episcopali tamen dignitatse prseditse quan- quam indigne, sed honori Dei et Ecclesia^ ipsius sanctse, in cujus injuriam principaliter facinus hoc redundabat, suoque honori proprio ad quos specialius id speetabat, in hoc facto considere satagant et providere. Cumque prfiesul a fratribus protinus erectus fuisset, statim episcopalibus archiepiscopus et episcopi cuncti solemni- ter induti, candeUs accensis, tam fautores dicti facinoris omnes quam factores ipsos excommunicationis sententia communiter involverunt ; tribusque diebus proximis aut quatuor super his praecipue cseterisque negotiis Ecclesise magnis et arduis pro posse corrigendis, in con- siliis et deliberatione fuerunt.

Coventrensis autem ex continjxentibus interim nihil omittens, coram patre et fratribus aperte proposuit, et quod evidens satis et notum antea fuerat, eis ad mentem revocando inculcavit ; qualiter per universum fere fidelium orbem pontificales ecclesias clerici tenent et regunt, prfeterquam in AngUa sola, quam Augustinus Anglorinn episcopus ad fidem convertit ; qui quoniam monachus fuit, in sensu suo vir sanctus abundans, in sedibus episcopalibus monachos collocavit. Sed quan- quam zelum Dei in hoc habens, forte tamen vel non plene secundum scientiam aut regularem institutionis ecclesiasticie disciplinam id processit. Ut enim salva tam venia viri sancti quam reverentia loquamur, longe

VOL. IV. E

60 GiiULDi (;ambri:nsis [ii.

convenientius clerici loca regiminuni teuent. Sicut enira elerici in imniero regentiuni continentur et rectoruin, sic monachi nuniemm et ordinem tenent regendormu. Quoniam, ut ait Jeronimus qui et monachus fuit, sic se habent monachi respectu clericorum,, sicut grex respectu pastorum. Clerici itaque regant et loca regi- minum teneant ; monaclii vero regantur et pascantur ; et nisi in clerum forte assumjjti fuerint, soli sedeant et taceant et vel se vel mundum plangant ac lugeant. Ignorari quoque non debet sed magis ad mentem revocari, quia beatus Jeronimus et nobilis martyr Cyprianus, quanquam tamen ambo viri sancti et in Scripturis sacris eruditissimi, uterque tamen, ille in qutestionum circa bigamiam solutionibus, ille vero ob vehemens odium in schismaticos et ha^reticos habitum, asserendo sacramenta ecclesiastica dari ab his quamvis etiam in forma ecclesiai nidlatenus posse, dormitasse nonnunquam est visus. Sic et . dictmn Augustinum quanquam virum sanctitate conspicuum, cuni nihil humanum omni ex parte perfectum, quandoque dormi- tasse .discredi non debet.

Demum autem episcopus ad propositi sui finem acce - dens, monuit et fratribus suis in fide consuluit, quatinus duo miUia marcarum omnes qui monachos in sedibus suis habebant simid inter se colligerent, Romamque secum per suos transmitterent, Cantuariensis scilicet et Rofiensis, Wintoniensis, Bathoniensis, Wigorniensis, Eli- ensis, et Norwicensis, necnon et dives ille Eboracensis provincise et deliciis affluens Dunelmensis. Et ipse pro se ecclesiaque sua paupere Coventrensi scilicet liberanda mille marcas apponeret, quatinus tria millia marcarum in summa forent; et insuper ipse pro cseteris omnibus in propria persona laborans curiam adiret, operamque simul et diligentiam per Dei gratiam adliiberet, ut monachis ubique a sedibus ipsormn amotis juxta dis- positionem propriam clericos ibidem instituere possent. Cum autem consilium istud cunctis propemodum

DIST.] SPECULUM ECCLESI^ 07

fratribus niultum animo sedisset et placuisset ; solus archiepiscopus, quia monachus fuit, quanquam ordinis alterius et habitus, ne tanta monachis in Anglia suo in tempore pernmtatio tantaque cum honoris detri- mento molcstia fieret, id fieri quidem non sustinuit. Talis enim vir ille uatunB patiter et industriae fuit, literaturie quidem grandis, religiositatis immensai simul et honestatis, sed vivacitatis onmino nullius aut animositatis ; vir nempe benignus et bonus, patique magis injuriam per onmia quam cuiquam inferre paratus. Ideoque monachos suos patientia et libera- litate vincere proposuit, sed non prsevaluit. Sicut enim albedo et nigi-edo svmt prima fronte contraria, sic monachi exteriori nigredine fucati, et utinam non interiore contaminati, benignitate ipsius et liberalitate semper abutentes, qui et altibus ’ interius sicut et interius esse credcbatur, contrarii per omnia ei fuerunt et discordes.

Videns igitur episcopus quod non proficere poterat, nec ad plenum voti compos esse valebat, sumptis coepiscoporum literis, tam testimonialibus quam suppli- catoriis quoque, quatinus honori Ecclesise contra dedecus illorum a domino papa provideretur, iter incunctanter arripiens, et Komam veniens, injuriam sibi et ecclesise suse irrogatam, monachis a sede sua, sicut dictum est, ejiciendis et clericis substituendis, vindicari cum honore procuravit.

XJnde cum per castrum Coventrense transitum quandoque faceremus tempore quo clerici monachis amotis eodem in loco plantati fuere; deque statu ecclesia3 ilhus, qualis scilicet antea fuisset et quahs tunc esset dihgentius inquireremus ; assertione cunc- torum accepimus quos inde convenimus, fehcem fuisse mutationem illam et dexterse Excelsi proculdubio dis- positione factam. Et licet incolse quamplurimi monachis

" altibus"] So the passage stands in the MS., q. albus ?

E 2

08

GIRALDI CAMBRENSIS

[II.

sanguine juncti fai.s.sent, quia tanien laudaii potuit tantu.s al) hoste decor, Deuni in hoc facto henedicebant et laubabant ; communiter asseverantes, quia locum habitationis sujb tam primitus incultum ettam obscurum, tunc auteni tam luminosum efFectum et tam clarum necnon et mansuetudine pariter et humanitate, curia- litate similiter et affabilitate, caritate quoque et hospitalitate multum in omnibus emendatum, Dominus per gratiam suam magnam diebus ipsorum visitare dignatus est et illustrare.

Qui ergo congregationem talem et tam idoneam et clericale coUegium tam laudabile dissipare curavit et delere, nonne digno Dei judicio, qui tam bona quam male retribuit, talionem paulo post in clericorum suorum dissipatione suscepit?^

Cap. XXIV.

De Coventrensis antistitis Hugonis fine felici et exitu commendabili.^

Theman- De memorato vero memoriseque laudabilis Coventrensi

death. episcopo, Hugone de Nunant cognominato, quiddam

memoratu dignum hic adjiciendum nec superfluum

quidem nec inutile duxi. Cura enim in natali suo

Normannise solo vir ille venerabilis, miserse conditionis

humanee fraarilitati morem

gerens,

demum gravi

correptus morbo decubuisset ; et in monasterio quodam Cluniacensis ordinis, eisdem in finibus, per hiemem totam fegrotando laborasset ; inter febriles angustias, gratia cooperante, salutis propriae non immemor existens, et ut spiritum salvum faceret earni minime parcens, iteratis poenitentialibus singularum prope modum lieb- domadarum confessionibus et disciplinis fere quotidianis,

’ suscepit] This chapter has been quoted by Wharton in his Anglia Sacra.

^ Quoted by Wharton, A. S. ii. 353.

DIST.J SPECULUM ECCLEST^E. G9

onitionibii.s quocjue continui.s, vigiliis, jejuniis, et ub- .stinentiis corpus afflixit. Et cum virgis asperis flagelli.s- que nodosis dorsum quotidie totum usque ad sauguinis fluxum exponeret, minutis virgulis diligenter ad hoc consertis; os proprium quotiens privatus cxtiterat ipse contundens et flagellans, quicquid ore deliquerat, vel mentiendo, vel detrahendo, vel otiosa verba loquendo, vel eloquentiae sua? tam lepide suavissimo lepore delectando, totum hoc revera pcenitendo, deflendo, compungendo, propriaque manu percutiendo, jugi flagello purgare curavit. Item et in caritatis operibus tam profluus extiterat, ut in eleemosynarum largitioni- bus, et pauperum refectionibus substantiolam suam adeo fere totam efl"underet, quod prsRter quotidianam necessitatem sibi famili.Teque suas modica^ vix quic- quam in crastinum leservaret.

Cum igitur hiemali tempore toto necnon et quadra- gesimali subsecutivo morbus incessanter [in.stitisset ; sub moderamine tameu tanto per gratiam desuper datam indulto, quod sensim] ’ solum de die in diem paulatim adauctus, nec subitis et duris insultibus ut acrius aftlictis accidere solet, fuerit aggi-avatus ; adeo ut per morbi molestiam tam gratiose, ut dictum est, modifica- tam, nec ei discretio fuisset in aliquo diminuta, neque memoria vel in modico debilitata. Sed secum totus existens, nec animus ob diutinam languoris instantiam in quoquam alienatus, se tanquam hostiam vivam Deo mactare jugiter et dicare, seque non sacrificium Deo sed holocaustum non partialiter sed totaliter Domino vovere, dictisque modis et molestiis una cum morbo carnem aftligere, spiritumque totis roborare nisibus et sahibriter expiare curavit. Quamcitius autem ad sacros jejunialis abstinentite dies attigerat, statim toto de- votionis et iutentionis afiectu petere a Domino cum

’ This passage is supplied from Wharton’s A. S. ii. 354. Siuce his time it has disappeared cntirely.

70

GlllALDI CAMimENSIS

[11.

lachrymis et iniplorare iiocte dieque non cessavit ; quatinus si divina providentia sacro quadragesimali tem- pore dies obitus [ejus immineret, eo die quo Christus, in cruce positus, Patri suo spiritum reddidit, et ipse Deo spiritum suum] ^ reddere prffivaleret. Cum autem hebdomadis elapsis et diebus offluxis, jam Pasclia pro- pius accessisset, viribusque fere totis vir ille bonus destitui ccepisset, diemque sufc dissolutionis sibi jam certius imminere sensisset ; precibus assiduis, prsesump- tione majore, sed pietate propensiore et dcvotione vigilautiore sufFultus, pctere lachrymosis singultibus, ct vocibus anhelis implorare, non cessavit, quatinus non solum eodem die, verum etiam eadem hora, qua Christus ligno crucis affixus caput inclina-ns expiravit, ut spiritum suum tunc exhalare posset, hanc sibi quoque Christi pietas gratiam indidgeret.

Demum itaque die Parasceues illucentc, cum monachi in ecclesia more diei illius hora debita divina minis- trarent, ipse in lecto suo- residens cum clericis suis, demissis ut potuit vocibus devote divinis indulsit obsequiis ; et hora Dominicse Passionis legend?e passio- nem Levitse ministerio distincte et aperte pronunciari fecit. Sed cum ea perlecta, spiritus adhuc ejus in corpore superstes extiterit, iterqto passionem ab exordio legi jussit, Quo facto, cum ad locuni perventum esset, quo Christus inclinato capite spiritum emisit, et ipse quoque spiritum suum verbis eisdem, quse Christus morte imminente protulit ; scilicet, In manus tuas, etc. ; tanquam verus Christi discipulus, magistrum etiam moriendo sequi desiderans, fehciter emisit. Fertur autem et fama divulgante memorise commendatur, quod vir iste bonus in lecto supremse segTitudinis, ut dictum est, et desperate constitutus,^ 7nultotiens in orationibus

’ Supplied from WTiarton.

• Here there is some confiision in theMS. The original nms thus : —

" Supp^me egritudinis aut dcm est " etdispate."

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 71

suis, Jachrymosis suspiriis a Domiiio petcre consuevit, quatinus anima sua, postquam corpus exsangue reliii- queret, in igne expiabili et remediabili usque ad districti examinis diem, nisi mitius et misericordius agi cum ipsa possit, purgatoriis suppliciis, quatinus vel tunc salva fieri posset, deputaretur. Verum verisimile videtur, et valde credibile, quatinus qui in finalis aftectus appetitu tam misericorditer a Domino fuit exauditus, ab eodem fonte pietatis et beniguitatis longe majorem, quam ausus implorare fuisset aut sperare, miscricordiam fuerit et gratiam consecutus,

Attendat itaque lector quam gi-andis et quam gra- tuita, quam admirabilis et quam inopiuabilis est divina clementia, quce procul a via veritatis et salutis exorbi- tantes per pietatem qua pra3cellit et gratiam, oculo quo Pctrum rospexit, qui Christum negaverat, et benigniore respiciens, ad portum salutis fontemque dulcedinis et beatitudinis lacrymarum lavacro revocare dignatm- amaro. Vir enim iste, de quo nobis nunc sermo ver- satur, plurimum ssecularitatis, tam ante dig-nitatem cathedrse pontificalis adeptam quam postea quoque, sicut ferebatm- et a multis credebatur, liabuerat ; sed quicquid in publico, quicquid in aperto vel actu prfe- ferre videbatur, vel sermone proferre aliquid, indubi- tanter in privato sive secreto Deo gratum et acceptum corde vel opere, mente manuve non nunquam gesserat, cui primum . . commendationis et finali ….

. . nam oratio supplex a Deo purum et sincerum verfe fidei fervorem redolens, tam favorabiliter et tam misericorditer est exaudita.

Patet ex his igitur et sijnilibus, quia juxta Sacrse Scripturre testimonium, in quacumque hora ingemuerit peccator salvus erit, cum efiectu tamen intellige, fide scilicet per dilectionem et gratiam opcrante. Exemplum sume latronis a latcre Christi suspensi, ibique poeni- tentia ducti, et statim a gTatise largitore, qui tam

72 OIKALDI OVJNiliUENSlS [ll.

propin(|uo nimirum regnavit a li^^no, Deus et liomo, gratia plene perfusi. Patet et hoc (|Uoque, quoniam ubi ahundaverit peccatum, plerumque abundavit et gratia, exemplo Pauli ])rimo })ersecutori.s et postea pra-dicatoris ; necnon et Magdalenio peccatricis, scilicet, quia multum dilexit, et lachrymis quibus Christi vestigia lavit crimina tersit, a multis (juidem abluta et est absoluta peccatis.

Constat itaque quod dc neminc desperandura est in hac vita, quia sicut boni perverti poterunt, sic . . . . . . . " Convertimini ad me et ego convertar ad " vos, dicit Dominus." Sicut ergo de nemine nimia pra3sumptione confidendum, quia perversus est Judas, sic ct de nullo dum vixerit niraia desperatione diffi- dendum, quia conversus est Saulus. Unde poeta gentilis :

" Ultima serapcr " Expectanda dies,"

hominis est,

" Dicique beatus " Ante obitum nemo supremaque funera debet."

Sicut ergo ante supremam spiiitus exbalationem judi- candus nemo est perfecte beatus, sic et ante horam eamdem nemo desperationi debet dici prorsus addictus. Unde et illud Sapientis elogium : " Ne laudas hominem " in vita sua ;" tanquam si diceret : Lauda poSt mortem, magnifica post consummationem.

Notandum hic etiam, quod signum est gratia^ magniB quotiens diuturnus longique temporis anima^ iideli languor immittitur, sortitur enim vere poenitendi spatium desuper sibi clementer indultum ; per quod tanquam Deo vivam seipsum mactans hostiam, oratio- nibus, jejuniis, vigiliis, eleeraosynarum largitionibus, sibi nempe subtrahendo pauperibusque profundendo, confes- sionibus crebris et disciplinis continue vacando, per has afilictiones et sirailes, more viri prtedicti, animus gratia

DIST.] SPECULUM ECULESIiE. 73

perfusus, felici comniercio studioque beatu, coi"pus iu- cessanter attenuat et spiritum i-oborat. Cumque nimi- rum morbi moderantia felix, per misericordiam divi- nitus datam, nec discretioni derogat, nec memoriam turbat, raeditationibus assiduis, praisertim temporis benefici diuturnioris, multa peccamina gravia dudum oblivioni tradita, tam commissa scilicet quam omissa, poterunt ad mentem denuo revocari, per quod se poterit felix anima de die in diem amplius emendare, Patrique coelesti, (juem multo jam tempore tantis et tam gravibus totiens oftendit excessibus, — ejus quippe semper abusus patientia, semperque ingratus de muni- ficentia, sibique igitur ’ iram in diem irse thesauri- zando, — plene eamdem et perfecte se prievalebit per gratiam et misericordiam conciliare. Nec itaque utilitas ; in subitis autem passionibus et morbis instanter ur- gentibus, adco ex morbi veliementia luctaque continua memoria tm-batur et discretionis virtus enervatur, quod vix animus sibi vel in minimo vacare, vix de rebus utiliter dispouere, vel de propria, quod longe plus est et periculosius, salute perpetua quicquam eflicaciter valeat deliberare. Ideoque summa est prudentia et felicissima et providentia, et ex dono quidem Dei magno proveniens gratia est, quatinus anima fidelis fide et bonis operibus ac confessionibus pryeventa sit semper et prieparata. Quoniam ut Augustini verbis in eodeni ctisu loquentis bic uti liceat : " Quisquis ad extremum " articulum ad se corrigendum exspectat, quod hinc " securus exeat, non sum ego securus." Vigilandum itaque propensius et totis nisibus elaborandum, ne nos improvidos et imparatos pallida mors inveniat, et domum nostram aut tanquam fur veniens subito sufibdiat, aut etiam ut praedo malignus irrumpens viribus eamdem, quibus resisti nou potcrit, violenter

iijitur’] irigitur, MS,

GIIULDI CAMURENSIS

[II.

Jejiceret

provectis et senio coufectis, quia mors quasi naturalis est et matura, ideoque longe minus acerba minusque molcsta ; sic et diutino morbo vexatis, totoque fere corporis vigore destitutis, multo mors mitior et mode- rantior, ideoque tanquam absque doloris angustia gravi tolerabilior ; haud aliter e diverso, sicut adolescentulis vividis et vitali spiritu plenis mors quidem intempes- tiva et immatura est, ideoque longe gravius et carnem cruciat et spiritum turbat ; sic quoque robustis in astate quacumque repertis, corporeo quoque vigore refertis, . nec valitudine diutina debilitatis aut fatigatis, mors absque dubio amara nimis est et importuna. Rationem et verba Ciceronis, quibus in- libro De Senectute super liis et similibus egregie disputat et disserit, in medium proferre prseter rem non putavi. Ait enim : " Quid " autem adeo secundum naturam est quam senibus " emori ? quod idem quoque contingit adolescentibus, " adversante et repugnante natura. [Itaque] adoles- " [centes mori] sic videntur, [ut quum aqure] multitu- " dine flammse vis opprimitur. Senes autem, sicut " cum sua sponte, nulla vi adhibita, sed tanquam ‘•’ consumpta comburendi materia, ignis per se defec- " tivus extinguitur. Et quasi poma ex arboribus, si " cruda et immatura fuerint, vi avelluntur, si vero " maturitate decocta per se statim et tanqjiam sponte " decidunt, sic vitam adolescentibus vis aufert, senibus " maturitas." Idem itaque de robustis et valetudina- riis diligens lector attendat ; et ex paucioribus pluriora conjectans quanta longi languoris exstent commoda, morbique diutini iinalis moderantia proveniens ex gi-atia, quam sit animfe fideli necessaria, sagaci mente perpendat.

’ maturitas] Thc verhal depar- tures from thc original of Cieero show that Giraldus quoted from

inemory

not hesitate when

word defectivus.

It is strange that he did

he came to the

DIST.] HPECTTLUM ECCLESIiE. 75

Cap. XXV.

De monachis seu clericis istis utiliter, illis inutiliter ad regimen lyontijicale ‘promotis.

QuANTA vero incommoda Anglicanre ecclesia^ nostris Trelates

•!• v , 1 .• , 1 • taken froni

aiebus per monachorum olectionem, et eorumdem in the secu- pontificalibus ecclesiis, et maxime in Cantuarife ecclesi?e l^s far sede principali promotos, acciderint, et utilitates e di- those taken verso quant^e et quam lionorificae per clericos ibidem f^o’" tte

, • , • X • -n- 1 L rchgious

assnmptos evenermt, sicut m Dialogo nostro nuper orders.

edito,’ et arcbiepiscopo Cantuarioe Stephano pra^sentato,

satis dilucide est declaratum, qusedam ex illis et hic

apponere nec inutile quidem nec supcrfluum esse

decrevimus. Dictum igitur archicpiscopum in quodam

familiarium suorum quandoque consessu, cum de statu

Anglicanre ecclesise sermo fieret, cum suspirio conque-

rentem et dicentem audivimus, quod ubicumque monachi

in pontificalibus ecclesiis jus electionis liabent, si libere

in eligendo procedere possent, nunquam prreter mona-

chum quempiam eligerent ; cum tamen monachi in

clerum, nisi vita et eruditione probatissimi, non sint

assumendi. Super hsec autem incommoda, nisi per

curiam Romanam remediabile consilium de facili dari

non posse dicebat. Proinde et de monachis assumptis,

quatinus de similibus similia conjectes, exemphtm

ponere prreter rem non putavimus.

Nobili Cantuariensium martyri Thomfe de clero in

archiepiscopum promoto, monacliorum electione successit

monachus et Dovorise prior Kichardus, tot bonis ac

validis Anglia3 personis in clero constitutis, et dignitate

dignissimis, quasi pro nihilo apud ipsos reputatis ; rege

nimirum Henrico secundo, propter werram ei gravissi-

’ edito] Scilicet Dialogus Ue Jure et Statu Menevensis Ecclesise. See this edition, voL iii. p. 123.

76

(ailALDl CAMlillENSIS

[II.

mam a filiis suis et rege Francorum motam, trans- marinis in partibus tunc temporis ugente, et ad lioc solita cflic.acia intendere non valente. Quid autcm ex hac pra^sumptione contigerit, satis immo plus quam satis novit Anglia tota. Ecclesiasticam namque liber- tatem olim in regno perditam, quam dictus martyr egregius, caput ad hoc gladiis exponens, cerebrumque cum sanguine fundendum et effodiendum prajbens, tam laudabiliter evicit, succedens ei monaclms ille per ignaviam jus obtentum minime defendens, quod tunc revera calente adhuc martyrii memoria recentis facillimc tieri potuisset, si vel in modico rigorem ecclesiasticum ’ exercuisset, totam, proh dolor ! et damnum vix repa- rabile, continenter amisit. Unde et cum morbo decum- beret, quo paulo post discessit, lianc vocem terribilem coelitus emissam audivit : " Dissipasti ecclesiam meam " et ego cradicabo te de terra." Sed utinam de terra morientium, non viventium ; de terra quam cernimus, non illam quam quajrinms ; de terra laboris et sudoris, non terra dulcoris atque decoris.

TJt autem de Cantuariensi ecclesia sumamus adhuc exempla, successit ibidem monacho monachus, quia Ricardo Baldewinus, dissimilis quamquam habitus et eruditionis ; vir utique litera^issimus et religione proba- tissimus, sed adeo raorum lenitate nimia animique simpHcitate prseditus immoderata, quse pastoralem in ipso rigorem prorsus absumpsit, ut ob innatum omnino teporem nimium ac torporem, cum hoc ordine in ecclesia gradatim ascenderet, melior monachus simplex quam abbas, melior abbas quam episcopus, melior episcopus quam arcliiepiscopus fuisse videretur. Unde et eidem Urbanus papa quandoque scripsisse recolitur in hunc modum : " Urbanus episcopus, servus servorum Dei, " monacho ferventissimo, abbati calido, episcopo tepido, " archiepiscopo remisso, salutem, etc." Pro])ter Imnc itaque vivacis natura^ defectum, quem noveris in praihxto non modicum, nec hujus quoque tempore A^el ejus opera.

DIST.] SPECITLI"^! ErCLESr.-F.. 77

rjuamqiiain martyi*ii tunc raomoria rccons, et miraculo- rum gloria frequens extiterit, liberta-s ccclesia) perditii fiiit aut in modico recuperata. " Sancta quippe rusti- ** citas," ut ait Jeronymus, " sibi solura prodest : et " quantum exemplo valet, tantum silentio nocet." Baculo namque pjistorum et latratu canum lupi sunt arcendi.

Successit et liuic Hubertus, vir vivacitate quidem et animositate conspicuus. Sed quoniam nec literalis eruditionis copia prs^ditus, nec intcnsioris forsan reli- gionis gratia foecundatus, propter lios in ipso defectus maximos, nec ejus quoque diebus a servitutis incom- modis ecclesia Anglicana respiravit. Poterant autem quantum ad huraanum spectat cxamen, decessoris Imjus idtimi literatura pariter et reb’gio, necnon et hujus animositas, rigor et strenuitas, si in una fortc persona, circumscriptis vitiis hfec violantibus, conjuncta fuissent, dignum martyris egregii Cantuarire constituere suc- cessorem. Strenua namque simul et devota pra^latio, tamquam tuba ^ vocem exaltat, et scelera sua populo Dei confidenter annuntiat ; seque pro domo Domini murum opponens, animamque suam dare pro ovibus suis, imminente gregis periculo et necessitatis articulo, non formidat.

Successit Huberto Stephaniis de Anglia oriundus, sed in curia Romana de cardinali in archipraesulem Can- tuariensem electus et consecratus. Qui post afflictiones et persecutiones ecclesisB multas, occasione sufe promo- tionis exortas, libertatem ejusdem quam Thomas sub capitis periculo tam viriliter evicit, quamque successor ejusdem uterque tam ignaviter amisit, et quam tertius quoque plus per inscitiam et divini canonicique juris imperitiam, quam per ignaviam aut pigi-itiam nou recuperavit : dictus, inquam, Stephanus caritate fervi- dus et animositate, calibata ■ quippe reh*gione praaditus

tiibul turba, MS. | - Sic MS.

78 GIRALDI CAMimENSIS [ll.

et eruditionc probata, per Dei gratiarn snamquc indus- triain, citra sanguinis effusionem, quod vix credi pote- rat aut sperari, feliciter obtinuit ; utpote vir omni peuitus tain industriai quam naturie, quantum ad humanum spectat examen, defectu carens, canonicam- que viri pastoralis descriptionem, plene in sua pei-sona, vel propemodum adimplens.

Da mihi nunc quseso, et prtemium accipito, monachos nostri temporis duos, his clericis duobus, quorum unus libertatem ecclesiasticam tyrannide depressam sub capitis discrimine tam viriliter evicit, alter eamdem denuo de- perditara et tamquam ex toto deformatam tam strenue reformavit, digne comparabiles monachos, apertos dico, non opertos aut occultos, qui ■ magis actu monachi sint quam habitu, magis existentes scilicet quam apparentes. Horum autem secundi quidem fuit electio purissima, nullaque penitus ex parte fermentata. Primi vero, et- si nop adeo ab initio pura, processu tamen temporis fuit ad plenum per ultroneam resignationem purificata. Quinetiam si maculam aliquam vel inde vel aliunde forte contraxit, lavacro sanguinis, quia martyribus statim gloria, diluta confestim ex toto fuerat et deleta. Sicut autem huic primo, martyrium corporis occultum ad ampliorem purgationem viventi non de- fuit, sicut ex post facto claruit ; sic et huic secundo simile martyrium per afflictionem occultam, . simul cum abstinentia a carnium esu publica diutius assumpta, valetudini humanse valde inimica, deesse non credi- derim. Et sicut primus ille, periclitante ecclesia, caput suum ad ejus tuitionem gladiis impiorum exposuit, sic secundum istum, si causa, quod absit, m’gens ingruerit, se pro domo Domini murum oppositurum, caputque similiter et corpus totum pro ecclesia tuenda, si neces- sitas exegerit persecutoribus et percussoribus exposi- tm-um, pia satis et probabili prsesumptione quasi certus extiterim.

Dicendum hic quoque videtur exemplum de monacho

DIST.] SPECULUM ECfLESIiE. 79

nostris diebiis in Wygorniciiscm cpiscopinn tissunipto. Qualiter enim viro memoria^ laudabilis, magistro Mal- g-erio Wygornicnsi episcopo, monachus loco ejusdem successit, et qualiter per elcctionem contradictoriam magis quam canonicam, cum literis quoque regis Johannis commendatoriis, cujus revera. favorem non gi’atis nec sinei causa sibi comparaverat, ad Apostolo- rum limina transivit ; qualiterque ibidem, etsi non recte, quocumque modo rem, per strophas varias et dc- ceptiones curiam circumvenieiis promotionera obtinuit ; satis est notum. Qualiter etiam rem pessime perquisi- tam, longe pejus si potuit et j^estilentius administravit ; quam honorifice vel quam honeste, quatinus aliquid pronuntietur ironice, Wygorniensem ecclesiam, suis rexit diebus et gubernavit; qualiter etiam non dimi- dians dies suos more rectorum sibi similium, male ibidem prgesidentium, paucis admodum annis in cathedra sedit, vitamque suam pompaticam pariter ac tragsedicara moesto demum et illaudabili fine complevit ; nimis cst evidens et manifestum. Sicut in Dialogo nostro nuper edito plenius est explanatum.

Utinam autem opulentis Anglise cathedris contenta fuisset, et pauperculas Wallise pontificales ecclesias monachalis hypocrisis, aut simulata sub ordine quovis et abbatis nomine sive pro prioris indignitatem quamquam indigne, quia plus forte quidem qua arte subHmati religionis species in habitu quam actu magis existens, nostris diebus non maculasset ; prEecipueque principalem et magis authenticam Kambrise totius ecclesiam, per incontinentiam foedam et impudicitee notam, perque gravem et grandem ac scandalo plenam turpis iniiimife mendam, non dehonestasset. Non igitur in vestibus puUis, non in amplis cucullis, sed in cordibus puris intimisque medullis, latitat religio vera. Propterea non juxta exterioris habitus cultum, sed magis interioris habitus animum pariter et actum, considcratis quoque pra3scriptis virtutum circumstantiis dictos duos viros

SO tilRALDT fAMBRENSTS [iT,

illnstres tam oloriose nt t.am iiisiGjnitor oxornantilnis, iion nationis intnitu vel eognationis, nec iitilitatis obtentu jn-opria?, sed communis potius ecclesiae simul ot patrire, de gente vel ordine quovis, dum tanien dictis idoneis modis, ad curam pastoralem est eligendus.

Quoniam autem de monachis indigne promotis, in hoc capitulo, ex parte scribere curavimus, nuuc de monachis aliis in Anglia, circiter hac nostra tenipora vel parum ante, non immerito sublimatis, qu;e scitu memoratuque digne censentur, ne per incuriam aut negligentiam, sive per invidiae, quod absit, malitiam, supprimi videantur et subtaceri, qusedam et liis pra^dictis adjicere prseter rem non putavimus.

Sciendum itaque Lincolniensem ecclesiam monachis duobus, Remigio scilicet ordinis Cluniacensis episcopo primo, et Hugone Carthusiensis sedis ejusdem episcopo nostris diebus antepenultimo, quasi margaritis duabus pretiosissimis feliciter ornatam, et tamquam geminis coronis egregiis perpetuisque laudis et glorise titulis illustratam ; item Wintoniensem episcopum Henricum, Chiniacensis ordinis monachum, inter antistites electos et sanctitatis honore pr?eclaros digne commemorandum. Cujus animuni qiiippe soliduni firmisque radicibus in Christo fundatum, nec generositas regia, nec illustris avorum undique prosapia, n*ec duplicitatre dignitatis, Glastoniensis scilicet, sicut et Wintoniensis ecclesiae superabundans opulentia, caritate privare . potuit et humilitate ; sed quanto majorem in cunctis, celsiorem- que prse cseteris ipsum gratia coelestis extulerat, tanto se humiliorem in omnibus, Deoque per omnia devo- tiorem maiicipare cviravit. Baldewinus quoque Cister- ciensis ordinis monachus, de quo mentionem paulo ante fecimus, primo de abbate Fordensi ad cathedram Wigorniensem canonice vocatus, deinde ad Cantuarien- sem sublimatus, in multis tam naturae quam industrife donis ac dotibus probabilem se reddidit et commenda- bilem. Priusquam enim monasterium intrasset, diutius

DIST.] SPECULT^M ECCT,ESf’.^:’ 81

m scliolis degens et efficaciter studeils, scliolarumque magister egregius, et postraodum ai’chidiaconus existens, in omni statu suo, a puerilibus annis, moribus eximiis et houestate spectabili, plusquam monachus fuit. Uudo si quis in eo postea pastoralis vivacitatis defectus, ut dictum est supra, rcpertus fuit, maculam istam, aliam- que cremabilem, si qufe fuerat, per tineni ejusdem in Terra Sacra martyrio plenum, ubi crucis obsequiis et Cruciiixi datus ex toto fuit, paganica^que gentis soevi- tine necnon et aeris pestileutis inclementiae pro Chri.sti nomine confidenter expositus ; per poenitentiau] quoque finalem dcnique subsecutam, secuntlamque naufragii tabuhim remedio sahitis indultam, pie probabiliterque credi potuit et potest, abolitam prorsus et evacuatam. De beato quoque martyre Thoma, licet a statu clericali in archiepiscopum assumptus fuerit, et usque in finem se clericaliter et pastoraliter strenuitate laudabili per onmia gesserit, quia tamen completo martyrio sub cultu elericali aperto occultus inventus monachus fuit ; — orat enim clericus verus et apertus, sed ut ecclesiiTft cui pra?erat monasticfe morem gereret, seque per omnia conformaret, monachus opertus — ideoque Ifetentur et exultent monachi cuncti sicut et clerici, tanto patrono suffulti feliciter et sublimati pariter ac sustentati. Gaudeat etiam et glorietur occidentalis nostra, quin- immo et imiversalis ecclesia tota, tam insigni martyre, tantique himinis jubare, nosti’is diebus irradiata. Gaudeat, inquam, et loetabuudis vocibus ac votis in diviniB pietatis laudem et gloriam semper erumpat.

Cap. XXYI.

De monnchorum Cantuarensiiim adhnc superhia, cujns The pride nempe tumor contra clerum detumescere nequit. °^^^^

^ -^ monks of

Ad monachorum autem Cantuari?e sugillaudam adhuc Canter- superbiam, tanquam digressione facta sed non inutili, revertaraur.

VOL. IV. F

82 GIRALDI CAMnilENSIS [ll.

Accidit igitur his nostris diebu.s, virum venerabilem priorera Laiitonite, Rogerum Norwicensom, Cantuariam profectum esse. Qui cum ante discessiim suum in crastino mane missam in ecclesia S. Trinitatis celebrare proponoret et affectaret, ad altare aliquid sibi prajpa- randum in ccclesia canonicum suum misit. Qui cum monachum quemdam loci ejusdem sibi tunc obvium su])er hoc Immiliter conveniret, ille statim caput et collum ccrvicose detorquens, eumque superciliose nimis et valde oblique rospiciens : " Nonne vos," inquit, " clerici estis V Canonicus respondit : " Utique sumus." Et ille : " In villam igitur ite ; et in aliqua capel- " larum exteriorum inter clericos missam audiatis vel " dicatis." Et subjecit : " Nonne etenim locuni hunc " sacrum monachorum et Cantuariensium dominonim " proprium esse nostis, et a .sanctis viris loci ejusdem " patronis ab antiquo fuisse dicatum, ubi nemini " nisi ordinis nostri monacho divina celebrare licuit " unquam aut lieebit ?" • Priore vero tali responso a canonico suo sibi delato, ad domum suam cum admi- ratione pariter et indignatione reverso, non multo post elapso temporis intervallo contigit monachum Cantua- riensem Gloverniam itinerando venire, et apud Lan- thoniam hospitio cum honore susceptum esse. Qui cum mane missam in ecclesia S. Marise canonica celebrare vellet, responsum est ei, quod potius in villam iret, et cum monachus esset apud S. Petrum inter monachos et cum monachis missam. audiret aut celebraret. Sicut enim canonici monachis Cantuarise in divinis ministeriis couti non possunt, sic et monachos loci ejusdem canonicis in eisdem couti ministeriis minime decet. Et sic monachus ille tali responso simihque ])riori talione suscepta, pudore perfusus et confusione, recessit.

Mu’um autem unde monacliis elatio tanta per quara clericis invidere tara pcrtinaciter et insultare non ces- sant, nisi quoniam rerura affluentia multa cervices

DTRT.] RPECULUM ECCLESIiE. 83

reddifc erectas. Mirum et lioc quoque quod idein clericis tanto conamine presbyteri semper ct pra>rai- nere nituntur, quos tanien tam eruditiono quam insti- tutione clericis incomparabilitcr constat essc miuores. Proinde ’ et illud Jeronymi ad Rusticum monaclmm nionachi leo-ant. " Sic vive in monnsterio, ut clericus " esse merearis; longo temporc disce quod postmodum " doceas. Et inter bonos semper sectare meliores. Et " cum in clernm electus fueris, age ea quae clerici sunt," Et illud ad eumdem : " Si te clericatus titillat deside- " rium, disce prius quod possis docere. Ne sis milcs " antequam tyro, ne magister antequara discipulus," Item et illud ejusdem ad Eleutlierium : " Cum alia sit " causa monaclii alia clerici, et clerici oves pascunt, " monachi pascantur;" scilicet se habent monaclii respectu clericorum, tanquam grex respectu pastorum. Monachus enim, taraquam unius custos vel singularis dictus, sui sollicitius curam agit. Clericus vero circa multorum curam sollicitari tenetur. Est itaque mona- chus tanquam granum tritici solum manens. Est autem clericus tanquam granum germinans, et in horrea Domini multum fructum afferens, Idem etiam ad invitandum monachos, in ecclesiarum regimen assump- tos, ut clericale complentes officiura, tanquam iuter sacerdotes ingredientes tabernacukim eorum vestiraenta tintinnabulis ambiantur, et in ore ipsorum, tam in- structionis quam increpationis verbum resonans audia- tur, fatuos et elingues prselatos, et plus monachi quam clerici prseferentes, raanifeste redarguit. Audiatur Jero- nimus dicens : " Innocens et absque sermone eonver- " satio," etc.-

At enim monachis facilior lapsus et ordini clori- corum lit indignissima injuria si descrtores monasteri-

’ Proindc] .ro m, MS.

• I have omitted a string of quo- tations from the Fathers, so frequent

in the writings of Giraldus, ou this subject. The reader raay see niost of them in Dec. c. xvi. q. 1.

8&gt; OTRALDl ( .niRREXSIS fll.

orum ad militiam clericahis eligantm*. Cnm ex liis qui in monasterio permanent non tamen nisi probatiores atque meliores in clerum assumere soleamus. Nisi forto sicut vnlgares tlicunt : " Malus clioraula bonus " symplioniacus est ;" ita quidem ipsi vulgares de nobis jocundautur dicentes : " Malus monachus, bonus " clericus est." Nimis dolendum est si ad tam ruino- sam superbiam monaclios erigimus, et clericos tam gravi contumelia dignos putamus, in C[Uorum numero sumus ; cuui alicpiando etiam bonus monaclius vix bonum clericum faciat, si adsit ei sufficiens continentia, . et tamen desit instructio necessaria aut personas rcgularis integritas. Item ejusdem : ^ " Sicut meliores " non inveni quam qni in monasteriis fecerunt, sic " neque deteriores quam cpii in cisdem defecerunt." Legant lm?c igitur monachi, legant et relegant, pro- pria^que saluti vel sero consulant, et grave supercilium religicmi et ordini tam contrarium cum odibili cervi- cositate deponant.

Cap. XXVII.

De raonachis S. Atigustini i’ps’ius-Cantuarla’ eodem vitlo quod ex reruTii affluentia ‘p>‘odiit con- taminatis.

Rivalry of QuONiAM autem sicut a convictu mores formari, sic

themonks ^ vitiosa vicinia seu vii’tuosa vitia plerumque seu

of st. Au- , . 1 • r<

gustine’s virtutes contrahi solent. monasterium Sancti Augustini

Hol^^rr’ Cantuarifp, circa primitivam Cantioe per Augustinum

nity, Can- et socios ejus conversioncm, prrediis amplis et posses-

tei ur}. fjionibus laro-itione fidelium dotari in immensum et

ditari ccrpit. TJnde et in clationem tantam ex nimia

Scilicet Auffustinus.

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 85

rerum afHucntica natam evehi coepit et extolli, quod monasterio S. Trinitatis in sede principali parilicari jam vcilet aut prceforri ; adcoque ab antiquis diebus contcntiosum invidi;x3 funem inter se traxerunt, adeoque livor invcaluit et usque ad crepitum .arrogautire j^rreter modum tumor excrevit, quod abbas S. Augustini, mo- dernis liis temporibus Romam accelerans, a tempestate Cantuariai ecclesitc, proli pudor atque dolor ! exemp- tionem impctrare priusumpsit. 0 quanta superbia et quam detestcabilis immoderantia 1 et quam intestina discordia intcr monaclios et religionis ejusdem viros, in eadem nrbe et tam propinque sibi consertos ; bella jam pluma3 ^ plusquani civilia tam pertinaciter orta ! O quanta in Christi ecclesia emersa jam sCcandaLn, dum velut in ventrem sic conjurant viscera, dumque suo toti quasi membra toUuntur principcalia, ipsique capiti tamquam colli columna subtrahitur. Mirum autem si uon monachi sedis principalis S. Trinitatis, per ari’oganticam nimiam a superabundanti copia pro- venicntem, <ab ipso sedente sibique prsesidente adeo i|uandoque dissidcant, archiprsesule scilicet et primcate, ut patri suo filii non obediant, et ut oves pastori sub- jectfe, discordia si fieri posset plusquam intestina, non existant, non minus improbe quam impudenter impe- trare contendant.

Cap. XXVIII.

Quod ex copla multa, mcdlanfe cmpula, lascivla nascitur sicut et siiperhia.

CyETERUM (|uemadmodum ex reruni affluentia nas- Scandals citur superbia, sic ex eadem, ut dictum est supra, Ji,e ^^^, mediante craiiula crebra erumpit lascivia. Scriptum gJous, from

^ intcmpe-

rance.

’ pluma:’] Underscored in tbc originaL

86

(.JlKALDl CAMBltENSlS

[11.

est enim ([uia peccatuni Sodomoruin fuit abundantia panis et superbia vitie : undc Ezechiel : " Hiee fuit " iniquitas sororis tua’ Sodomai, saturitas panis et " abundantia." Vermulus «[uippe divitiaruni est su- pcrbia et eomes individuus. Ex panis autem abun- dantia, quae pro victualium ponitur copia, pullulat et prodit incontinentia pariter et insolentia.’

Ut autem ad S. Augustini Cantuarise coeuobium, post factam quasi digressionem sed non inutilem, denuo respiciamus. Vidimus his nostris diebus mo- nachum quemdam qui per exteriora discurrens, bona domus illius optimag diutius prave dispensaverat, et in proprietatem commune redegerat. Adeo ut ex his quse domui suse subtraxerat sibique peruiciose cougesserat, tot preciosa donaria, tamque creberrima, nunc aurea scilicet cum bobis octonis aratra, nunc scaccaria cum scaccis omnibus auro et ebore distincta, et caetera quoque grandia ad oculos perstringendem et loculo.s implendum, ut dictum est supra, principi misit, quod in abbatem monasterii magni et opimi, principe procu- rante, inuno totum ad nutum more tyrannico effectui mancipante, promotus fuit. Qui cum translatus a copia ad copiam fuerat, vidimus eum postea divitiis quibus assuetus extiterat morem gerendo, — sed utinam minime divitum vitiis morigerando, — pueros et veruaculos sibi ministrantes habere quamplmimos, vcstibus et vultu venustos, et venaliter adornatos, iiavisque capillis et arte crispatis nimis accurante redimitos ; et vicissim nunc rosis recentibus, nunc violis aut liliis in circulis artificiose consertis, quasi coronis et gemmis, illustres. Sed quid inhonestius, quid indecentius, qua^so, quam inter cucullatos crebro discurrere calamistratos ? Unde

’ After a series of sucli reflectious and quotations, niost of which bave appeared alrcady in this and in other

portions of his works, Giraldus re- sumes the thread of his naiTative, as in the text.

DIST.]

SPECULUM 1<:CC’LESI^.

87

Jeronymus : " Periculose tibi luiuistrat cujus vultura " frequenter atteudis." Ait ctiam iu talium sugilla* tionem geutilis poeta :’

" Sint procul a uobis juvenes, ut femina, compti, " Fine coli modico forma virilis amat."

Et alibi :

" Odi concubitus qui non utrumque resolvunt, " Hinc est quod pueri," etc.

Absit autem ut Sodonuu vitio ex ])anis abundantia proveniente, qua; tripliciter, igne, sulphurc, et subver- sionc punita fuit, cougregatiouem sacram sacris insti- tutis eruditam, sacnuque scriptura? doctrinis ad salutem imbutam, quamquam rcbus opulentam, contaminari posse credere quis priesumat.

Prudentis itaque proprium est, sicut rem ipsam sic et rei inhonestt\3 notam oninem nisibus fugere totis, et suspicionem ; et sicut facinus ipsum, sic etiam quic- (|uid probabiliter tingi potest, cautius evitare. Proin ot cuidam ad amicam correptionem sic resijondenti : ‘• Non movebor amplius ;" ab amico rescriptuiu est: " Non tam, si vis constans firmusque videri, ne nio- " veare cave, sed ne videare moveri." Sicut ergo res illa nefanda non facienda, sic neque fanda, nec ad uieutem ullatonus aut memoriam refricanda est aut recitanda. Propterea ad detestandum, deque memoria delendum et perpetuo damnandum facinus tam ne- fandum, cautum est in jure et ab imperatorc Con- stantino - sub hoc tenore promulgatum : " Cum vir " nubit iu foeminam vires porrecturam, quid cupiat *• ubi scxus perdidit locum, ubi scelus est id quod ‘• non proticit scire, ubi Venus mutatur in alteram

’ poeta] Ovid. Ep. iv. 75., and Art. Am. ii. 683.

• Constantino] Cod. ix. tit. ix.

o 1 . Tlie printed copies differ from tlie tcxt.

88 GlKAI.Dl CAMRRENSIS [ll.

" formain, ubi amor quieritur nec videtur ? J ubemus " ’ [in.s]urgerc leges amaro gladio ultore, ut exquisitis " pceuis subdantur iniames, (|ui sunt vel qui futuri " sunt rei."

Veriuntamen quoniam liistoriai severitas nec veritati parcere novit nec verecundia*, quatinus circumcisis labiis, ut vitia vitentur, et juncturis honestis, venia I^etita, venustaque verborum liumilitate res inlioneetie })ropaIentur, licentia detur. Sunt etenim qusedam, ([um nisi materijE cursus expeteret, pudor reticenda j^ersua- deret. Proinde sciendum quod abbatem in Anglia vidimus domus opiraa?, a monachis et novitiis suis nocte corapreliensum, quamquara ille, diabolo instigante seraperque pejora suggerente, . necnon et panis abun- dantia quse Sodoraam evertit ad nefandum facinus excitante, quod antea forsan in se male didiscerat potius si potuit et plectibilius eis insinuaverat, et turpiter ipsos exercuerat, ipsura ad terrara prosternen- tes, et illud Sapientia? : " Per qu;\3 peccat hoino per " heec et torquebitur," nirais lethaliter adiraplentes," resectis ei virilibus quibus abusus fuerat, et quibus arte nefanda naturara ipsara adulteravei’at, injurias sibi illatas, et non solura carni verum etiara spiritui, quod longe deterius erat si quandoque taraen consensus accessit, damnabiliter irrogatas, violentis manibus atque cruentis, in patrem filii, sed nothi verius quam legitimi, prave vindicarc prtesu^mpserunt. Sed ecce quanta parit monstra, quantaque promit vitia rerura opulentia et vita deliciosa ! Sicut enim sine Cerere et Baccho friget Venus, sic ex Cereris Bacchique prsecipue superabundantia, genitalibus in juvene raaxime trans raodmn et raodestiani omnera inflamraatis, in venis et medullis Veneris ardor et araor vehementer exuberat,

’ A dciect in the MS.

■^ Ilere the ]MS. is slightly defectivc.

DIST.] SPECULUM ECCLESIA’. 80

totumque iu \oluptatis voraginem absorbens hominem, Ibmenta daumationis de die in diem amplius exaggerat, et iram sibi in diem inc thesaurizat.

Item est in Anglia coenobium simihter rcbus opi- nuim, cujus prior et inter monaclios post abbatem gradu superior, qui iu nionacluun novitium jictulau- tibus oculis prave conjectis, et morte statim per fenestras illas intrante, sangiiinis minutionem tingens et juvenem ilhun socialis causa solatii ’ sccum trahens, captata quo(|ue loci penitioris et secretioris conimo- ditate, ct rationi prasvalente protinus scnsuaHtatc, ad pcr])etrandum facinus nefandum ; (piia juvenem illum pudicitia firmum nec verbis persuasoriis ipsum ad consensum neque promissis allicere potuit, Sathana stimulante et ad insaniam aiiimum excitante, viui inferre paravit. Quod ille videns in altum illico clamorem erupit, et sic a manibus cjus se vix extor- qucns cursiiu ad ecclesiam et claustrum evasit, niona- chisque, quos obvios habuit, qua^rentibus, quidnam hoc essct, minus discrcte rem nefandam evidcnter aperuit et uon cehivit. Dictus autem quoad liomines gradu et ordine prior, apud Deum vero meritis et honore longe posterior, vindicis aninii vi medullitus accensus, totum in viudictaiu virus evomuit, inumquo novitium persequi pertiuaci malitia non cessavit; donec ipsum, abstracto rcligionis habitu, a monasterio turpiter ejectum exmonachari procuravit. Yerum (][Uoniain sicut proverbialiter dici solet, quia male dolorem vindicat, cpii dolorem adjiciendo veterem novo novum dolorem augmentat, sic scandalo scan- dalum in hoc facto fuit adjectum et indiscretius ac- cumuhitum ; dum per monaclii illius expulsionem, et facti per hoc propalationem, scandalum quod intra mo- nasterii septa solum fuit ante contentum, ad sasculares

" solatii"] solitiis, MS.

00 GIRALOI CAMBRENSIS [ll.

postea delatuui, doniuiu illaui, rumore volante per- nicibas alis xaiclique diftaniavit. Sic nainque diabolus sibi servientes sijepe remiinerat, sicque suis obsequiis datos bearc novit amicos, duni ipsos in temporalem infaniiam et iynominiam cum dedccore multo pra3ci- })itat, ct jicenas cisdcm postmoduni a;tcrnales, ubi plena non sequitur pocnitentia, parat.

Si quis autcm juvenum liujusmodi seu juvencularum, puerorum quoquc sive puellarum, oculis tauciuam linceis ^ ad interiora transpenetraret ; aut etiam cutem hanc nitidam, cultum tam splendiduni, intellectualiter ab- strahcret, ct intestina consj)iceret ; aut etiam si mente rccoleret, qualis erit et quani pallida caro nunc can- dida, paulo post extensa mortis in janua, vcl potius (}uam foetida quasi verraescens putrida fiet in brevi lethali labe consumpta ; quid, inquam, in carne tah, sive cadavere concupiscibile restaret, aut contra salutem appetibile, post tot reraedia tamque sakibria, si feliciter fuerint et efiieaciter adhilbita nccnon et memoriter animadversa ?

Cap. XXIX.

Dc tribus abbatibaa ‘proptci’ incontliientice vitium nostris diebus a seclis apostolicoi legato cle/iositis.

The sub- PR.a<:TER hiec autem notandum hic quoque, quod sicut “tm ^d”’ (li^tum S. Augustini coenobium a Cautuarite metropolis subjcctione se per superbiam ex opulentia natam nostris diebus exemit, sic per monachum quemdam de supercilioso similiter et opulentissimo S. Trinitatis Cantuarije coenobio apud Evesham translatum ibique in abbatem pvomotum, monasterium loci ejusdem a potestate Wygorniensis ecclcsi« modernis similiter

" iinccis"] lintcis, sic in MS.

DIST.] SPKCULUM ECCLESI/E. 91

temporibus exeinptum fuit. De divitiis enim ad di" vitias assumptus, et desidiose pariter ac deliciosc nutritus, a divitum vitiis ct iudividuis fere comitibus, superbia scilicet et luxuria, non fuit cxcmptus ; per superbiam enim matrem suam filia deseruit, et sc ab ejusdem eximere gremio, debitaiquc subjcctionis absolvere vin- culo emancipare, curavit. Ingruente vero lascivia) vitio et nimis enorraiter invalesccnte, et vicos et villas monasteriiquc maneria cuncta, tanquam equus emis- sarius ad onme jumentum hinniens, adeo in onmem libidinosic voluptatis illecebram, sensuales niotus in nullo refnunans, perniciosas laxavit habenaSj duodevi- gesimum aut ampliorem, juxta vicinam et veridicam assertionem, prolis susb sexus utriusque numerum, cum scandalo gravi, nec Deum quippe nec hominem verens, aut verecundiam habens, plectibiliter adimplevcrit ; adeo ut illud Gcntilis poettc, similem sugillans ineptiam, visum fuit iu hoc impletum :

" Nihil cjus ab inguine tutuni. " Non matrona potens," etc.

Verumtamen quoniam sicut nuUum bouum irre- muneratum ita nullum malum in terris impunitum, processu temporis Nicholaus Tusculanensis episcopus et sacrosanctge ecclesia) Romanse cardinalis vice legationis in Anglia fungens, his auditis et propensius animad- versis, beluam hanc dejecit ; et a dignitate male qute- sita, (juia minus canonice per superiores atque potcntcs adepta, et longe pejus administrata, cum dedecore, ut decuit, debitaque confusione, dcposuit. Sed quod sup- plicium, qujcso, statui potuit dignum in virum immo virorum vilissimum et tani flagitiosum ? Nonne qui ordini et honori, tam ecclesiastico quam monastico, tam enormibus excessibus et tam publicis ac scandalo plenis, maculani tantam infixit, suspendio potius quam suspen- sione, vel etiam incendio et hipidatioiie magis dignus fuisset quam depositione ? Quid plura ? pcena minor

92

GIRALDI CAMJ5UENSIS

[II.

meritis est quielibet ; omnia vincit sui)plicii gencra tam populare nefUs. Vidimus autem beluam istam, qui per pcmitiorem et privatiorcm, ut fertur, cameram, cellis etiractis ad exquisita natunc pertbrati.s, a monacborum custodia Cantuariensium qua tenebatur ad arcbiepi- .scopum evasit, per quod et abbas fieri promeruit, simul in uno loco situm esse cum abbate de Abbenduna, (pii de coquinario domus suie, per (|uiugentas marcas prin- cipi datas, promotus in abbatem fuit ; qui deliciis suis et divitiis sic acquisitis congratulantcs ad invicem et congaudentes, mutui.s sese et alternis amplexibus con- Ibvebant. Erant autem ambo aimlati, aureos in mani- bus anulos, tamquam episcopales, amplos et bene gemmatos ad oculos intuentium perstringeudos, jacta- bunde prjeferentes. Cum tamen sicut nou mitra?, nec cirotecai,^ sic nec anuii nisi solemnibus diebus ad ol)sequia divina solum exemptoribus hujusmodi dicunt indulti.

Sed en quam expressa in liis et similibus se repme- sentat hvec tragR?dia, dum adeo Lieta principia, mediaque pompatica, iinis sequitur tam mcestus et luctuosus, et amaritudine poenali fine carente repletus. Notandum liic quoque quod dictus cardiuidis atque legatus, alium similiter a])batem, de Bardeneia sqilicet Lincobiieusis provincise, nimis seculariter se gerenteiu, canibus et avibus, tanquam venator esset ]iublicus et .aucupator, indulgentem, necnon et rebus venereis et voluptuosis palam abutentem, nec minus quam alter jam prpglibatus ordinem monasticura suis iu iinibus per hseo et alia

" cirotcca"] See Du Cangc, s. v. Chiiolhcrcr. The iise of the ring, gloves, and shoes, pertaincd exclu- sively to bishops, and that in divine service only. Du Cangc quotes a passage from thc Chronicle of Cas- sino by Leo of Ostia, where it is stated that for particular festivals the pri-

vilege of wearing these ornaments ■\vas occasionally grantcd to ccrtain abbots : — “Idem sanctus Pontifex " sandaliorum usum, et dalmaticK " ac chirothecarum in prjccipuis " festivitatibus tam illi quam omni- " bus in hoc cacnobio regularitcr " promovendis concessit.” ii. 82,

DIST.] SPEfULUxM ECCLESI/E. 93

enormia multa, gravi cum scandalo commaculantem, (ligni.ssiino revera pro meritis, dignitate male ac(iui.sita, nt nimis evidenter novit ])rovincia tota, et pessime quoque sicut dictum cst adrainistrata, ju.stitia mediante dejecit.

Item etiara cardinalis et le<i-atus tertium abbatem de We.stmonasterio scilicet Londouiensi, non minus creteris duobus, ut fama ferebat, flagitiosum et de]>ositione digiiuin, dignum desui)er indulta ])otestate, dojjosuit. Qnod quidera factuni in se laudabile fuit, modus autem iaciendi et successorem substituendi, multis ])riiecipueque magis discretis non adeo videbatur commendabilis.

O quot in Anglicana ecclesia dictis beluis tribus ]atent adhuc iDersimiles, aut pejus etiam et periculosius, si iieri posset, a via veritatis et honestatis exorbitantes ; quos neque per abbates suos sujseriores, neque ])er sedis apostolica^ legatos novimus adhuc emendatos ; qui vel nondum fuere debita cum sollicitudine visitati, vel arupo favore, seu hicri forsan odore, quo ])erflari ple- rumque nares divitum solent, tam[quam] re bene gestn commendati, vel etiam clausis oculis sub (bssimula- tione praetermissi ! O qiiam expedieus et quam necespc foret, quod sicut Cistercienses per capitulum annuum et visitatores crebros ordinis sui statum servant et salvant illibatum, sic Cluniacenses saltem visitatores per ordinem universum saepius destinare curarent, rigidos scilicet et discretos, solum honoris ordinis et honestatis cupidos ac solhcitos ; qui aurum qiudem sicut et algam des])icientes, tantumque Christo lucrum ani[mo]rura totis affectibus ambientes et a])petentes, denique labore completo, non pecunia divites redirent sed conscientia. Juxta illud beati Bernardi, in libro de Consideratione ad Eugenium Papam : " Legati vestri ad " vos redeant fatigati itinere, non subsarcinati jere."

Idem quoque visitationis remedium per singuhi.s ordinis ecclesiastici sicut et monastici diversitates ap])h- candum congruum arbitrarer et lionestum fore. Hoc autem nisi per ecclesiam Eomanam et generahs concilii

94 GIRALDI CAMI5RENSIS [[|.

conatitutione, et non aliter, fieri de facili nequaquam pos.set. Verumtamen quia satius sero quam nunquani, nuper, liis ultimis nostris dieLus, in Concilio Lateranensi a Papa Innoccntio III. cum multa solemnit.ite, mul- ta^iue tam episcoporum quam abbatum ab universo fidelium orbc convocatorum ad hrec ct collectorum nu- merositate celebrato, per capitula singulis in regnis semel ^ in triennio imo in loco tenenda, et visitatores nunuo more officientium ad singula ccenobia destinandos, salubre remedium per Dei gratiam est provisura. Sed utinam de cellis detestandis perpetuo cancellandis, et quiB tantam Ecclesire maculam inferunt de medio tol- leudis et exsecandis, non ibi fuisset omissum.

Cap. XXX.

De monasterio S. Albdni ‘per mperhiam opulentia; filiam nostris (liehiis . exempto, et duohus aliis in Anr/lia similiter prius exemptis.

Religious Ad.ticiendum liic quoquo do monasteriis egregiis, S. houses by Ajijani scilicet et S. Edmundi, et de Westmonasterio

growing __ _ '

Tich, stiive Loudoniis S. Petri, quiu quidem inter Anglicana cceno- cxempT"’’ bia, quodammodo principalia •prsecipuaque loca tenere videntur. Htec etenim tria, superbia, copife superabun- dantis filia, se prorsus cximere et matribus suis, Lincol- niensi scilicet et NorAvicensi et Londoniensi ecclesiis, debitam [per] filias reverentiam et obedientiam, super- ciliose se subtrabere fecit. Verum quod - apud Sanctum Albanum nostris diebus accidit hic explicare prreter rem non putavi.

Cum itaquo venerabilis sanctfeque recordatiouis Hugo Lincolniro episcopus, de carcere Carthusiensi fe- liciter assumptus, post consecrationem suam Londoniis

’ xeme^ simul, jM.S

• Here tlie 1\IS, lias been injured by tlie fire.

DIST.] SrECULUM ECCLERI^E. 95

factam, versu.s ecclesiam suam veniens, in ecclcsia S. Albani per quam rediit rlivina celebrarc vellet, prolii- bitus a monachis loci ejusdem fuit et non admissus. Quoniam enimvero exempti fiierant, more monacliorum scrupulosi nimis existentes, et ubi metus non erat nie- ticulosi, pra^judicium juri suo iieri, si Lincolnire epi- scopus in ccclesia sua divina celebraret vel audiret, minus discrete suspicari prjBSumpserunt. Episco])us autom accepta post conseerationem suam ea injuria prima, ad ecclesiam suam vcniens, postquam ibidem cum honore debito susceptus a clero et ])opulo et in- cathedratus fuit, luibita cum fratribus ot majoribus ac raaturioribus ecclesia) suip super hoc dedecoro delibera- tione, .statuit ’ ut nusquam dicti monasterii monaclii per episco]mtum suum totum, qui magnus est et am- plus valde, vii. scilicet comitatus et dimidium tenens, in quibus etiam ecclesias ])lurimas et terras habent, ad divina celebrandum vel audiendum admitterentur. Statuit etiam ut in tanto totius dioeccsis suae spatio nusquam per loca transeuntes hos]ntio susciperentur ; nec in emptione, venditione, seu permutatione, aliove contractu quolibet, quisquam eis sub anathematis inter- minatione communicare pr?esumeret. Audientes htec autem abbas et monachi pr?edicti, vidcntes etiam et animis anxio ferentes, quod tanquam ethnici et publi- cani dictis in locis omnibus sunt habiti et fidelium communione vitati ; scientes quoque quod neque scan- dalum hoc tantum, neque rei fomiliaris daranum diu sustinere valebant, ])oenitentia ducti ad dictum epi- scopum quam citius ]ioterant accelerarunt, et ad jiedes ipsius humiliter prostrati cul])araque suam confessi, ad nutum ejusdem sati.sfacientes, veniam ]3ariter et miseri- cordiam impetrarunt. Et sic quoniam frangit Deus omnem superbum, et quoniam ,su]ierbis resistit Deus

’ Here also the MS. i.s injured.

9G OIRALDI CAMBRENSLS [ll.

lmmilibu« autem (hit gratiam, comniuuionis gratiam f(uam por elatiouis tuuiorem amiseruut, ])er liuuiilitatis autiilotuui et mitis aniuii medieinale remediura, recupp- rnrunt.

Notandum hic autem quod no.stris diebus, Adi-iano ]iapa, qui })roximus auto Alexaudrum llf. erat, ]iapa- tum regeute, qui Auglicus fuit et a])ud S. Albauuui origiuem duxit, abbas et monachi loci ejusdem exemj)- tionem al) ipso coiifidentius impetrarunt. Et quoniam ])a]:»am, causa localis originis favorabilem magisque ]")ro- ])itinm iu cunctis agendis suis, cunetisque petendis aut etiam non peteudis invenerunt, ut etiam de monachis Kuis tam archidiacouos facerent, quos et sic nuncupa- rent, qui clericis terrarum suarum pr;pessent, capitulaque tenerent, et Jitibus ac causis ventilandis et decidendis operara darent, quaui senescallos quoque ad laicalia neo-otia tractandum et sipculares causas audiendum et dirimendum, obtinuerunt ; cum tamen clamat apostolus quia nemo militans Doniino srecularibus negotiis se debeat imj)lieare.

Responsum ^ quod Pelagius papa res])ondit Antoninpe PatritifP supi^^licanti pro monacho quodam, ad simile officium anlielanti, sicut in Gratiano legitur, Causa xvi")a q_ ] [cap. xx.], nunc a«diatur. ‘• De ]:)rcesentia- " rum ]30rtitore, quod defensor ftictus non est, nulla ‘• vobis animi molestia sit ; quia satis valde amaris- ‘• simum habeo de isto proposito ad illud officium " homines deduci, in quo nullo modo quse a monachis " Deo promissa sunt valeant adimpleri. Omnimoda " est enini illius habitus et istius officii diversitas. Illic " enim quies, oratio, labor manuum ; at hic causarum ‘•’ cognitio, conventiones, actus, ]Dublica litigia, et qu?e- ‘•’ cumque vel ecclesiastica instituta vel sujDplicantium ‘•’ necessitas exposcit. Faciat autem Deus ut tales sint

" liesponivm"] rom, MS.

DIST.] SPECULmr ECCLESIiE. 97

" ii, qui vel a nobis m isto habitii nutriuntur, vel in " monasteriis crescunt, ut provecta jBtate et probata " vita, non ad litigiorum officia, secl ad sacerdotiuni " valeant non antea promoveri."

Adjiciatur etiam illud Eugenii papa^ [in] cadcm eausa et q. [cap. viii.] " Placuit nostro communi concilio " ut nuUus monacborum pro lucro terreno de monas- " tcrio exire nefandissimo ausu prresumat,’ neque " poenitentiam dare, neque filium de baptismo accipere, " neque baptizare, neque infirmum visitare, neque mor- " tuum sepelire, neque ad ecclesiam saecularem transire, " neque quibuslibetcumque negotiis sc implicare. Sit " claustro suo contentus ; quia sicut piscis sine aqua " caret vita, ita sine monasterio monachus. Sedeat " itaqu£ solitarius et taceat, quia mundo mortuus est, " Dco autem vivit. Agnoscat nomen suum ; Monos " enim Grsece, Latine unus ; acos Grsece, Latine, " tristis. Unde dicitur monachus, i. e. unus tristis. " Sedeat igitur tristis et taceat, et officio suo vacet ;" ubi supplendum, caiisis forensibus et litigiis nuUatenus intendat, perque negotia saecularia nulla ratione dis- currat. Mirum autem multoque mentis stupore dignum occurrit de monachis qui mundo mortui sunt, et non solum habitu despectibOi verum etiam ordine et pro- fessione totaliter segregati, quod ea tantopere cupiunt, tantisque laboribus, tantis quoque sumptibus^ et im- poiisi?! obtinere nituntur, quibus ut prcelationes vitare queant hominum, per cervicosam elationem et inju- riosam obedientijB debitse subtractionem, se proculdubio damnationi subjiciunt ^ da^moniorum. Sicut enim qui facit peccatum servus est peccati, sic et peccator omnis, maxime vero qui per superbiam peccat et inobedientiam, se servituti subdit hostis illius antiqui, qui de summo

’ In the above threelines the MS. | - Here the MS. is injured. is very defective. I ^ subjiciu^it] subiccum, MS.

VOL. IV. G

98 GIRALDI CAMBRENSLS [ll.

sidereoque coeli palatio, deque Paradisi empyrei deliciis, in tartareas tenebnis perpetuasque geliennai flammas, pnesumptuosa su])erLia, pravaque iiimis et perniciosa, pnecipitavit.

Mirum et lioc de monachis, quod non solum per ex- cessuum indicia majorum, verum etiam per evidentia signa minorum, saiculares omnino ^ suos perdere non eru- Lescunt. Vidimus enim mouachos, et maxime cellularum priores perque negotia domorum exteriora discursores, pilleis ex pilo contextis ad coronas amplas et tonsuras altas operiendum ; necnon et capellis latis ex filtro consertis ad equitandum, pluviamque solemque propel- lendum, caeterisque similibus mundanam pompam redolentibus et manifeste prfeferentibus, more specu- larium passim abutentes. Qui certe quauto longius ab ordinis institutione recedunt, tanto ssecularibus ipsis, pmecipue majoribus et discretioribus, se viliores absque (bibio reddunt, et insuper jeternales inferni poenas nisi resipiscant, et secundum- ordinis instituta decedant, indubitanter incurrunt.

Cap. XXXI.

De ononachis liquido sagimine Tesolutaque carnis pinguedine in refeetorio passion utentihus.

Attempt of QuoNiAM autem proclivis est cursus ad voluptates et

homie^to"^ imitatrix natura vitiorum, sicut ait Gelasius papa,

defeat the monachi coenobii cujusdam opimi in Anglia, ad imita-

fast.^^ tionem coenobitarum Cluniacensis ordinis in Francia,

modernis his temporibus carnium pinguedine in liqui-

dum resoluta, et sagimine diebus abstinentise sextisque

feriis, passim in refectorio vesci solent. Sed tamen

’ omntno’] oios clearly in the MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 99

processu temporis, propter scandalura vitandum, tuni quia pauperes, et eleemosynas ipsoruni recipere reliqui- is(pio cibariorum talibus et tali tempore refici recusa- bant, tum etiam propter ccenobium quoddam ordinis canonici in castri ejusdem angulo quodam constructum, quod ordinatius et abstinentius se gerebat, et talium escarum et sic saginatarum talibus diebus usiim aut esum penitus abhorrcbant ; — propter hajc, inquam, potius quam propter peccati metum, aut ordinis etiam offendiculum, rcsipiscerc demum et ab esu talium in publico cessare coeperunt. De talibus itaque monachis jocundando vulgares dicere solent, quia carnibus qui- dem monachi non vescuntur, de bacone tamen grandi et grosso quicquid pulchrum est et pingue non de- voratum nihil omnino relinquunt.

Propterea ubi juxta ordinis monastici rigorem in refectorio carnes aut in publico non comeduntur, longe avidius longeque voracius et immoderantius in privato sumuntur ; dum propter hoc crebras monachi simulant aegrotationes, dumque creberrimas ob hoc sanguinis appetunt et affectant minutiones.

Sed revera quatinus ’ m

. . . . tent …. cuent ex . . . . prassukun

direm uter indulgent.

Ideoque beatus Augustinus canonicis suis et in ordine tam honesto tamque modesto clericaliter ab ipso insti- tutis, ter in hebdomada si vellont aut abstinere non possent, in refectoriis etiam publicis, discrete quidem uti carnibus indulsit ; sciens quippe, quia quod con- ceditur avide minus appetitui", quoniam

" Nitimur in vetitum, semper cupimusque negata:"

et quia non tam carnium esus, quam nimius earumdem et immoderatus appetitus, culpam creat.

’ For the next five Hnes the 1 jury from fire. The word prasulmn MS. has suffered irreparable in- | is quite uncertain.

G 2

100 GIRALDI CAMBRENSIS [ir

Sic itiKjUC quod tam sincere sancteque statutum ab iuitio fuit diuque servatum, divitiis postt^a cum rerum afflueutia succedentibus totumque vitiantibus, et ventris ingluviem provocantibus, et primsevam sanctitatem in sfiecularitatem, proli dolor ! ex toto fere permutanti- bus, gul?e fermentum subsequenter adjectum, massam pristinjB probitatis et virtuositatis omnem illico dis- solvit et corrupit, regulamque beati Benedicti pure

et sirapliciter cor

dispen adit

sic monasticum ordinem et

babitum multi per exteriora solum superficialiter pra;- ferunt, qui interiorem animum ejusdem et actum, vel adimplere juxta statuta- sakibria non sufferunt, vel potius ad hoc ut id perficere possint efficaciter eniti minime vokmt. De quibus eorumque similibus in libro Epistolari Jeronimus ait : " Quidam scientes " religionis vocabulum esse gloriosum se ovium pel- " libus quasi hipos tegimt, quatinus foeditatem vitre " falsi nominis honore convestiant."

Cap. XXXU.

De Gluniacensi monacho . . . • . coriwre quidem mutilato secl animo non mutato.

Monastic De monachis autem prredictis, vel in paucitate vel enormities. gt^jr^^j^-^ absque societate qualibet honeste sic degere desiderantibus, exemplum ponere veritate revera sub- nixum, pra^ter rem non putavimus. Cum itaque missi quandoque in WalHam fuerimus ab Anglorum rege Hen- rico secundo, cujus tunc temporis curi?e sequela fuimus, quamquam utihter inutihter et forsan inutilis ambitus nimirum ut cfeteri plurimi vitio vexati, ad Resum Grifini filium Suth-Wallige principem, ipsumque in provincia de Cantretbochan et castello suo de Lan- naneueri inveniremus ; ipse statim ut vir mansuetus et

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 101

discretus, quatinus iiiandatum regls sccretius audiret, ab oppido deorsum in pomerium quoddam lateraliter castrum ambiens descendit ; cumque audito seriatim ibidem nuncio, quod ei detulimus, in reversione fucri- mus, vidimus tres monaclios aut quatuor non procul in colle quodam tamquam in prospectu nostro conse- dentes, et ut principi quem vchementer olfenderant intervcntu nostro conciliari possent, sicut in adventu nostro super hoc nobis supplicaverunt, cxpectantes. Quem cum super hoc conveniremus respondit, quia si sciremus quales essent illi monachi, et quam inhonestas conversationis, nullum ei verbum pro ipsis absque dubio faceremus ; dicens etiam quod burgenses sui de castello eodem, propter uxores suas et filias, quibus monachi passim et palam abutebantur, villam suam ex totu relinquere, et in Angliam recedere jam parabant ; monachum quoque juvenem et imberbem inter alios nobis unum ostendit, qui ut castus fieri posset se ipsum paulo ante frustra castraverat ; asserens nihilo- minus illum casteris omnibus longe proniorem in libi- dinem et procUviorem, longeque petuhxntiorcm in omnem foeda3 fornicationis abusum et impudentiorem existere. Verumtamen ad instantiam nostram, et ob petitionis nostrse gratiam, quatinus in spe correctionis quam promiserant et emendationis ibi remanerent, denique concessit ; sed paulo post, quia nec vitium cessavit, nec infamia quievit, abinde monachi funditus ejecti fuerunt ; et ordinatione tam principis quara dio- cesiani pontificis clerici ibidem instituti.

Et sic Malverniie monasterium cellam quam ab anti- quo possederat, per monachoruni suorum excessus

enormes et scandalo plenos usque in hod '

hono

tales etiam hujusmo

si solem

’ Here five lines have perislied, with the exception of six words.

102

GIUALDI CAMBllENSIS

[II.

cur nam sancta Roniana ecclesia tantas et tam atras abstergere maeiilas ab ecclesiaB su» facie, quibus ejus- deiu o-loria non mediocriter obfuscatm-, pcr generalis concilii constitutionem hactenus non curavit ?

Circumspecte vero Cistercienses in his et similibus cavendis sibi providerunt, dum et cellis per totum ordinem carent, ot cuncta supervacua et honestatis ordini contraria per visitatores et capitula resecare cm-ant.’

Vidimus autem dictimi postea Malvernise monachum, • illum mutilatiun quidem sed non mutatum, in partibus de Brechon cellcC cujusdam pauperis ad Malverniam pcrtinentis custodem effectum ; ad quam custodiam, invito priore suo Malvemise - se proterviter ingesserat. Qui propter monialem quamdam ecclesia; loci ejasdem, nocte dieque devote servientcm, quam in ipso loco sacro violasse turpiter et violenter oppressisso per

querimo ^ et sus

eadcm n ad cla

reraut ternis a monacho sera-

tum eflregerat, convictus in pleno capitulo fuit, ab archidiacono loci ejusdem excommunicatus, et a finibus illis ejectus aufugit.

Mirum autem de monachis qui necdum in factis hujuscemodi verentur, nec ob scandalum palam et in populo verecundantur ; magis etiam mii-andum midtis videtm’, quod mutilati tales et eunucati", virilibus abscisis, operari tamen virilia quamquam incassum tantopere curant, contraque naturam inaniter eniti, — nisi quoniam nitimur in vetitum semper cupimusque negata, — gravi cum scandalo simul et peccato nisibus

’ curant’] curari, MS. The mar- gin is however damaged in this place, and some small -word may have been carried into it, which is

now lost. The reading retained in the text seems the most probable.

• Malvernia~\ MalumnicE, MS.

^ Here five lines have perished.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 103

totis elaborant. Dicunt autem physiei, et lii pijucipue quorum cura est rerum cognoscero causas, quocl illi qui post apertum usum venereum, consuetumque ])er coitus frequentius ad partes illas pudendas spermatis fluxiun, castrati fuerint, sanati postmodum, appctunt ut solent, et iu coitu delectantin-, et non sperma tamen sed liquorem quemdam liquidum, tenuem et exilem, et ad generandum minime sufficientem, loco spermatis cmit- tunt. Et, sicut poetaj Gentiles et maxime satyrici protestantur, sunt mutilati tales in cameris multo pejores integris, et ad excitandos muliebres affectus insatiabiles longe potentiores. Proinde et Sarracenorum principes, necnon ad eorum imitationem, tam Siculi quam etiam Constantinopolitani reges et Ca?sarcs, pro- cerum suorum nobilium virorum iilios in puerilibus annis castrari faciunt, totumque simul, virgam scilicet et peram, ut plana sint omnia, resecari. Porro crudele uimis est et valde periculosum experimentum tale ; plm’es enim ex hoc pereunt, quam ad vitales auras evadunt. Illi tamen qui vivere post hnec vitaque comite superstites existere possunt, caraerarii principum et thesaurarii, Gistellani principales et justiciarii, rerumque suarum omnium et terrarum custodes, a prin- cipibus efficiuntur ; superbiam quippe totam, an-ogan- tiara omuem una cum membris illis virilibus, necnon et virilitatem omnem et animositatem, funditus ami- senmt. Unde nec studiis ullis terrcnisve cupiditatibus quibuscumquo, nisi fidelibus solum dominorura suorum obsequiis et proficuis omnimodis, cm-ara totara operam- que donant.

Notandmn hic autem quod tria sunt eimuchorum genera ; sicut ctiam legitur in evangelio. Simt enim qui- dam vel ab aliis, vel a scipsis etiam, ut casti fiorent, ferro castrati, sicut Origenes ; sed factiun tamen illud nec huidabile fuit nec imitabile. Et sicut dictus Malvernias monachus, sed magis vere diiemoniacus, qui sibi ipsi manum injiciens se castravit sed minime se correxit

104

QIRALDI CAMBRENSIS

[II.

aut castigavit, coi"pus([ue suum manu temeraria ex parte mutilavit, secl animuin miserum in nullo nnitavit. 8icut et alii naturaliter frigidi qui eunuchi dicuntur. Sunt et tertii qui ex devotione sola puraque intentione ac sincera, se divinse voluntati et castimoniie devoventes casti et pudici perseverant ; et hoc solum inter caitera meritorium esse diirnoscitur.

Giraldus pays a visit to archbishop Baldwin ; describes his own person. Conversa- tion on that occa- sion.

Cap. XXXIII.

De Baldcivino et Serlone viris magnijicis et authen- ticis et ordinis utroque Gisterciensis.

Ad lia3C autem accidit, . . um medio . . . Baldewinus Cantuariensi eccl . . . [po]stea praefuit, de abbate . . in episcopum assumptus, Wigorniaj ecclesise pio mode- ramine pricsidebat, cum a penitioribus Angline partibus versus finalem Walliae marchiam inter agerem ^ ; audiens episcopum quodam manerio suo non procul a via sed apud Blokesleiam existere, ad ipsum visitandum cui notus extiteram et dilectus declinavi, a quo liberaliter quidem et benigne susceptus, et per biduum quoque fui cum honore detentus. Eram autem tunc adolescens, statura procerus, facie quoque fragilique ac momentaneo natm-ae bono, formse nitore prtTeclarus ; qui cum ad episcopi latus ipso vocante fuissem adjunctus, sedens ad alterum latus abbas quidam Cisterciensis ordinis, Serlo vocatus, qui et hospitio similiter fuerat ibidem paulo ante susceptus, cum in adventu meo me parumper fuisset intuitus ; ait : " Putasne ullatenus mori possit " tam pulchra juventus ? " sermone quidem brevi, sed non inefficaci cor meum intime tangens, et ex parte forsan, Domino quoque inspirante, gratiam ad . . .

’ inter agereni] So in MS, ; qy. iter agerem ?

DIST.] SPECULUM ECCLESLE. 105

consequi incliuans in rant autem Lic

tor illc nostri …. ocjreijius ct

lajuio conspicuus, qui de scholarum magisterio niagnifico ordini Cluniacensi apud coenobium transmarinum so reddidit vocabulo caritatis insignitum, jirocessu vero temporis, ut arctiori vita se Domino Creatorique suo propensius et arctius astringeret, ad ordinem Cisterci- ensem apud monasterium Dc Eleemosyna convolavit. Logebatm" autem coram episcopo et abbate, cum super- venii’em, tractatus De Cmce, factus ab episcopo, quod tunc tamen ignorabam, canonicis de Wa[l]tham, ad ipsorum instantiam, qui speciali pra^rogativa quadam in Anglia rehquiis de cruce gaudere solebant. Quo tandem perlecto et abbatis prseconio digne ut decuit commendato, cum quaesissem ab episcopo voce demissa, quisnam tractatus illius auctor extiterit, ne jactabuude sibi videretm* illud ascribere, vel etiam alii contra men- tem et minus veraciter id attribulare,^ confuse inter labia verba submurmuravit, quse nec intelligi quidem possent nec auditu comprehendi,

Finita vero de cruce lectionc praidicta, cum seria sobriaque postmodum vicissim et alternatim, variis ex materiis verba consererent, et in ordinem inter cietera Ckiniacensem nigrosque monachos inciderent, ait abbas et in publica audientia assertive proposuit, quia mori mallet longeque securius mortis malleum, ut niger mastinus, quam ut niger monachus, expectaret. Hcec nempe dicti mens et dicentis intentio fuit, quod brutum animal post mortis aculeum et supremio dissolutionis articidum, nec bonum quidem ullum nec malum ex~ pectat ; miser autem seu monachus seu cujuscumque conditionis aut professionis homo, si male moritur, corpus quidem ad tempus prjieterit, nec quicquam in- terim sentit, misero vero spiritu gehennales ad pcenas

attribulare’] So in MS.

lOG GIllALDl CAMURENSIS [ll.

percnniter vivit. Episcopus auteni lioc audito gravi scandalo pcrcussus et animo contristatus : " Parce " frater," inquit, " parce ; parcatque in ordinem sacruni, " in quo viri tot sancti, maledicta congerere lingua " magniloqua."

Erat enim opiscopus vir columbinae simplicitatis, et innocuiu per onuiia tam ore quam opere benignitatis ; puta qui nunquam ad loquendum in cujusquam in- juriani, aut offensam os aperire, vel etiam ad audien- dum aures asperis applicare, consuevit, Abbas autem ex cordis abundantia sie locutus, mala monachorum qua3 aliquamdiu convivendo non ignoraverat, et propter qu.e vitanda, ne mores a conventu maculam traherent, locum reliquerat et ordinein mutaverat, ad mentem atque memoriam nimis acerbe tunc revocavit ; et acer- bius etiam et acrius, caritatis tamen, ut creditur, et correctionis intuitu ut amplius abhorreantur enormia, vocali detestatione condemnavit. Parcius autem atque modestius abbas, salva pace sua, dixisset, si minus in[de]finite, quod generalitatem quodammodo redolet et universitatem, magisque particulariter proposuisset, quatinus inallet iit niger mastinus, quam sicut aliquis moritur niger monachus.

Tertia vero feria postquam ’ adven[eram] et sep- timanai secunda, sumpta [ab] episcopo licentia . . .

. . . , benedictione et nos societate

jocunda Evesham iter arripuimus simul, per montana de Codosuualt itinerantes ; varioque viam sermone le- vantes, post varias verborum alternationes, tandem ad inquirendum incidimus, qualiter scilicet, et quam ob causam ordine relicto, cui primo se dederat, sese ad alium transtulerat ; et ratione statim ab ipso reddita, quatinus per arctiorem vitam, quse ducit ad vitam vitalem perennem, sibi patiiam et coronam inmarces-

poslquam^ plusquam, MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 107

cibileiu palmamque triumphalem efficaciori conamine compararet ; quncsitnm est iterum, utrum per absti- nentiam nimiam et immoderatam carnis afflictionem tam tenuis tunc babitudini.s et tam macilentus cxiste- ret, qui in habitu et ordine priori carnosfc quidem amplitudinis et corpulenti valde status extiterat. Quemadmodum enim ei tunc retuli puerilibus olim in annis viridisque jiiventte diebus, cum apud Glouces- triam sub viro literatissimo magistro Haimone stu- dcrem, in abbatia S. Petri, quam tunc abbas Amelinus

Franciofena ad visitji …. s … .

ad Serlonem illuc diebus illis advenerat, cuui ipso Haimone perrexit, Erat autem tunc adhuc Chmia- censis ordinis habitum prreferens, et tam facie quam corpore toto valde carnosus existens. Cum igitur hi duo super delectabili societate scholastica, tam in An- glia quam Francia, dulcia diutius jocundaque verba conseruissent, tandem in discessu mutuis se invicem orationibus devote committerent et commendarcnt, Haimoni Serlo tanquam ultimum vale proponens, finalem versus Ovidiani verbis finalibus clausulam ad- jecit : " Livor post fata quiescit ;" qure verba diutini tam temporis et remoti sibi recitata statim abbas ad memoriam tanquam pridiana vel hesterna revocavit.

Ad qucestionem vero super corpulenticie priori et te- nuitatc prfesenti foctam respondit, non abstinentise sua3 grandi nec carnis afflictioni id adscribi debere, nihil cnim non swuni sibi per hypocrisim tanquam suum adsumere volebat ; verum in Armoricje minoris Bri- tannia^ fines paucis evolutis annis ad visitandum domos ordinis sui transmissus, in domo quadam quam in- traverat grandi et forti rcsidens equo, cum pei* ostium arctum nimis et parum altum exire parai-et et properaret, equo ad exeundimi fortiter enitente ipsoque fneuum minus caute regente nec retra- hente, inter superlimiuure domus et sellam propriam

108 OIRALDI CAMBRENSIS [ll.

graviter coiiii»ressus, extra doinuin stutiui ab equo iu terram eorruit tanquam mortuus, confractis costis ejus- dcm pluriinis, et sanguino quoque per os et nares, per oculos et aures cunctasque capiiis tenestras, cursim et vclociter erumpente. Cumque post extasim longam et mortis imaginem passionemque syncopiam semimortuum diutius jam expertam tandem ad se rediret, vitalem spiritum ad artus suos amplius regendos iterum in se vix revocaret, adeo nervis et ossibus medullitus con- fractis, toto corpore debilitatus et desiccatus, ut tysim incurabilem ipsum incurrisse physici communi ceusm’a judicarent. Proinde non se vitam sed magis vitte lan- guorem de cietero ducturum, exiguoque teinpore se revera superstitem fore, dicebat. Unde et vita^ hujus- cemodi ta^dio fatigatus, ssepius asserere consuevit, quia morte mori mallet quam vitam ducere mortis. Porro quum corporis proceritate cultuque carnis et cura, forsan in desideriis, juvenilibus anuis, nonnunquam gloriabatur, carnis ejusdem passionem et remediabilem afflictionem divina clementia datam cum summa patien- tia sufierens, jugique compunctione peecamina deflens, paternamque misericordiam corde devoto recognoscens et incessanter implorans, finali demum per Dei gratiam potuit ^ felicitate gaudere. Dicebat etiam vitium hoc esse virorum ordinis sui quod grandes equos et fortes equi- tare tantopere gestiuut ct concupiscunt, quatinus scili- cet qui habitu exteriore cultuque coram ssecularibus quodammodo vilescunt, saltem equitatm"a prsecellant ; et ne longe peteretur exemplum palefridum suum quem tunc equitabat pulchrum et magnum ad hoc (?)

ostendit, sibi a . . episcopo pridie d

litatis hic si sed potius

superci enim ad passionem . . .

potuit^ Not cwtain, as the MS. is defective.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 109

et nos ad himiilitatem invitans asino insedisse legitur, et non eqimm equitasse bcllicosum.

Ut autem tam episcopi quam ahbatis exitum finem- que laudabilem hic explicemus, noverit hoc lector, quod Apostoloram limina quinque petendo et ad urbem Romuleam peregi-e proficiscendo, quartoque tam cor- poris quam spiritus jam labori minime parcendo, sicut a monacho quodam Cisterciensis ordinis et abba- ti?D De Eleemosyna itinerante nobiscum accepimus, quemadmodum stella matutina splendorve lampadis solaris inter nebulas erumpens et nubes undique dissipans, aerem universum lumine suse claritatis irradiat, sic abbas Serlo asseveratione veridica non solum monasterium suum, verum etiam ordinem Cis- terciensem totum, per orbem universum longe lateque diffusum, sanctai sujb conversationis exemplis, finalisque piTBsertim emendationis indiciis evidentissimis il[lustra- vit,] diemque sure dis . . . . oram fra . . . ebus aut

dixit, et tanquam spiritu prophetico

manifestissime declaravit : et sic hora dieque prsedicta cum psalniLS assiduis et orationibus, propriique spiritus commendationibus, cum fratrum et monachorum lamen- tatione pariter et exultatione, quia pium erat ipsum flere piumque gaudere, discessit.

Dictus autem episcopus ut erat in omni statu suo vir quidem simplicitatis imiocuse et benignitatis m- mensfB, factus imprimis de magistro scholarum archi- diaconus, de archidiacono in monachum, de monacho simplici in abbatem, de abbate in episcopum, de epi- scopo vero in archiepiscopum Cantuariensem gradatim ascendcns, audita Jerosolimorum desolatione per male- dictum illum nefandique nominis Saladinum, teri-jo Pal?estin[e malleum, nostris, ])roh dolor ! diebus, ausu sacrilego nefarioque perpetrata, statim inter primos crucem suam tollens, Christumque sequens et ejus injuriam nisibus totis ulciscens, dextroque statim

110 GIRALDI CAMBRENSIR [ll-

luimero signuni crucis extollens ct palam infigens, in ejusdem obsequiis tam remotis finibus quam ])ropinquis praMlicationis officium viriliter assumpsit. Et postmo- ilum iter arripiens uavigioque fungens, apud Marsiliam, transcurso tandem pelagi profundo, in portu Tyrensi incolumis applicuit, et inde ad exercitum nostrum obsidentem pariter et obsessum Acaronem illico tran- sivit. Ubi inter Cieteros cumque croteris multis fidelium turmis, in Christi obsequiis terraque sacra, proprioque Christi et crucifixi patrimonio, ad vindican- das ejusdem injurias usque ad spiritus exhalationem toto conamine laboravit, talentumque sibi commissum Domino denium ibidem multo cum foenore resignavit. Qui vero vitam et modos viri istius sancti plenius et perfectius audire gestierit, descriptionem ejusdem in Itinerario nostro, primeeque Distinctionis fine, requirat. Det itaque Deus quatinus ordini sacro dati et dediti nihil ordini contrarium gerant. aut concupiscant, sed feliciter eumdem ct finaliter adimplentes, sic esse.in mundo videantur ut nil mundanum meditantes unquam aut machinantes, et inter saeculares positi nil seeculare prseferentes, tamquam mundi huninaria mundanas undique tenebras hunine suse claritatis illus- trent ; quatinus a semita salutis exorbitantes, tam verbis exhortatoriis sacrisque doctriiiis quam precibus et meritis, necnon et sanctte suse conversationis exempHs, more memoratorum in proximo duorum, ad viam veritatis et vitse reducant, sictiue sibi cseterisque provideant, ut eodem calle quo ipsi procedunt et prse- cedunt proximos suos animasque fideles ad perpetuam tranquilla) pacis requiem perducere non desistent.

DIST.] SPECULUM ECCLESI/E. 111

Cap. XXXIV.

Be Chterciensihus ab onlinc Cluniacensi, ad prcedic- tas vitandum superfluitates, et ortas ex illis enomiitates, imrum ante hcec nostrco tempora zelo sanciissimo procedentihus.

QuALiTER autem monaclii, qui nunc Cistercienses OriKin of (licuntm-, a Cluniacensibus liabitura mutantes et ordi- clans!’’ ^^’ nem arctantes, parmn ante dies nostros exierunt, liic explicnre dignum duximus.

Quatuor ergo monachi de quodam Anglicano Clunia- censis ordinis, ccenobio apud Sireburniam scilicet dicecesis Salesbiuriensis, paucis annorum ante tempora nostra cu . . . us divinitus inspirati, Deique misericordia . . unum consensu . . . existentes ad locum . . . qunc- rendum, Deoque perfectius inserviendum, mare Gallicum transierunt ; et Franciaj planitiem transpenetrantes, usque in Burgundiam amplam et hispidam terris silvis- que foecundam se transtulerunt ; ubi longe lateque permeando, post duplicem locorum stationem demum ad tertiam, Deo duce, pervenerunt. Quem locum, quia tertio stabiliter est electum, Cistercium nuncupantes, sociis sibi tam fratrum quam monachorum adjunctis, primo paucioribus, ut mos est, postmodum autem numerosioribus, locum illum inhabitare, et paulatim ut poterant sedificare coeperunt, Deo favorem et gi-atiam adspirante, et pleniora processu temporis incrementa donante.

Unus autem illorum quatuor, ut dicunt, qui ordinem cceperunt, cui nomen Hardinc, primus eorum abbas fuit. Originem igitur ordinis hujus hanc sicut ac- cepimus indubitanter esse noveritis. Quamquam tamen nonnuUi religionis ejusdem viri, tam debUe fuisse principium propter origincm, unde per universum . . . . . . orbem a Deo milies(?) et di-

112 OIRALDI CAMBRENSIS flT.

l.itaturn, perti[niicius] negare contendant; sed scire debent illi quoniam multis in rebus magnis et inimensis, altis et arduis, dcbile principium melior foi-tuna secuta est, et quoniam rebus cunctis fere majoribus seminalem materiem modicaui et exile fuisse principium constat. Ut enim filateria sua dilateut, et fimbriaa etiam utcumque magnificent, dicunt et astruunt quod de mo- nasterio Mollismensi, in regno Francorum, abbas cum xii. nfonacbis suis, religionis causa propensioris et vitse gratia virtuosioris, domum suam relinquentes, et usque in Burgundiam transmigrantes, initialem huic ordini originem apud Cistercium contulerunt ; processuque temporis omnes ’ illi monachi xiii., per varias ordinis ejusdem domos, abbates fuere.

Alii vero dicunt xx. monachos et imum cum abbate suo, cui nomen Robertus qui et primus abbas. fuit, (piod Cistercium Molismense monasterium suum dese- ruisse, et Cistercium ut dictum est venisse ; unde et anno ab incarnatione Domini Mxcviii., abbatiam illam ibidem in nomine Domini construere coepeiimt. Potuit igitur verum utrumque fuisse, quod iv. monachi de Anglia tranfretantes, ut dictum est, Cistercium primitus incoluerunt ; et quod fama adventus eorum usque Molismum in Francia pervolante, xii. illi monaclii, seu xii. et unus, cum abbate sub, ad . eosdem inter ipsa initialia convolaverunt, et sacro ipsorum collegio se conjunxerunt. Sic autem variant, variisque modis filateria sua variando dilatant.

Habitum omnem coloratumque vitantes se tantum ves- tibus ovinis communiter operuerunt, lineis non utentes, sed laneis solum contenti. Femoralibus, [quse] in Levitico propter honestateni concessa fuerunt a Domino, sibi abstinendum, in sacrificiis etiam altaris, ex abun- danti decreverunt. Idem corporis cunctis tam alimentis

“. omnes ^ . . fuere”] omnibus . . . fuisse, MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 113

quam indumenti.s .superflua rescantes, carnium esu sicut in publico sic et in privato, prseterquam in regritudine gravi et desperata positi, dignum abstinere duxerunt. Item animalium pellibus seu domesticis corpora sua non tegunt, nec calidis indumentis uUis, nec focis sive fomentis frigora pellunt. Item caritate conspicui et hospitalitate prreclari, quorum nimirum porta nemini clausa, verum sicut mane seu meridie, sic et vespere cunctis aperta, ciTeteris ordinibus aut religionibus incomparabili dapsilitate prsecellunt. Item eremi desei-ta petentes et popularis strepitus frequentiam fu- gientes, manuumque labore victum quserentes, ct vasta^ solitudinis loca colentes, primitivam monastic?e religionis vitam et normam pristinam, paupertatem ejusdem et parcimoniam victualium et vestium inopiam pariter et duritiem, in cunctis scilicet abstinentiis et austeri- tatibus totis animi desideria reprsesentare curant.

Item quoniam redditibus annuis tam in terris et maneriis, quam ecclesiis et animarum curis, pro Christo carere, potiusque in sudore vultus sui manuumque labore vesci pane suo coustituerunt, pietas bonitasque divina bonum omne remunerans, tantam eis prudentiam in terris ex gratia contulit et providentia. Parcimonia

. . . . ntia inhjerendo n . . .

positos, infra . . modum annorum cu . . cula videas redificiis egi^egiis, armentis et equitiis, pecoribus ac pecudibus, cfeterisque mundanis opulentiis, longe copiosius quara redditibus amplis locupletatos abundare.

Potior enim est et longe pretiosior animisque bonis et bene institutis appetibilior pro^ndentia quidem quam opulentia. lUa nimirum congregat, et quoniam non minor est virtus quam quperere parta tueri, congregata conservat, dieque [de] die indies augmentando mul- tiplicat. Ista vero prrefudicia^ de redditibus, quoniam de anno in annum redeunt, nimia congesta diutius per

’ prmfudlcia] So in JMS. VOL. IV. H

114 fllRALDI 0AMBREN8IS [H.

negligentiam et incuriam dis«ipat et diHtraliit ; paida- timque magis ac magis deficit [et] in summam demum iuopiam evanescit.

Unde et e diverso si Cluniacensibus, maximeque momentaneis ac mobilibus cellarum prioribus, et ad nutus abbatum suorum ]“evocabilibus, locum assignes ample satis aidificatum, largisque redditibus locupletatum et

copiosius iustauratum ultimo

redeun iciam . , . am incuri . . .

stitum in brevi videas extrema^ desolationi datum. Sane propter primrevam congregationis hujus famam, et opinionem ordinis ejusdem tam sinceram tamque serenam, abbas in regno Francorum monasterii quidem antiqui et authentici de Savene cum monachis suis omnibus, non sokim ecclesiae matrici verum et coenobiis subditis et cellis longe lateque subjectis, de Clunia- censibus Cistercienses effecti, ad hunc ordinem communi voluntate et humana devotione se converterunt, terris tamen ab incolis inhabitatis quas antea habuerant, et ecclesiasticis quoque beneficiis, per indulgentiam tam a Cistercio quam etiam a sede Romana datam, retentis ad usus proprios et reservatis, dum tamen ad terras alias aut ecclesias amplius sibi perquirendas manus extendere non pr?esmnerent, . Ubi notandmu videtur et admirandum, quod licet agris fertilibus et pascuis pinguibus in copia multa sint abundantes, propter tamen boni regiminis et providentias defectum, ex nimia reddituum, ut dictum est, fiducia provenientem, minus opulentse quam ceeterse, redditibus omnibus ex toto carentes, ubique terrarum reperiri solent. Prseterea, sicut res exteriores, quibus vita producitur temporalis, Cistercienses provide gnibernant et dispensant, sic ad vitam comparandam reternalem ordinem ipsum interius et ordinis honestatem ac sanctitatem, cura longe ut decuit propensiore, tam per annua capitula generalia, quam per visitatores rigidos ac rectos, ad singulas totius ordinis domos crebro mittendos, absque macula prorsus

DIST.] SPECULTOr ECCLESIiE. 115

ofc ruga studio laudabili et remunerabili custodire nituntur et eonservare.

Quid plura? tanta virtutuui pmerogativa coepit ordo

Cisterciensis originaliter insigniri, adeoque tamquam

oleum effusum nomen ejus miroque suavitatia odore et

incomparabili fragrantia per orbem universum longo

lateque dilatatum, quod non solum abbates et priores

ordinum diversorum cum monaehis et conventibus

suis, verum etiam magistri scbolai-um egregii cum

discipulis suis,’ studiis relictis, necnon et episcopi ca-

thedralibus ecclesiis suis, ab activa vitam ad contem-

plativam, tamquam Liao lippitudine fatigati seu fastiditi,

ct Rachelis pulchritudine delectati, passim ad hunc

ordinem, tanquam ad locum quietis portumque salutis,

convolaverunt. Quara igitur diu dicto Dei dono, provi-

dentiiB gratia scilicet solum, ad hoc quod datum

fuerat, ad amovendum inopiam nimiam et expellendum

inediam, salubriter usi fuerant, juxta illud de Catone

scriptum :

" Huic epuli^ vicisse famem, magnique penates " Submo^dsse hiemem tecto ;”

prae coeteris revera cunctis, ordo fuit ordinum, ordo Cisterciensis ; et sicut exteriorem atro contrarium habitu colorem gerens, sic et interiorem actu quoque candorem prseferens uiveoque nitore prsefulgens. Sed ex quo maligno humani hoste [generis], semper sinistra suggerente, et excelsiora more solito prsecipitare fortio- raque labefactare nitente, niodum excedere medicina prresumpsit, et ad grangias gi-angiis exaggerandum et aggregandum, domosque domibus adjungendum et agro»

agris copula[ndum] h . . .

prop tam qui ad ter-

minum loci, juxta prpesumptionis vero perniciem longe ultra terminos manus extendit, mutatus est color opti-

" discipwlis suis"] discipulis scholis Buis. MS.

H 2

116 OIRALDI CAMRREXSIR [ll

mus; adeo ut interioris habitus, qui color albus extiterat, jam sit effectus longe contrarius albo, Cum itaque dicti Gentilis illius, juxta poeticam assertionem, secta fuerit, servare modum finemque tenere naturamque sequi, nonne dolor est maximu.s et lamentabile dam- num, quod tanta ecclesioe columna nec modum hodie nec finem servat, neque natursTe se conforraat ; modestia namque carens et moderantia, tam fines transcuiTere quam metas quoque transponere non erubescit, naturam- que sequi, qua? paucis contenta est, cuique ad manum est quod satis est, detestabili nimis et damnabili cupi- ditatis amore, contemnit. Sic itaque quamdiu donum Dei maximum, scilicet providentiai bonura, coraes indi- vidua prudentia rexit et moderantia, intraque modestise metas debitosque fines ac terminos hanc

cohibuit et coarctavit, satis abundantise

ordini suo petiit, absque defectu quolibet, divinis obsequiis dato devotius ac dedito, cum faraa quoque et opinione laudabili, quic(iuid ad usum vel esum pro tempore fuerat necessarium. Sed quoniam, testante poeta,

" Luxuriant animi rebus plerumque secundis, " Nec facile est sequa commoda mente pati ;"

juxtaque comici sententiam/ hoc apprime in vita utile censendum, ut ne quid nimis, statim ut directas veri et justitise semitas mens avida transiliens, modum successibus finemque possessionibus ^ ponere nescia ; proh dolor ! hic ordo tam honorabilis eatenus et tam honestus, giorise suae famseque tam celebri maculam impressit, totum decus et decorem pristinum, tara- quam nubibus et nebulis atris, obtenebrantem. Nec mirum, quoniam denuo testante poeta,

" Est modus in rebus, sunt certi denique fines " Quos ultra citraque nequit consistere rectum."

" possessioniljus"] possionibus, MS.

DIST.J SPECULUM ECCLESI^E. 117

Proiu cuni ultra recti justicjue tramiteiu vi cupidiuis

inipellente j^rocessit, statim saltibus enormibus ad

nimiam, proli dolor ! infamiam sibi comparandam et

ignominiam, medicinalis industriso cura modum ex-

cessit. Mirum autem quod ubi semel accessit, tam

tenaciter et tamquam inseparabiliter ordini sacro

dictaj macuke mevus adhtesit, quod nullo nitro,

nulla fullonis herba, liactenus ablui valuerit aut

deleri. Nec minus lioc stupendum minusve dolen-

dum, quod nulla prudentia, nullaque cura, seu mentis

industria, prfecipueque quod nec per visitatonmi frc-

(juentiam aut dihgentiam, nec per capituli remedia

generalis, tam salubriter instituti, quibus csetera fere

cuncta corrigi solent crimina, solum j^erniciosiE cuj^^idi-

tatis vitium perstat adliuc incorrectum. Foi-san autem

eveniet, gratia desuper insperante favorem, ([uod per

ordinis orationes ac merita totius, per orbem universum

tam longe lateque diffusum ac dilatatum, prEecipuecj^ue

propter eleemosynas tantas et caritatis opera, necnon et

hospitalitatis officia proeclara, quibus infatigabiliter

cunctis pra^eminet et prtecellit, totum evanescet in

brevi quod dedecuit, niveumque de cajtero corpus

indecens omnis et inconveniens, per Dei gratiam, menda

relinquat.

Ad id igitur efficacius atcjue maturius obtinendum utinara in singulis capitulis generalibus, communi voto, unanimique devotione, speciales ad hoc fierent ora- tiones, ibique statueretur et firmiter idipsum ubique terrarum observaretiir, (piatinus in cunctis per orbem universum ordinis ejusdem domibus, ad plenius illud Deo propitiante consequendum, profusiores et profun- diores spccialis devotionis ardore pariter et amore tam eleemosyniTe fiereut quam orationes,

Explicit Distinctio Sccunda.

11’^ GIRALDI C.VMBEENSIS [hl

DISTINCTIO III.

Introduc- QuoNiAM autein liumani generis hostis antiquus et ejuscleui adversarius, cujus cessare malitia uequit, per- tinacissimus, primasva tabescens invidia, semper bonis initiis nequitisD suse virus infundere consuevit, sicut primus post Creatorem suum in paradisi deliciis existens, cupiditate depravatus ab empii-eo fuit ccelo dejectusi sic et primos parentes innocuos eodem vitio con- tammare, ct ob hoc ab amoenis paradisi sedibus per- turbari, procuravit ; haud dissimiliter Cistercicnsium ordinem prselibatum originali revera sinceritate puris- simum, dicto venenosse cupiditatis vitio, postremis his nostris diebus, commaculare et obfuscare nimis effica- citer attemptavit. Adeo nempe in hujus ordinis viros, pnie ca^teris hodie cunctis, cupiditatis immens^ et am- bitionis immoderatse, diabolo instigante et ardua ac celsiora magis conamine semper impugnante, pestis invaluit, ut tanquam hydropisis vitio,

" Quo plus sunt potae, plus sitiantur aquge."

Verum Seneca de Clementia* ad Neronem : > “Facit " quidem avidos nimia felicitas; nec tam temperat» " cupiditates unquam sunt, ut in eo quod” contingit " desmant. Gradus a magnis ad majora fit, et spes " mprobissimas amplectuntur, sperata consecuti ;" sicut dictuni est supra in Distinctione secunda. Cui et ilhid Ovidii concordare videtur:

" Luxuriant animi rebus plerumque secundis, " Nec facile est jequa commoda mente pati."

’ ^eronenq Cf. Itinerar. Camb. p. 831.

DIST.] SPECULUM ECCLESIJi. 119

Et illucl ejusdem :

" Creverunt ct opes ct opum furio.sa cupido, " Et cum possideant plurima, plura petunt/’

Item et illud Horatii in libro Carmiuum :

" Scilicet improbas " Crcscunt divitia?; tamen

" Cui"tee nescio quid semper abest rei."

Et in eodem :

" Crescentem sequitur cura pecuniam, " Majorumquc fames/’

" Multa petentibus " Desunt nmlta. Bcne est, cui Deus obtulit " Parca, quod satis est, manu.’’

Unde et Lucanus :

" 0 vitte tuta facultas, " Pauperis, angustique lares, O muncra nondum " Intellecta deum."

Petronius :

" Non bibit inter aquas, nec poma fiigacia carpit

" Tantalus infelix quem sua vota premunt.

" Divitis hoc magni facies erit, omnia late

" Qui tenet et sicco decoquit ore famem."

Armentis quippe et equitiis montana, porcis silves- tria, capris nemorosa, ovibus pascua, pecudibus plana, aratris arva, quamquam revera in se largissima, singula tamen vitio mentis insatiabilis videntur angusta, Ideo- (|ue terrai occupantur, termini transponuntiur, fines invaduntur, unde et nundinae mercimoniis, et fora litigiis, et curise replentur querimoniis. De talibus autem in Ysaia legitur : " Va3 vobis qui conjungitis " domum ad domum, et agrum agro copulatis, usque " ad terminum loci. Numquid habitabitis soli vos in " medio terrse ?" Si ergo sic invehitur propheta in eos

120 GIRALDI CAMBIIIINSIS [lH

([ui iisque ad tenninum, quid in illo.s dicetur qui longe ultra terminos ? His igitur ex causis ct similibus effectum est, ut verse religionis color optinms adeo iu ftilsitatis fucum sit jani conversus ; adeo nigri inte- rius mores candidis velantur operimentis ; adeo, inquam, interioris olim habitus, " qui color albus erat, nunc " est contrarius albo," ut de iis illud evanselicum vcre videatur impletum : " Attendite ab his qui veni- " unt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem " sunt lupi rapaces." Tantse tamen et tam declamatfe per orbem a\Tiditatis bona, ut crcdimus, occasionem prsestat intentio, hospitalitatis namque gratia, quam Imjus ordinis viri, quamquam in se abstinentissimi, prae aliis cunctis, caritate largiflua in pauperes et peregrinos infatiganter exercent. Et quia non reditibus, iit alii, sed manuum labore solum et providentia vivunt, terras tanto conamine, quibus ad haec peragenda suflScientiam eliciant, avide perquirunt, pra^diaque summo opere petunt et pascua lata. Verumtamen ad reprimendum et removendam ab ordine sacro detestandam ambitionis notam, utinam illud in Eccle- siastico interdum ad animmn revocare velint : " Qui " facit eleemosynam de substantia pauperis, quasi filium " qui victimat in conspectu patris." Et illud Gregorii : " Bonus usus non justificat male qusesita." Item et ilkid Ambrosii : " Qui male accipit ut bene dispenset, " gravatur potius quam juvetur. Tales enim cuni " apostolo dicere videntur : ’ Faciamus mala ut veniant " ’ bona.’ " Scriptum est enim : " Talis debet esse mise- " ricordia quse suscipiatur, non quse repellatur ; qua3 " peccata purget, non quse reum faciat ante Dominum ; " de justis laboribus tuis, non de rebus alienis." Audi Salomonem dicentem : " Honora Dominum de tuis " justis laboribus.’’ Quid dicturi sunt igitur qui aliena rapiunt et eleemosynas inde fecerunt ? ‘0 Domine, in ’ nomine tuo misericordias fecimus, pauperes pavimus, nudos vestivimus, peregrinos hospitio recepimus.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 121

" Quibus dicturus est Dominus, quod dedistls discitis. " tjuod fecistis rapinam quare nou discitis ? ’ Quos " pavistis memoramini et quos uegastis non recorda- " mmi.

Sunt tamen inter hos quamplurimi, sancta devotione Deique dilcctione revera prcediti multum et prajclari, quorum intimi cordis arcana, dicttTe cupiditatis vitia, quibus tantam ordo Cisterciensis, adeo ab initio nitidus adeoque sincerus, maculam contraxit, gloriaeque suse splendorem niievis et mendis enormibus non medio- criter obfuscavit, multum absque dubio devovent et detestantm-, quantumque propter aliorum multitudinem prtevalent, tam fratrum sc. quam monacborum, qui stTcculares ad lioc ambitus nimiis afFectibus amplec- tuntur, dolent quidem in secretis et dissuadent, totis- que nisibus, ad vitia delendum virtutesque sequendum, reluctantur. Unde et monacbum quemdam ordinis ejusdem, virum indubitanter bonum . , . um et . , •. . rigantum, cum secretius quoque super bis colloqueremur dicentem audivimus, quoniam eodem pravie cupiditatis vitio venenoque pestifero, quo an- «•eli depravati fuerunt, et a summo cceli palatio praeci- pitati, primique parentes a paradisi sedibus amcenis ejecti, et in miseriis exules effecti, et hostis ille malig- nus, qui bonis initialibus insidiatur, arduaque semper et alta labefactare conatur, adeo ordinem istum inchoa- tione primseva tam conspicuum, toxicum inspirando su?e nequitise jam infecit, quod et apud Deum meriti exigui et exilioris, et apud homines quoque laudis et honoris esse reputetur longe minoris, " Unde et evideuter " apparet artem esse diaboli, virulentumque beluse " utente ^ maleficium, quia propter tot grangias terras- " que quaesitas, amplas et latas, tantasque undique " simul et undecumque conjestas, nunquam melius inde " vescemur aut vestiemur, nec aliud nobis ex his om-

disciiis\ So MS., in both places. | -" utente\ So in MS.

122

GIRALDI CAMBRENSIS

[lH.

" nibus emolumentum provenire potest, pro quibus et " Dei gratiam demerernur, et apud populuui totum " avidse cupiditatis esse declamamm-, nisi quod popu- " los inde rustiquos [et] barbatos pascimus, et mastinos ^ ’’ fratres ;" scilicet canes ad opes tuendum et custodien- dum significans. Quoniam eleemosynte, quae ad refici- endum egenos in portis fieri solent, si de substantia pauperum atque rapina fuerint facta3, divinse procul dubio piet[tat]i non suut acceptse. Quibus et illud Ambrosii consonare videtur : " Hi sunt qui in affluentia " inopes egestatis mala in ubertate patiuntur, nescien- " tes parta respicere, dum egent liabendis." Non ergo miretur quispiam si in monasteriis inter bonos inve- niantur interdum mali, sed exultet magis Dominumque laudet, quod inter multos malos aliqui nonuimquam inveniuntur boni. Ait enim poeta :

" Et bona sunt vicina malis."

Paulo post, tanquam ad hoc exemplo contirmandum, subjecit :

" Terra salutiferas herbas eademque nocentes " Nutrit, et urticaB proxima ssepe rosa."

Ad hagyographos quoque nostros respiciamus, et Gre- gorium^ in Omelia super illuin locum Evangelii, vidit hominerii non vestitum veste nuptiali, audiamus ; ait enim, " boni soli nusquam sunt, nisi in inferno. Ha3C " autem vita, quse inter coelum et infernum sita est, " sicut in medio subsistit, ita utrarumque partium cives " communiter recipit, quos tamen sancta ecclesia et

" mastinos"] The passage is full of blunders in the original, e.g., " nisi " quod popules inde rustiquos bar- " batos passimus," &c. ; and again below: " eleemosynam . . . rapina " fierunt factaj divinse prodere dubio " pieti non sunt," &c. It is clear

from these instances, and numerous others, that the transcriber could not read his original. I have ven- tured tacitly to correct the morc obvious mistakes.

• Gregoriuni] Hom. in Evang. ii. 38, § 7.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 123

" nunc indiscrete suscipit, et postmodum in egressione " discernit. Si igitur Loni estis, quamdiu in liac vita " subsistitis, oeijuauimiter tolerate inalos ; nam quisquis " malos non tolerat, ipse sibi per^ intolerantiam suam " testis est, quia bonus non est. Abel enim esse renuit " quem Cahim malitia non exorcet. Sicut in tritura " arese grana sub paleis premuntur, sic flores inter spinas " oriuntur. Et rosa qu?e redolet crescit cum spina qure " pungit. Duos quippe filios habuit prinius homo, [sed] " unus horum electus et alter reprobus fuit. Tres fihos " arca continuit, sed ex his duo electi sunt et unus " reprobus fuit. Duos Abraham filios habuit, sed unus " electus et alter reprobus fuit. Duos Ysaac fihos " habuit, sed uuus electus est et alter vero repro- " batus. Duodecim fiUos habuit Jacob, sed ex his " unus per innocentiam venditus est et alii vero per " mahtiam venditores fratris fuerunt. Duodecim apos- " toli sunt electi, sed unus ex his admixtus est re- " probis qui probaret, xi. vero qui probarentur. Septem " sunt diaconi ab apostolis ordinati, sed vi. in fide " recta permanentibus unus extitit auctor erroris. " In hac ergo ecclesia nec mali esse sine bonis, nec " boni sine malis possunt. Anteacta itaque tempora, " fratres carissimi, ad mentem reducite, et vos ad ‘^ malorum tolerantiam roborate. Si enim fihi elec- " torum sumus, restat necesse est ut per eorum exeni- " pla gradiaumr; bonus enim non fuit qui nialos " tolerare recusavit. Hinc namque est quod de seme- " tipso beatus Job asserit, dicens : ’ Frater fui di-aco- " " num et socius struthionum." Hinc per Salomonem " sponsi voce sanctse ecclesise dicitm-, ’ sicut h]ium " " inter spinas, sic amica mea inter filias." Hinc ad " Ezechielem Dominus dicit : ’ Fili hominis, increduli " ’ et subversores sunt tecum et cum scorpionibus " " habitas." Hiiic Petrus beati Lotli vitam glorificat, " dicens : ’ Et justum Loath ab opprcssoriun et a ne- " ’ fandorum injusta conversatione eruit. Aspectu enim

124 OIRALDI CAMBREXSIS [lll.

" ’ et aiulitu jiistus erat, liabitans apud eos, (^ui de " ’ die in diem aniniani justam iniquis operibus cru- " ’ ciabant/ Hinc Paulus discipulorum vitam laudat " et roborat, dicens : ’ In medio nationis pravse et " ’ perversse, inter quos lucetis sicut luminaria in " ’ mundo, verbum vitiB continentes/ Hinc Johannes " Pergami ecclesia3 attestatur, dicens : ’ Scio ubi ha- " ’ bitas, ubi sedes est Satanse, et tenes nomen meum, " * et non negasti fidem meam.’ Ecce, fratres caris- " simi, pene omnia percm-rendo cognoscimus, quia " bonus non fuit, quem malorum pravitas non pro- " bavit. Ut enim ita loquar ferruni nostrai anima3 " nequaquam perducitur ad subtilitatem acuminis, si " hoc non eraserit alienae lima pravitatis."

" Terrere autem vos non debet, quod in ecclesia et " niulti mali et pauci sunt boni, quia arca in undis " dikivii, quai hujus ecclesiai typum gessit, et ampla in " inferioribus et angusta in superioribus fuit, quse in " summitate etiam sua ad unius mensui’am cubiti " vix excrevit. Inferius quippe quadrupedia atque rep- " tilia, superius vero aves et homines habuisse credenda " est. Ibi lata extitit ubi bestias habuit, ibi angusta " ubi hominem servavit ; quia nimirum sancta ecclesia " in carnalibus ampla est in spirituahbus angusta. Ubi " enim bestiales hominum niores tolerat, illic latius " sinum laxat. Ubi autem eos habet qui spirituah " ratione suffulti sunt, illic quidem ad sumnium duci- " tur ; sed tamen quia pauci sunt, angnistatur. ’ Lata " ’ quippe via est, qupe ducit ad perditionem, et multi " ’ sunt qui vadunt per eam, et angusta est quse ducit " " ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam." Eo " autem usque arca angustatur summis, quousque ad " mensuram unius cubiti perducatur, quia in sancta " ecclesia quanto sanctiores quique sunt, tanto et " pauciores. In summo ad illum perducitur, qui solus " homo in hominibus, et sine alterius comparatione " natus est sanctus ; qui juxta Psahnistse vocem factus

DLST.] SPECULTIM ECCLESIyE. 125

" cst, sicut passer uniciis in rcdificio. Tanto ergo " magis mali tolerandi sunt, quanto et amplius al)un- " dant, quia et in areje tritura pauca sunt grana " qufB servantur et grandes acervi ’ palearum qui " ignibus comburuntur."

CsDterum ut ad priora revertamur, a quibus prop- ter exempla ponenda non inutiliter digrossi sumus. " Quoniam longum est iter," ut ait Hieronymus, " per " prtecepta, commodum autcm et compendiosum per " exempla;" sciendum quod malorum malitia qui mixti sunt bonis, quasi frixorium est et lima bo- norum, dum ipsi manus suas lavant seque mundificant in sanguine peccatorum ; angelorum quippe ruina ca- dentium stantium quasi cautela et confirmatio fuit ; pcrcusso niminnn pestilen[ti prud]ens prudentior erit. Quos igitur et in bono firmatos malorum perver- sitas non depravat, sed ipsos plerumque malos a malitia sua bonorum societas verbis et vitfe meritis rcvocabit. Propterea, ut ait poeta :

" Spectanda est meritis quisque puella suis. " Servus enim domino statve caditve suo."

Non autem detractoris haec scribere vitio, verum ab- stractoris turpia potius abstrahere, et maculosis vitiorum contagio plenis antidotum addere medicinalem, sincera3 caritatis afiectu desideravimus. Novimus hoc tamen quia nonnullis, quibus sua placent vitia, scripta prae- sentia displicebunt, sunt enim sua crimina quibus in- volvuntur et delectantur; plus appetunt damnabiliter occultari quam manu medicinali propalari salubriter et curari. Verumtamen multotiens, ut ait Jeronymus " Bona parantur invitis dum eorum potius utilitati " consulitur, quam voluntati. Quoniam et qui phrene- " ticum ligat, et qui lethargicum excitat, ambobus mo-

’ grandes acervi] gravides asserui, MS., with other blunders equally gross.

120 GIRALni rAMBRENSIS [lIT.

" lestus, ambos " quoque ca

ac carnes s et putrida separans,

nunc vnlnera ligans et fomenta coaptans, crudelis simul et clemens, non parcit medicus ut parcat, et spevit ut misereatur.

Abhinc igitur iinalem prooemii Distinctionis secundso portionem, a clausula qua; sic incipit : " Unde si de " coenobiis et csetera " — respiciat lector et relegat et in finem usque perducat. Lecta nimirum semel et intellccta |tlacent ad horam et delectant, repetita vero saspius memoripeque tcnaciter impressa, placebunt diutius, et tanquam in haliitum versa, cum perpetua dierum numerositate permanere contendent.

Explicit Procemium tertice Distinctioni.9.

DIST.] SPECULUM ECCLESI^l 127

CAPITULA DISTINCTIONIS III.

I. Dc ccenobiis Cisterciensis ordinis per Kanibriani con- structis; et prinio de duobus in australi maritimt^ nimia vicinitate conjunctis.

II. De domibus ordinis ejusdem variis per Walliam constitutis, ct semper minoribus per majores afflictis.

III. De abbate qui per fraudulentas astutias periculum quod meruerat ad tempus declinavit, sed non longe post majorem confusionem incurrit.

IV. De abbate paupere domus afflictse ex insperato per electionem ad Menevensem cathedram vocato, et consone satis atque concorditer ab universis electo.

V. De domo monialium exili et exigua per monachos opulentos oppressa, et libris theologicis fraudulenter ademptis.

VI. De monachi societate dolosa, gravique per ipsam viro innocuo proveniente jactura, demumque per animum vindicem atque virilem ultione secuta,

VII. De librorum emptione subdola, seu potius ademp- tione, non per abbatis simplicitatem, sed magis mo- nachorum duplicitatem et dolositatem perpetrata, monachoque veri patris in falsum ac fictum muta- tione promoto.

VIII. De domo clericali paupere per monachalem opi- mam afflicta, et Cisterciensis ordinis monacho vitio quoque Cluniacensium invohito.

IX. De monachis ordinis hujus medicinalis artis peri- tiam trutannice professis.

X. De communi co?nobiorum Walliee vitio, per quod baptismales ecclesiae parochianis suis sicut vivis sic et mortuis per monachos destituuntu]-.

12S OIUALDI CAiir.RENSIS [lIT.

XI. De Hybernicis ccenobiis simiiibus vitii.s et aliis qucKiue non minus horrendis perniciose contami- natis.

XII. Dc foresta regis Anglise per monachos ordinis hujus pro parte non modica fraudulenter obtenta et fraudulentius extirpata.

XIII. De crapula Cisterciensium oeculta, et carnium voracitate per cameras et firmarias inordinata.

XIV. Dc verbis W. Mapi curialibus et facetis in or- dinis hujus suggillationem emissis.

XV. De tems nimis fraudulenter ac detestanter occu- patis, et responsione abbatis obliqua ad hominem quippe magis quam ad orationem militi facta.

XVI. De furtis iniquis et inauditis et fui’ibus ipsis in- cendio pariter et suspendio dignis.

XVII. De cellerario bono domuique suse valde proficuo, deque priore pernicioso domuique suae male prae- posito.

XVIII. De milite in lecto a)gi"itudinis constituto ad monasterium delato, cumque . . . valescere cepisset a monachorum manibus vix erepto.

XIX. De militis cujusdam super monasteriis in terra sua construendis laudabili dispositione inter mona- chos Cistercienses et Cartusienses facta coUatione.

XX. De Cartusiensium ordine vita^, honestate laudabili et austeritate.

XXI. De austera quoque Grandimontanorum religione.

JSxpliciunt Capitula. Incipit Dist. tertia.

i

DIRT.] SPECITLUM ECCLESI^. 129

DISTINCTIO III.

Cai’. I.

De camohiis Cisterclensis ordinis per Kamhriam con- stitutis ; et lirimo de duohus in aiistrali maritima nimia vicinitate conjunctis.

QuoNiAM autem de cupiditatis vitio venenoque pesti- Instances lero quo Cisterciensis ordo comniuniter inficitur, et ^^^ pi.es. lioc arte maligni illius, ut dictum est, qui jugiter arcum sion on the suum tendit quatinus vel in lioc culto sagittet imma- cistercians culatos, quique semper impugnare fortia majoresque malitifiR suse vires ibi exercere nititur ad nocendum, ubi rebellio major, succincte satiset quasi summatim in ]irooemio dictum est, jam pra^libato ; nunc de singulis monasteriis ordinis ejusdem singula quiedam pi-out n[empe] veraciter occurrere poterunt zelo caritatis et correctionis, Illo teste qui scrutator est cordium et cunctorum est quoque conscius secretorum, quatinus cautius atque salubrius \ntiosa vitari valeant, in medium proferre curavimus. Seepe nimirum audita vel inspecta csetei"orum incommoda, seu opprobriosa facinora, verecundis animis ad siinilia vitandum et declinandum est medicina, multociens etiam mala propria dum reci- tantur ab aliis displicere iucipiunt, et ruborem incu- tiunt, unde plerumque contigit ut quos peccati timor emendare non potuit, emendet pudor.

In primis itaque de duobus monasteriis in Australis

Wallia? maritima sitis, nimiaque vicinitate propinquis,

dicemus. Quie duo quidem sola matrici domui de

Albalonda ca^terarumque fere cunctarum ordinis hujus

VOL. IV. I

130 GIRALDI fAMBRENSIS [lll.

raatri per Walliani totam non subjiciuntur. Domus igitur liJB dua^, una opulentior, altera paui^erior, quanquani valde vicina?, midto tamen tempore dum bonis abbatibus lectoribusque paciHcis prseditaj fuerunt, unanimitate laudabili, fratemaque, sicut decebat, dilec- tione coucordes extiterant, donec monachus quidam de borealibus Angliiu finibu.s originem trahens, unde viri versutiores magisque versipellcs Anglia) totius exire de conauetudine solent, per visitatores advenas superveni- entes, donmi ditiori pi’tTefectus in abbatem fuit. Qui protinus fines antic^uos metasque pristinas, inter domos duas, a patribus olim positas et apci*te signatas, transi- liendo, terras et pascua domus alterius sibi occupare et appropriare neque tardavit, nec cessavit. Nec solum domum illam pauperem, terrarum suarum occupationi- bus, vermii etiam vexationibus multis litibusque crebris, et sumptibus magnis apporiare, quinimo funditus ipsam adnihilare, totis nisibus anhelabat ; propter quod et ilhid poeticum hic adaptari non incompetenter aut incongrue potest :

" Mantua ve miserse nimium vicina Cremonae."

Inter tot igitur et tantas tribulationes et tuibationes pauperi domui per opulentam ij-rogatas, contigit ut domo- rum duarum, afflictae scilicet et affligentis, persequentis et patientis, equitia duo in pascuis occupatis e vicino conjungereutur ; dum divites scihcet pauperes de die in diem magis arctare et a propriis expellere sedibus modis omnibus eniterentur. Quo facto, duorum equi- tiorum equi emissarii duo grandes et fortes et gratiosi, propter pullos propagandum non degeneres, sed gratiosos et egregios, diligenter, ut mos est, electi et pretio non modico comparati, statim ad invicem concurrerunt, et dentibus ac pedibus atrox inter se bellmn et horribile commiserunt. Cum autem plurimis diebus istud accideret, istis quasi fugientibus, ilhsque fugantibus, et propellere ex toto conantibus, tandein

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 181

fratre.s domu.s ditioris miram commenti fraudulentiam, et forsan a superioris astutia derivata, pedes emissarii sui ])Osteriores, quatinus recalcitrare etticaciter posset, ferris fortibus ac novis, clavisque prielongis et acutis ac arte fabrili bene calibatis ferri fecerunt et armari, sicque venientes ad pascua occupata sicut consueverant, et alteri equitio majori j&ducia jam appropiantes, emis- sarios duos statim more solito concurrere permiseiamt ; propter armaturam quippe dolosam facti de victoria tanquam securi. Factum est igitur bellum atrox et liorrendum, sed tandera judicis justi judicio, cui dolo- sitas displicet omnis sicut et iniquitas, pauperis domus emissarius tequitate jmnatus sola et causae justitia, armatum adversiB partis emissarium inermis expugnavit. Et quamquam in primo congressu fere succubuisset, quasi de victo denmm victor effectus, liostem adversum ad terram victoriose prostravit; nec pedibus tunderc prostratum, nec dentibus lacerare cessavit, donec mortuum penitus jacentem absque motu quolibet, nee postea resurgentem, in campo reliquit ; adeoqile per- fectoe et absolutoe victoriae gloriam appetivit, ut aliquo- tiens accedens cum hostem prostratum aut caput erigentem, aut pedes moventem, respiciendo viderct, statim cum impetu reversus, nec tundere destitit, nec lacerare, donec exanimatum et penitus inmotum re- liquisset.

Prreterea non solum tribulationibus et angustiis variis et diversis domum pauperem dives illa moles- tare non destitit, sed etiam abbatem loci ejusdem virum simplicem et rectum, abbas adversarius litibus et controversiis proterviter vexans, ad partes quoque transmarinas et capitulum Cisterciense pluries laborare coegit. Videns hoc autem monachus quidam dictse domus exilis, cui nomen Gaufridus, qui cum abbate suo, Abraham vocato, jam soepius propter hfec eadem negotia transfretaverat, videns, inquam, et dolens quod propter abbatis adversi divitias simul et versutias, nec

I 2

132 CIKALDI fAMBRENSIR [lIT.

ablata jnris ordine recuperai-e nllatfnu.s poterant, nec dainna quoqne de die in diem ampliora, ju.stitia me- diante, declinare valebant, ad aliud remedium et jus extraordinarinm, mentis amaritudine et cordls anxie- tate cogente se convertens, collectis Wallensibus non pancis, et tam prece quam pretio conductis et con- vocatis, viris velocibus quidem ad effundendum sanguinem et ad rapinas exercendnm facinusque per- petrandum jn-omptissime paratis et expeditis, armenta partis adverspe cuncta, necnon et equitia in pa.scuis suis et terris occupatis inventa,^ cum “NVallensibus sui.s, et ipse quoqne forti ot grandi residens equo cursore, nec jam nt monaclius sed magis tanquam miles eo-reo-ius, sive Brasrmannus bene loricatus et armatus, gladioque longo latere munitns, et lancea manu con- cludens undique, viriliter invasit ; et tam fratribus ad- versis ibi repertis, quam etiam Wallensibus, ad violentas irrogandum injurias similiter ex illa parte conductis, vulneratis et confectis, inque fugam tui’pem illico conversis, prsedam universam victoriosus abduxit. Et non ad doir.um snam secum illa revertendo su.scepit, verum ad silvcstria proeul et montana secessit ; Wallen- sibus vero c.Teterisque simul expeditionis suae sociis, tam ad vescendum quam ad stipeudia quoque reddendum, de prasda liberaliter et longe divisit.

Apud abbatiam autem divitem, mox ut auditum lioc fnit, abbas anxius poenitentiaque ductus et humiliatus, ])arante nimirum intellectum vexatione, cum monacliis domns suae discretioribus v. vel vi., ad abbatiam pau- perem statim accessit, rogans et supplicans, monens at- tentius et suadens, quatinus ablata restituerent, et facinus tantum et tam horrendum, totumque per ordinem Cister- ciensem hactenus inauditum, absque dilatione et diffi- cultate, citra majorem audientiam, emendare curarent.

iiivcnta’] inetita, MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESI.*’,. 133

Abbas autem alter absque dubio citra conscientiani suani vel domus sua3 id factuni esse constanter asseverando respondit ; confestim(|ue ad instantiam abbatis illius magnam, et monachorum qui advenerant, equis adductis, ad montana conscendit, et monachum suum diu qutesi- tum, et vix tandem inventum, super his conveniens, rc- siduum pra^dae praster comesta scilicet ct in stipendiis data, non nisi restitutis in integrum, tam terris quam pascuis ablatis, et in pace relictis, saepius ob hoc eundo et redeundo, iinali labore vix reduxit. Quo facto, et firmis cautionibus confirmato, monachus quidem in- terius, exterius autem, prassertim ui"gente negotio, et necessitatis articulo, tauquam niiles animosus, et pugil ac pmedo validus, ad domum propriam, victor eximius et tanquam triumphali gloria potitus, accessit. Sic igiturque stultitiam simulare loco prudentia sununa est; et quoniam, ut ait poeta, in libro Carminum :

" Misce consiliis stultitiam brevem : " Dulce est desipere in loco :”

ea (puc juris remedio revocare non potuit, pcr si- mulatam insaniam, regis in hoc David vestigias se- (piens, sub dicto tenore pai-iter et talione, recuperavit ; et pacem quam domui suse per legem canonicam sive monasticam perquirere nullatenus potuit, per legem denique Walensicam, patrire consentaneam et consuetam, vim vi repellere parans, seque viruni urgente molestia fortius et mentis angustia probans, sciens etiam et recolens quoniam arma tenenti omnia dat qui justa negat, demum efRcaciter obtinuit.^

Sed autem ad dictunx abbatem divitiis simul et vitiis, qnx sese plerumque comitari solent, abundantem, verbis authenticis apostrophemus : " Ve qui prsedaris, " nonne et pniedaberis ? Ve qui spernis, nonne et

’ Ilere a new scribcbas commenced.

lo4 (illlALDI CAMIJIIENSIS jlll.

" spcriieris ? Niuu et eadeiu ineusura qua luensus " ftieris remetietur ct tibi ? Nonne et jure humano " pati legern teneris quam ipse tuleris ? Item ct jure " naturali, hoe facias alii quod tibi vis fieri. Item " quod tibi non fieri vis, lioc ne feceris ulli. Itcm " quo rnodo mandatum illud in lege Mosaica maximum " su})er dilcctione Dci perfccta, necnon et ])roximi, sine " qua salus esse non potest, tc adimplere confidis, qui " cupido Deum animo jugiter oSendis, cum caritas prse- " sertim et prava cupiditas uno et eodem in pectore " sunt ac semel ^ convenire vel commanere possint ; " quique proximos, prfccipueque religionis ejusdem et " ordinis viros, injuriis crebris, molestiis assiduis, nec- " non et rapinis apertis, cupiditate plectibili vexarc et " apjioriare contendis? Et qualiter, quajso, viri saeculares, " aut etiam religionis cujuslibet alterius bomines, a tanta " cupiditatis et tam immoderatfe malitia tuti esse " potcrunt, cum sic ordo seipsum suseque proprise " rcligionis et professionis .habitum, tanquam bello plus- " quam civili persequi tam pertinaciter et impugnare " non cesset ? "

Verum quoniam nunquam sola veniunt scandala, scd si non errata maturius emendentur, et confessione corda mundentur, pullulant in immensum, et crescunt peccamina, monachi dictae domus cpimse, sub eodem abbate memorato, vel alio sibi moribus simillimo, feodum militarem sibi vicinitate conjunctum, arte qua prseeminere feruntur ordinis illius viri, proximos scilicet circumveniendi, et animos simplices ad temporales com- moditates suas graviter alliciendi, data prse manibus pecunia non modica, plurimorum annorum ad spatia conduxerunt. Processu vei'0 temporis terra quse sterilis antea propter negligentiam et culturse debitgg carentiam esse videbatur, diligenter exculta, et mona- chorum ac fratrum manibus non otiosis fortiter

’ tiunt ac semeT] So in MS. ; q. nunquam simul?

DIST.] SPECULUM KCCLESIiR. 135

elahoratft, jani respondente, et fructus commissos et labores impensos fo^nore cum multo reddente, mirando in monacliis et detestando fraudis commento, castellum militis, cum quo conjunctione temporali contraxeraut, olim in eadcm terra constructum, sed per incuriam tunc {jbsque custode relictum, nocto quadam sub in- tempest[iv]o tenebrosoque silentio funditus everterimt, et solo tenus in planitiem redigerunt. Quod cum ad militis aures pervenisset, vix illud in primis credere valens, sed illuc ocius accelerans, et verum hoc esse nimiaque veritate subnixum, oculata fide comperiens et conspiciens, anxius plurimum, et intimi doloris jaculo graviter vulneratus, querimoniam suam publicje potestati patria?que rectoribus, cum lacrimosis suspiriis et singultibus multotiens detulit; sed monachis ampla manu donantibus, et justitiam omnem donis et numeribus prjefocantibus, pecunia semper, ut mos est, paupertati pi-a3valente, proficere non potuit. Sed et quoniam pravee cupiditatibus vitium, minus cautum, telo arcuque toxicato semper avidos sauciat animos et non satiat ; videntes dicti monaclii contractum terra? cum milite factum domui suse valde proficuum, ecclesiam quoque parochialem, in eodem antiquitus feodo con- stitutam, emphioteticis ad firmam pactionibus, a persona suscipere consequenter apposuerunt. Procedente vero teuipore, perpetratum antea scelus, quamquam horren- dum, quoad temporales quidem judices impunitum ftiisse considerantes, nacti per hoc audaciam, quia semper temeritatem parit impunitas, magis detestandum ag- gredientes, quia levius peccatum nisi corrigatur ad magis impellit, dictam parochialem ecclesiam et baptis- malem, parochianis antea pra^scriptis et a paternis sedibus ac mansionibus avitis inclementer exp\dsis, nocturno simul tempore funditus ad tcrram dejecerunt, et ex cautehi tanquam abundanti materiam totam tam ligneam scilicet quam lapideam, procul a loco, ne

130 GIKALDI LAMBRENSIS [lll.

vestigia basilicie pristina; coniparerent ulla, per valida.s fratrum et servientium manus niajorum nutibus, ad turpia quaivis perpetranda paratis ac promptissiniis, valde festinanter abstraxerunt. Hsec autem mona- choruin intentio prava et excogitata versutia fuit, quatinus in hostili provincia terra castello carejis cara minus militi foret, propter quod melioribus ipsam conditionibus imperpetuum obtinere possent : — verum oculus iste non simplex quidem, sed potius in viris religionem professis et eandem habitu prseferentibus. nequam revera esse dinoscitur — et ut clerico quidem, ecclesia sua diruta penitus et deleta, ac parochianis prorsus ejectis, nihil ex toto restaret quod cum effectu petere posset. Clericus autera, secundo die vel tertio postea sequente per partes illas transiens, et circum- spiciendo ecclesiam suam ubi stare consueverat, compa- rere non videns, sed appropiando locum omnino vacuum inveniens, ultra quam credi possit admiratus animoque consternatus obstupuit ; sed crucis charactere tam fron- tem signans quam pectus quoque muniens, se quidem infatuatum aut potius phantasmate spiritualis nequitias circumventum existimavit. Tandem autem ad se rediens, villasque vicinas adiens, et quidnam hoc esset diligenter inquirens, deque re gesta per monachos et fratres per- petrata denique certificatus, querimoniam suam lacri- mabilem et luctuosam multotiens ad judices, tam speculares quam ecclesiasticos, quanquam incassum, detulit ; quia propter adversse [partis] pecaniam oculos judicum perstringentem, justumque judicium perverten- tem, parum aut nihil omnino profecit.

Mirum quod domos ordinis hujus pene per Walliam universas contagioso cupiditatis ejusdem vitio constat fuisse contaminatas. Multas enim ecclesias parochiales per occupationes parochiarum particulares immoderanter appropiarunt ; multas quoque per generales terrarum eraptiones et cultorura i])sarum, de (|uorura decimis et

DIST.] SPKCULUM ECCLESI.E. 137

oblatiouibus sacerdotes et Levitre a<l obsecjuia divina sustentari solent, a sedibus propriis expulsiones, de- struere prorsus et delere prffisuiupserunt.

Contigit auteni ut presbyter ([uidam, ejectis paro- chinnis suis per monaclios cunctis, licet ei nihil emohi- menti de parochia sua tota proveniret, non ingratus tamen ecclesia^ susd sed valdo devotus existens, de cujus nimirum bonis ac beneficiis diu sustentationem ]ia))uerat et necessaria sibi perceperat, nihilominus in ea cotidie divina, more solito, celebraret ; deque pecudis pecorumcjue suorum ])roventibus tenuiter, ut poterat, victitaret. Hoc autem monachorum nequitia perferre nequiens, litem ei movere, deque capitulo in capitulum vexare non cessavit, donec per officiales episcopi loci ejusdem pecunia eorruptos, presbj^ter ab ecclesia sua hicrimans et himentans crudeliter ejectus fuit et perturbatus. Propter quod accidit ut ibidem, sicut et in aliis WalHre locis plurimis, quod auditu quidem liorribile est valde sed longe horribilius perpetratu, intra parietes vacuos in insidiis hatrones latitent ad spoliandum Jiomines aut jugulandum, ubi sacerdotes divinis obse^iuiis in- sistere solent ; ibi^iue homicidia crel)ra et sacrilega fiant, ubi sacramenta ecclesiastica remediaque pecca- minuui salutifera fieii devote consueverant. Nec errore minori vel liorrore, monachorum ordinis ejusdem opera, basilicte sacne pontificum manibus digni.s quoque devo- tisque hiboribus olim ad obsequia divina dedicat.e, sponsaeque Christi tanquam matrimonialiter et indis- solubiliter sed spiritualiter tamen effectte, necnon et coemeteria muris et fossatis clausa decenter, ad sepulturas lidelium benedicta similiter et consecrata, diruta fun- ditus inque planitiem penitus et solitudinem redacta ; ossaque sanctorum a sepulcris suis antiquis elfodienda, lupis, porcis, et canibus, CtiHerisque animaHbus sjevis et immundis exposita crudeliter et prophanata.

Yennu tyrannica quondam lubies in martyres Christi tautoperg desuiviens, (|uid, qu«so, snevius, quid ^nsuaviu^

138 (JIRALDl CAMBRENSIS [iJI.

hoc furore commisit ? Quid etiam rabies hodie paga- niea, fines lidelium occupans, fidemque catholicam totis nisibus evacuans, quid, inquam, atrocius ad hoc per- petrandum excogitare vel exercere valeret ? Cum longe nimirum insanius, longeque inhumanius indubitanter existat in movtuos maximeque sepultos, more Juiiani A])Ostat<u villissimi, in Baptist?e cineres debacchantis, quam in vivos atque superstites desrevire.

C?eterum ecclesiarum hujuscemodi destructores a rege Willelmo RufFo quid in delictis, quaeso, distare videntur, qui vit novam australis Anglite forestam ad venandi de- lectationem praeter modum et modestiam amplificaret, et pabula fidelium infideliter arctaret, et ecclesiastica sacra- menta salutem operantia per tanta terrarum spatia tyrannicis edictis evacuaret, ecclesias baptismalcs quin- quaginta vel plures cum capellis ipsarum, colonis anti- quis et glebsB quondam asscriptis, a mansionibus suis crudeliter ejectis et exulare coactis, aut eruere funditus, aut vacuas omnino desertasque relinquere, et ventis atque procellis exponere, non abhorruit? Cujus revera finis cruentus animadversione superna quse peccamina nulla, prsesertim quidem enormia, preeterit impunita, paulo post in eadem foresta secutus, quatinus ubi deliquit ibidem justo quoque judicio vindicta daretur, et in terris etiam ultio poenalis iuchoaretur, facinus tam horrendum et detestandum Deo displicere plurimum evidenti indicio declaravit.

Verumtamen quoniam satiora sunt reraedia sera quam nulla, in con’cilio Lateranensi, modernis diebus his nostris, ab Innocentio III. cum magna solemnitate et episcoporum numerositate multa Romse celebrato, dicto furori per constitutionem generalem frsenum est datum, ablata tamen et occupata non restituens, sed a rapinis consuetis manus avidas cohibens in poste- rum et coercens. Phiries tamen prius a capitulo

Cisterciensi st

que

DIST.] SPECUIiUM ECCLESI^. 139

’ siiper hi.s undique factas data^ in

simile remedium et statutum eman[av]it. Quod tauien coenobia Walensica, a solita rapacitate simul et cupidi- tate vix et invite recedentia, suL dissimulatione quam- diu potuere supprcsserunt.

Ut autem ad dictam domum opimam, cujus actus et excessus enormes amplam nobis scribendi materiam prajstant, denuo revertamur, sciendum hoc etiam et sane mente cavendum, quod monachus quidam ordinis ejusdem, seu magis demoniacus, modernis temporibus nostris, fide catholica quasi fatigatus, Christique jugo suavi et onere levi tauquam pra?gravatus, viaque salutis amplius incedere instigante diabolo fastiditus, um- bramquc vanam veritate relicta sequi satagens ; et quoniam ex adipe prodiit iniquitas, et stultitiam paritmt opes, re figurata quam antea tenuerat tandem ore sacrilego plectibiliter exsufflata, mira fatuitate et infidelitate, quia signa rccesserunt, significata manent

figuram

rri

non longe post terga relinquens, tanquam phreneticus et furibimdus, vereque in insaniam versus, ad synagogam Satanse confugiens. Et ut summa rei nefjindje tota, quam prolixius ad detestandum inculcavimus, sub brevitate concludatur, demum ritu Judaico se circumcidi fecit, et inimicis crucis Christi tanquam apostata vilissimus se damnabiliter conjunxit.

Item in borealibus Angliio linibus, ordinis ejusdem domo, Geroudonia vocata, frater quidam nostris quoque diebus errore simillimo, quinimmo furore, Christi pactum irritum facere prcesumens, et Satan?e semper adversanti, et ad pravitatem animos excitanti, pompisque suis pra- vissimis et pestifei’is, quibus universis sacro sub lavacro

’ Ilerc two lincs have perishcd, and thc two corresponding ones a little below.

140 GIUALDI CAMBRENSIS flll.

et l)a})tismali sacramento renuntiaverat, recidiva miseria se reconcilians, et vinculis quibus solutus fuerat se denuo ligans, et tam servitutis jeternae subjiciens <luaTn gehennali supplicio donans, ad Judaismum dam- nationis domicilium, et perversre medietatis liujus mise- runi([ue pravae reprobationis asylum, pernicibus .alis et perniciosis convolavit.

Audiens autem vir ille celebri fama conspicuus et tani literarum copia, quara curialium quoque vcrborum facetia prajditus, Oxoniensis arciiidiaconus, nomine Walterus et cognomine Mapus, de dictis duobus, in hoc ordine solo, praeter ordinem omnem, sed non prje- ter horrorem, nostris diebus sic apostatatis, quod de cteteris illi cujuscunque professionis aut conditionis antea viris incognitum omnino fuerat et inauditum, propter quod et niveo candori tanquam nigredinis atra3 n?evus acci"evit, et niniis indecenter adhiesit ; audiens hoc, inquam, et admirans, inque verba Imjus- ceniodi publice prorumpens : " Mirum," inquit, " de " miseris illis duobus, ex quo professionem pristinam " sed tanquam suam perversam, tantis vitioruin " venenis infectam, relinquere volebant, quod Chris- " tiani saniori consilio et salubriori non sunt effecti ; " ac si diceret et, licet indirecte, verbis tamen obliquis evidenter innueret, ordinis hujus viros, propter pra^- libatce vitiositatis et aviditatis maculas, ac mendas tam manifestas et a Cliristianpe religionis sinceritate longe alienas, Christianos de jure dici non posse. Sic- (jue simultates erga hunc ordinem, ob causam infra (licendam olim contractas, urbana eloquentia sua, propalando declaravit ; et irrogatas sibi injvirias et jacturas illatas utcumque mordaci sermono vindicavit.

Sed mihi persuaderi [njullatenus posset, quod dicti duo miserrimi, per devotionem meram, aut propter aug- mentandre religionis amorem, ad umbram vanam, veri- tate relicta, damnabili mutatione confugerint ; praesertim cuui aperte videre poterint Judteos, ;ib adventu Christi

DIST.] SPECULUM ECCLESI^E. l-l-l

in carne, nec reges liabuisse nec sceptriun de Juda. Et a vindice tenipli per Romanos destructione, et gentis perfidae dispersione, nec sacerdotes habuisse nec prophetas, neque signa, sicut in cunctis captivitatibiis eorum antiquis habere consueverant, Sed quia duri- tiem ordinis atque rigoreni amplius ferre nequiverant, vel potius diabolo suggerente noluerant, pr?ecipuc vero spiritu fornicationis instigante, qui fortes frequentius animos expugnare consuevit, et viros religiosos, abjectis liabitibus suis domibusque relictis, a via veritatis atque sahitis exorbitare compelHt, per nequitiara exquisitam et versutiani exco[gitatam nefanjdum hoc facinus perpe- tranint ; quatinus exleges effecti, tanquam ad libitum et impune vokiptati vacare valerent. Et sic veluti sino lege degentes et incontinenter, nec temporalem poenam expaverunt nec feternam, tanquam increduli ac reprobi, et ad ignis pabuhim inter pjdeas et sarmenta pretiosa sujjremo ventilabro projiciendi, formidaverunt.

^Porro dictus abbas et totiens repetitus, borealis patrise pariter et nutriturie, quoniam ab aquilone mala plerumque pandi solent, mores innatos mutare non prfevalens, quoniam " natura expellas furca, etc. ; " sicut vicinis ordinis ejusdem viris, per apertas injurias, sic et domui proprias per intestinam discordiam moles- tus existens, statum domus suse, per abbates rehgiosos et sanctos olim ordinatum, in pejora pervertere et niale permutai-e viribus totis est conatus. Unde et monachos quosdam et fratres zelum honoris et ordinis habentes, ideocjue sibi contradicentes, con- vocatis ad hoc et conductis pubUca^ potestatis ac haiciB satelhtibus pravis,^et ad perpetranda facinorosa })aratis, captivos a domo propria violenter abstraheie, — cum tamen domus sua tutissimum de jure refugium cui[que offert], et maxime quoque domus sacra, — Hgatis a tergo manibus, quod liorribile quidem est dictu sed longe horribilius fuerat visu, a chiustris ad carceres et

142 GIRALDI CAMBRENSTS [lll.

eastra perducere non abhorruit. Sed Judex ille justissimus, qui nullum malum relinquit impuuituni, siout nec bonuui irremuneratum, (|uin et delinquentium quorundam, prsesertim autem enormiter excedentium, pcenas interdum in terris inchoat quas postmodum in gehenna continuat, dictam beluam duplici temporali contritione punivit ; nam et morbo epidemico, qui vulgari vocabulo gutkt ’ cadiva sive caduca vocatur publice laboravit, adeo ut ad majorem iguominige suse cumulum, coram vLsitatoribus ipsis illuc transmissis, in ten-am quandoque corruerit dentibus stridens et ore spumam ejiciens, necnon clamorem horribilem emittens. Item a domo quam male vexerat, turpiter expelli meruit, et a dignitate pastorali, qua dictis abuti modis prseter modum et modestiam omnem non abhorruit, cum confusione deponi.

Sciendum hoc tamen, quod dum abbates bonos et vera religione prseditos, quorum quosdam novimus, hsec domus habebat, ineomparabilis pene bonitatis extiterat ; caritateque largiflua et hospitalitate prsecipua, tanquam speciali gratia et singulari quadam praeroga- tiva, cunctis domibus quas vidimus, ordinis ejusdem longe prseminebat. Adeo quidem, ut alimentis ad pau- perum refectionem fere funditus interdum exhaustis, divinitus incrementa quandoque sint data, materiaque ministrandi pauperibus et hospites suscipiendi, quse propemodum jam defecerat, prodigio miro seu magis miraculo magno, satis abundeque per Dei gratiam sic augmentata, tanquam lechythi oleo veri Helisei bene- ficio renovato, [et] viduai pauperculse multiplicato ; sicut in Itinerario nostro viri boni et sancti Cantuarise archi- episcopi Baldwini, per Wallise fines in crucis obsequium itinerantis olim et devote laborantis, ne labor ille periret et sub. ignorantise tenebris evanesceret, studiose

gutta^ gucta, MS.

DIST.]

SPECULUM ECCLESIiE,

143

conscripto, h.iec et alia quaxlam in laudem (lomus ejusdeni dignamque commendationem, scliolastico stilo plenius explicare curabimus.*

houses.

Cap. II.

De domihus ordinis ejusdem vaHis per Walliam con- stitutis, semper minoribus, per majores ajlictis.

Ut autem ad domos ordinis ejusdem per Walliam con- Oppression structiis ordine competenti ti-anseamus, sciendum quod ^^^^J^^ ^ dictam domum antiquam et authenticam, de qua mentio the smaller facta sujira, matrem scilicet et magistram aliarum ])er Walliam domorum ordinis Cisterciensis fere cunctarum, monachus quidam recens ac novus et quasi pene de no- vitio prsepropere nimis in abbatem assumptus, idcoque mustum nudum existens, et incontinenti jam accessens dicto cupiditatis vitio, male maculando contaminavit. Inter initialia namque facinorum suorum conaraina domum pauperem Canonicte religionis, et ordinis de Prato-monstrato vocati, non sibi propinquam tamen, immo quasi per dietam unam longe remotam, in solo sterili hispidoque nimis, ex omni latere valde silvestri et prjeter modum inaccessibili, satis exiliter fundatam, destmere funditus et totis nisibus evacuare curavit. Inprimis itaque loci ejusdem abbatem cum canonicis suis aliquot et fratribus domum suam attraxit, eisque per assentationes varias et vei"sutas, blandisque verbis et deceptoriis, habitum suum canonicum abjicere et monachalem assuniere cucullam, cum effectu persuasit.

’ curabimus^l So in the MS., pro- bably for curavimus. The following note is appended in another haud : " Forte intelligit mouasterium de " Margan, quod lib. 1. Itinerarii " sui, vocat nobile monastei’iiuu

" ordinis Cistersiens. c. 8," rather, c. 7. In the original the passage stands thus : " Tanquam lechiti " oleo veri Helissei beneticio signo " renovato vidu£E paupercula; mul- " tiplicato, sicut," etc.

144 OIRALDT CAMnRKNSIS [nT.

Deinde vero piincipalein provincia’ virum, dictreque donius patronuni adiens, tani prec(i quani pretio, multa prjemittens et majora promittens, animuni ij)sius effica- citer allexit, monens et consulens, quatinus pauperibus canonicis illis a loco suo penitus expulsis et explan- tatis, monaclios Cistercienses opulontos ibidcm in brevi futuros, et aniplis possessionibus abundantes, eodem in loco stabili plantationc collocaret. Quo facto, et con- ventu misero (|uidem ac miserando, cum fratribus et servientibus a donio sua manu laica et armata tem- pore nocturno violenter ejecto, et a fiuibus quo(|ue totis expulso, dictus abbas qui tantum facinus fieri tamque sacrilegum perpetrari ausu temerario procuravit, statim 00 facto cuni monachis suis (pii secum advenerant prae traudio con(|uestus et exultatione, necnon et [in] siguum investituriu tam virilitev adeptjc, sonoritate vocali mo- duloque jocundo pariter ac lastabundo, tautum emise- runt antiphoniam istam, Salve regina, a vocibus altisonis incipientes et ad finem usque perducentes. Quo perpetrato, miseri canonici sic spoliati per dietas suas in Ariglia pauperes et pedites quantum yjoterant versus Cantuariam accelerarunt, et archiepiscopo qui tunc prtBsidebat, Huberto, querimoniam suam lacrima- bilem nirais et Ivictuosam deposuerunt. Qui misertus eorum terumute et expulsionis quoque tam injuriosae, ipsis illico, sicut debuit et decuit, domum suam et pos- sessiones ablatas ecclesiastica districtione restitui fecit. Sed quoniam aviditas anhela res occupatas, praesertim autem quas ad usus temporales utiles comperit et fruc- tuosas, in integrum restituere vix et invite solet ; et quoniam contra divitias et rerum aflluentias paupertas et inopia res semel ablatas ad plenum vix recuperant, post niultas et varias ad curiam Romanam utrimque vexationes, et sumptuosas in Anglia coram delegatis judicibus altercantium litigationes, tandem inter domos duas sub tali tenore controversia tanta quievit; quod apud domum divitem dives illa grangia quam occupa-

DIST.] SPECULUM F.CCT-ESI/E. 145

verat Buthelan vocata, in terra fertili tritieeaque, copiosis aratris et iiumerosis exculta, necnon et ovibus innuineris et arraentis in pascuis amplis foeeundata, resedit ; excambium tamen utcunque terrarum aliarum pauperi domui factum, sed non sequa lance pensatum, et per consensum vix adhibitum et tanquam per vio- lentiam et impresslonem extortum, perque pecuniam numeratam canonicis egenis a monachis opulentia plenis, adjectam ad hoc et abunde collatam.

Sed quoniam quje in malo inchoata sunt initio tractu temporis vix convalescunt, vixque primum perniciose pra}sunipta fine felici conckiduntur, et ubi vitiosum fundamentum et invalidum vix ciedificium stabile Deoque placabile et acceptabile superaddi solet, nisi tantoe transgressionis enormitas, et tam detestanda cupiditas, condigna prenitentiali compunctione et plena satisfactione secuta, correcta finaliter fuerit et jiurgata, vel temporalem poenam quod poterit forsan retas futura conspicere, vel oeternam, quod absit ! geliennalem, indu- bitanter incurret.

O quam cauteriatam, quam amaris compunctionibus plenam, praesumptores imjusmodi sive prsedones, rapidi simul et rabidi, cordis habere poterunt conscientiam, dum illud prophetpe supra similiter positum ad mentem revocant : " Ve qui pra?daris ! nonne et prasdaberis ? " Et illud evangelii : " Eadem raeusura qua mensi fueritis, " remetietur et vobis." Itera et illud Ambrosii : ‘Non ’ dimittitur peccatum nisi re ablata." Periculosum est igitur rebus alienis immisceri ; ubi namque semel quod non competit rapit ambitio, vix plena postmodum satis- factio, vix integra sequi* solet restitutio. Proinde et poeta gentilis avaritiam sui temporis et ambitum irvi- dens atque suggillans ait :

" Unde liabeas quoerit nerao, sed oportet iiabere."

’ sequi’^ Thrice repeated in the orlginal. VOL. IV.

14G CIRALDI CAMBKENSIS [lll.

Cap. III.

De ahhate qui per fraudulenta-^i astutias periculura quod meruerat ad tewpus declivavit, sed, non longe post inajorem coiifiisionem incurrit.

How Gi- Abbas autem dicti facinoris inachinator et auctor, licet

raldus was (|epo.sitionis pcenam, quam incontinenti perpetrato scelere

thwartecl per archipraesulis examen propemodum incurrerat, per-

^bb^t juriis et pravis tam pactionibus et promissis, quam et

actionibus quoque subsecutivis, ad tempus di.stulerit,

tamen eandem jeruinna plenam et confusione, propter

lioc et alia plurima nimls scelerose commissa, paucis

postmodum annis evolutis evitare non potuit.

Contigit enim Menevensem ecclesiam eodem tempore pastorali solatio de.stitutam, pro|)ter quod aggrediendi tantum facinus audacia major accrevit. Verumtamen quidam Menevensis ecclesias canonicus,’ et arcliidiaconus ejusdem quartus ; — vir jDrqbus, ut videbatur, et tam na- turce quam industriae dotibus multis abunde prseditus, et pastorali dignitate non indigmis, — in pastorem ca- nonice et concorditer est electus, et statim in prosecu- tione juris utriusque, tam electiouis suse canonica?, quam archiepiscopus totis nisibus impugnabat, quam et dignitatis metropoliticse Menevensis ecc]e.si3e, quod quidem archiepiscopum longe vehernentius ad commo- tionem irritabat, animose profectus. Videns igitur abbas se in arcto jam positum, et tanquam in deposi- tionis articulo constitutum, ad exqui.sitas argutias et versuta remedia se convertit. Unde et archiepisco- pum secreto conveniens, promisit ei quatinus .si in hoc illi puncto parcere vellet eique tunc propitius existe- ret, totum Menevense capitulum ab electo suo, qui Eomse tunc erat, sic averteret, quod in reditu suo

’ In a modern band in the margin : " Agit hic author de se ipso."

DTST.] SPECULTJM ECfLESTiE. 147

paiicos canonicos ecclesije vel niillos sibi consentaneos inveniret. Qnod vei-bum archiepiscopus cum gaudio .suscipiens et valde gratanter amploetens, sumptis ad hoc implendum de abbate cautionibus firmis, tam juratoriis scilicet quam fidejussoriis, ipsum protinus absohitum a tanti criminis impetitioue remisit, facta sohuumodo (hctte paupercula^ domui canonicse abla- torum utcun(|ue vel tenuiter et non ad plenum resti- tutione.

Reversus igitur abbas, et quod instantis aerumnae periculurn sic evitaverat ultra quam credi possit ex- liilaratus, ad promissa complendum totis nisibus elabo- rabat. Veniens ergo ad Meneviam et malitira suse venenum instiUans, adeo capitulum totum statim in- toxicavit, quod canonicos Walenses omnes, qui duas capituh partes tenebant, et qui ipsum fere cuncti san- guine vel affinitate contingebant, ab electi sui favore retraxit, necnon et Anghcos et Francos, per reditus ab archiepiscopo quibusdam eorum datos, ahisque munera ]>er})ulchra abbatis ipsius suggestione coUata, similiter corrumpendo in devium duxit, et contra pactum^ suum et sacramentum quoque communiter prsestitum exorbi- tare coegit. Nec mirum ([uia secreta capituh novit omnia, et eorum infirma quidem intus et in cute non ignoravit. Puta qui sub ahs ecclesias natus fuit et educatus, et in eadem quoque canonicatus. Ideoque tanto nimirum ad nocendum efficacior, quanto fiierat famUiarior.

Videns autem archiepiscopus abbatem iUum ad pro- positum suum implendum et Menevensem electum impediendum utile instrumentum et efficax existere, quatinus promotioni proprise propensius intenderet, per cautehim excjuisitam, ut in episcopum Menevensem clandestinis capituh vocibus et ostiis clausis erigeretur

pactum’\ factuui, MS.

K 2

148 GIRALDI CAMBUENSIS [lll

apposuit ; quatinus sicut per aliuni abbatem veii electi

consobrinuni, ([ueni antea publieis vocibus cligi fecerat,

ut scisma faceret in genere, sic et per liunc al)batem,

jam tertio loco sic electum, discordiam majoi^em in

capitulo laceret et perturbaret. Gaudens igitur ubbas

de promotione sua tam prrepropera et tam inopi-

nata, et pra^ter spem omnein sic adaucta et quasi

duplicata, qui paulo ante fere de novitio scilicet abbas

est eftectus et indiscrete promotus, et de abbate re-

cente sul )ito jam in episcopum electus ; gaudens, inquam,

et fequa mente commoda non recipiens, sed cor inde

tumidum gerens, et sie grave supercilium inducens,

et cervicem erectam pra^ferens, et tanquam ob hoc cer-

vicosus existens, de Wallia in Angliam ad curias omnes

et concilia discurrere non cessavit, bonaque domus snve,

qune in ambitiones suas jam fere funditus exliausit, ad

usus inutilos seu raagis abusus expendit. " Facit enim

" avidos," ut ait moralis philosopluis, “nimia felicitas,

" et spes improljissimas amplectuntm* insperata con-

" secuti.”

Jam vehementer igitur ambitionis puteo fundo ca- rente fuit absorptus et vilio cupiditatis excrecatus, quod non sohim promotionem Menevensis electi primi pra?cipuif[ue, qui propter ecclesitB suae WaUiasque totius honorem tantum et tam peiiculosiinv hiborem assump- sit, cujus etiam obsequiis in sfeculo datus ipse diutius et deditus fuit, sacramenta fidelitatis, quibus ante re- ligionis liabitum assumptum quam et postea quoque totiens astrictus extiterat, minime respiciens, evacuare contendit ; verum etiam Menevensem ecclesiam ipsam ejusque dignitatem, cujus, ut dictum est, alumnus fuerat et filius, sed vere nothus et illegitimus inque gravissimam matris injuriam et perniciem natus, totis ob archiepiscopi favorem nisibus impugnare non ces- savit ; quinetiam ad scelus utrumque perjuriis multis et sacrilegiis perpetrandum, et modis omnibus efFectui mancipandum, totum nequitiae suse virus evomuit.

DIST.] SPECULUM ECCLESI^E. 14.9

Adeo iiempe pertinax et i^rotervus eeclesice Menevensis

.siuequc dignitatis impugmitor et adversator extiterat,

ut iu publica noununquam audientia coram archi-

episcopo, quatinus ipsiuu per lioc placare |ct] magis sibi

propitium reddere })osset, tancpiam assentatoris ofticio

fungens, dicerc voce’ funesta nec abhorruerit nec eru-

buerit, (pioniam id quod de pallio Menevensis ecclesiae

talique dignitate dici solet, frivolum fuisse totum et

absque dubio fabulosum ; ideoque fabulis ac figmentis

de Arthuro variis ac vanis numerandum.

Verum Judex ille justissimus qui cuncta cernit et

discernit acute, qui vitiosa vindicat et virtuosa reuui-

nerat, quiquc detestandum ingratitudinis vitium prie

cteteris ferc ciuictis, sicut et iiestiferum ambitionis in-

• . . . commodum, luagis accurate condcmnat, injurias suas

sanctique sui non relinquens inultas, Menevensem electum

primum, taucpiam ultionis suie malleum et aniuuvdver-

sionis extendere gladium, non incompetenter elegit; per

quem nimirum, duplicem ob causam, propter jus scilicet

electionis propriie et diguitatis (|U0(j[ue ecclesia) suse

totiens transalpinantem, totiens ad urbem Romideam,

quia tertio vcl (puirto labore infatigabili trausmigran-

tem, singulis quoquo ferc vicibus, tam in eundo quam

in redeiindo, per Cistorcium et Chirevallem transeuntem,

dictieque beluje morcs enormes et ambitiones abbatibus

principalibus indicantem, ipsam etiam in terrLs confusi-

bili demum depositione plecti vohiit; et vitam senim-

nosam ordini monastico toti gravi scandalo factam,

paulo post non dimidiando dies suos, procul etiam a

domo sua (juam demeruit expulsam natalique solo

remotam, tanqiiam exulem et profugam, provisione quse

falli non potuit, huire disposuit.

Abbas hic igitur angeli vestigia sequens in paradisi

deHciis primi, sed cupiditate tamcn depravati, more

dicere voce’] dre voci, MS.

150 fllUALDI CAMliUENSlS [lH.

illius iii clationcui iiiiDiaiii evectuH et in«olcntiam, quia scanderc voluit super se, longe corruit infra se. Nee .soluni autem abbas iste tertio loco clam nomi- natus, veruni et altcr de quo mentionem fecimus secundario, scd publice similiter electus et umbratili nominatione vocatus, sicut et archidiaconi canonicique Menevensis ccclesiaj fere cuncti, dignitati Sancti David ecclesiaeque suji3 proterviter ct pcrtinaciter advcrsantes, necnon et archiadversarius ipse, paucis postmodum elapsis diebus et annis, superstites in terris existentes, subitis quidem et insperatis eventibus, ct tanquam divinitus ad vindictam evidenter emissis, ab hac terra quam teriraus sed utinam uon ab illa quam qucerimus, a terra quoque morientium- sed absit ut a terra viventium, sunt absum])ti. Mitius autem et longe mitius et misericordius actum est illis, quibus statim infiicta est pcena tcmporalis, quam illis qui ad supplicia gehennte line carentia, satisfactione nimirum poeniten- tiali non plene secuta, suiit rcservati.

Cap. IV.

Be abhate ‘paiipere domas aJjHctw ex imsperato per electionem ad Moievennem cathedram vocato, et consone satls atque coacordlter ah universis electo.

How,tothe PoEEO processu temporis accidit ut Eo disponente qui astonish- potentes humiliat et humiles exaltat. ad Menevensis

ment oi ^ _

every one, ecclesicB cathedram, quam per fas omne nefasque

abboTwas ^^ictus abbas ille dives quamquam incassum appetiit,

niade bi- paupei’ abbas prpescriptai canonicce domus exilis, et

l)avid’s. P^^ divitem, ut dictum est, afflicta3, per canonicorum

And our Menevensiuiu electionem consonam satis et concordem,

author’s re- , . . , ,

flexions on pi’*ter spem onmem m episcopum est assumptus.

thatevent. Inde spcrabatur a multis, tum quoniam a uativitate sua virgo fuerat a plerisque reputatus, a puerilibus

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 151

quippe statim annis canonicie religionis ordini et» claiis- trali puclicitiaB devotiis ac datus, ct ibidem sicut tali iii loco decuit educatus, tum etiam quia solus hic a longis retro sajculis in episcopum Menevensem pure et impermixtc de geniali Kambrensium gente propagatus, citra regiam violcntiam, [et] publicse potestatis inipressio- nem omnem, fuit assiunptus, quod ipse revera Meneviam esset redempturus, et gremium ecclesiae suas ab immun- ditiis omnibus absque dubio purgaturus, canonicosque suos antiquis abusibus et hactenus incon*ectis, publicae fornicationi sub ipsis etiam alis ecclesise barbarismo detestabili ac damnabili datos, eliminatis a loco sacro spurcitiis et immunditiis cunctis, tam pastorali justitia et ecclesiastica districte censui’a, quam sua3 quoque sanctissima) proprise conversationis exemplo, tanquam in specula posito et praj oculis omnium habito, veritate foi’et indubitata correcturus.

Absit autem ut vii-i boni simplicis, ut credebatur, et recti, promotionem duplex prajmissa pactio prava fcedaverit ; quatinus sc. canonicorum Walensium filios cunctorum in Menevensi ecclesia, paternas ad prebendas, jure tanquam succedaneo patribus substitueudos, firma conjunctione pepigei-it. Item et ut apud Meneviam canonicos Anglicos aut Francos, post decessum illorum qui tunc superant, amplius ullos non plantaret, sed in locis ipsorum, quatinus totum in brevi capitulum ecclesise Walensicum foret, clericos Walenses subrogaret.

Verumtamen iit viros difftimet eo-regios lividorum malitia frivola multa confingit, et multotiens falsa pro veris fabulosaque quasi pro rcbus gestis pernicibus alis mendax fama diff"undit. Quam sit enim detestandum et quam simoniacum, pra^latos ecclesiasticos, etiam in legibus licitis nedum iniquis et inhonestis, pactionaliter eligere, canones aperte clamant, et in decretalibus condemnant ; sicut in libro Gratiani, C. viij., q. iij. capitula plura declarant. Verum super dictis crimini- bus quid pro certo tenendum quidve pro ficto frivolo-

152 GIllAI.DI CAMBnENSIS [llJ.

que respuenduui ac repudianduni, Ibrsan apud ])Osteros, per ipsam rerum evidentiaiu et liiturorum eventuum experientiam, letas ventura diseernet.

Super altera vero dictarum conventiouuni, aut etiam utraque, constat evidentei’, quod vel nunquam facta fuit sed tantum malitiosc confictam; aut si forte minus circumspecte perpetrata, processu tcmporis, quia rescin- dendum est omnino (piod male promittitur, operum ex- hibitione saniori consilio non completa. Unde Isidorus : " In malis promissis rescinde fidem, in turpi voto muta " decretum ; qua) niale ])romiseris ne facias. Impia est *’ promissio quiu scelera adimplet."

Cap. V.

De domo riioiiialiuni exili et exir/ua per moiuichofi opidentos oppressa, et libris theologicis fraudu- lenter adeptis.

Wov; a rich EiLVT auteni domus monialium paupei-um in dextralis ^ oppressed a Walliie parte superori sita, a Rcso Orifiini filio principe poor nun- reoionis illius suis nostrisque diebus eoTecrio fundata, how Giral- ©t prreclus ac pascuis, cpiibus vivere juxta modulum dus.intend- si^iuni Deonue servire poterant, caritative dotata. Erat

ing only to ^ „. . .

pawn his ©t domus Cistcrciensis ordinis opima sub montanis

hooks, was Elenuith, a nobili viro Roberto Stephani filioin pascuis deceived , . , . _ ^ ‘^ ^

into selling piuguibus et amplis primum fundata, nec propinqua

^^’ tamen priori quinimmo remota. Sed postmodum a dicto

principe terris fertilibus et grangiis phirimis abunde

ditata, adeo quidem ut tempore proccdente, cunctis

domibus ordinis ejusdem Wallige totius, arraentis et

equitiis, pecoribus ac pecudibus, et opulentiis ex his

provenientibus, longe copiosius esset locupletata.

dcxtralis’] dex trans, MS.

DIST.j SPECULUM ECCLESI^. 153

Porro r|Uoniain ex adipe prodiit iniquitas, et vilio cupiditatis insatiato morboque tanquani liydropico,

" Quo plus sunt potiB plus sitiuntur aquie,"

ten-ius quasdanx dictis nionialibus a dicto principe Reso earitatis intuitu datas, sibi proximas et valde quidem accomniodas, ex quibus quippe major corun- dem sustentatio fuit, data patrono pecunia grandi, filio scilicet dicti principis qui jani patri successerat, data (luidem et crebrius data, pauperi domui et sexui fra- gili dives illa domus abstulit et ex toto subtraxit. Undc et culpa longe crimiuosior et ad puenas dignas ac debitas longc cumulatior, quanto domuui unam pauperrimam et alteram ditissiuiani esse constabat ; necnon et ob lioc quoque, domus monialium exilis et exicua al) initio cultum et habitum exteriorem or- dinis Cisterciensis et institutioneni etiam interiorem, quoad midiebri sexui licuit, ab eadem divite domo susceperat, et magisterio ipsius ordinationi quoque et gubcrnationi tanquam subditam et ex toto subjectam se subjecerat. Notandum boc quoque, quod domos de quibus hic agitur. quoniam super excessibus ipsarum quibusdam ad correctionem eas corripimus, ob reve- rentiam ordinis non nominanms, per circumstantias tamen apertas satis evidentcr easdem indicavimus.

Et quoniam sicut herbse nociva^, si non avellantur ocius et extirpentur, hortum occupant totum et inutilem reddunt, sic pestiferum cupiditatis vitium, nisi per iudustriam animique pcritiam tempestive dilui coeperit et delcri, in cumulum iiremediabile pcrditionis excrcs- cerc non cessat,’ fraus detestanda pnenotatte loco proximo domus prtB cteteris excellenter et immoderanter opima*, ex anhelo et iusatiato dicta^ totiens vitiositatis morbo proveniens, nec per vini tamen evidentem, ut

ceasat’] crcscat, JIS.

154 fllRALDI CAMBRKNSI.S [lll,

prior, irrunipens, .sed subdole Uiaj^i.s et occulte surre- pens, taceri nou debet. Temj)ore nani(|ue quo Meneven- tiis quondam electus, non umbratilis, aut secundus, aut etiam tertiu.s, ad impediendum et turbandum fraudu- lenter adjectus, veruni ille j^rimus ac prgecipuus per canonicani electionem et puram fei-mento vocationem ad pa,storalem curam assumptus, propter causam dupli- cem, tam dignitatis sinnd et status IVlenevensis ecclesite quam etiam electionis propritc, quaruni utramque strenue prosequi non cessavit, non solum Cantuariensis archiepiscopi veruni Anglorum regis necnon et regni totius fere hostilitatem incm-rerat ; quippe qui Wallite caput in elationem et insolentiam nimiam erigere velle videbatur archiepiscopum ei creando, gentemque naturaliter eftViencm et indom[it]abilem eo ii:)SO contra regnum Anglicanum ad rebellionem longe graviorem cxsuscitare ; rerum suarum summam quas magis pre- tiosas et caras habebat, prsecipueque thesaurum libro- rum suorum, quos a puerilibus annis usque in provectam lutatem tam studiose collegerat, ad dictam abbatiam, quia procul ab Anglorum potestate remotam, tamquam ad asylum tranquillumque refugium, securitatis causa congessit. Unde cum tertio labore, quo Romam propter dictas causas, tamquam ad diem peremptorium prgecise partibus prtxDiixura, proficisci deberet, videntes dictse domus opimfB monachi ipsum ad pecuniam quserendam tam sumptuoso itineri necessariarn sollicitum esse, inito consilio quamquam initialiter otiicio[so] finaliter tamen fraudulento, obtulerunt ei sponte promittendo se pecu- niam ad hoc iter agendum suificientem, super libros suos theologicos quos apud ipsos deposuerat in pignus sibi concessos, mutuo daturos, conditione tamen adjecta tali, quod si libvos illos casu quolibet in futurum vendere vellet, non alii vel aliis quam ipsis et domui ■suse venderentur.

Quo gratanter admisso et firmiter utrimque promisso, cum terminus iter aggrediendi jam instaret, nec

DIST.] SPECULUM ECCLESIJi. 155

ultenus diHem posset, aecedens ad locum propter pecuniani suscipiendam, invcnit monachos ad ex- ([uisitam nequitiam et excogitatam versutiam essc convereos et perversos. Dixerunt enim quoniam in libro usuum suorum interim iuspiciendo legerunt, quod ordini suo libros quidem emere sed nequaquam sibi impignoratos licebat accipero; proinde [si] libros illos vendere vcllet, libenter ipsos justo pretio compararent. Liber tamen ille, quem Llbruni Usiium vocant, verius liber abusuimi dici posset. Unde cum ipsos super pro- misso factoquc quod lecerant avgueret, et (piare prie- munitus super hoc antea non fuerat, responderent se memores probibitionis illius tunc non fuisse. Videns itaque vir bonus et simpliciter incedere volens, et duplicitatem omnem abhorrens, se dolo deceptum, et male circumventum esse ; videus quia tempus lu^gebat quod protelari non potcrat, nec sine pecunia negotium agi ullatcnus posse ; videns hoc, in(|uam, et in arcto jam positus, causas suas ignaviter relint^uere nullatcnus sustinens, quas (j^uideiu eatenus tam viriliter fuerat per omnia prosecutus ; demum quia nccessitas legem non liabct, relictis libris suis ad libitum eorum, tancj^uam ex- tractis a ventre suo visceribus, tam impretiabili quippe thesauro tanta dihgentia diu collecto propter ies vile sic comnuitato, fecit quod potuit ; dolens cnim et ultra quam credi posset anxius existens iter arripuit.

Sic igitur in boc creterisque casibus tam prtoscriptis quam scribendis, sic et in aliis fere cunctis, ubi res utcumque famiUares posse videntur, nefandas ordinis hujus, (jua3 non absquc dolore dicimus, ambitiones abhorrcmus. Mirum autem quod Christiani, prEesertim vero monachi et mundo mortui, monachiquc tales, vitam scilicet tam austeram et tam duram incensoris ’ religionis amore sortiti, nisi rcvera quemadmodum

’ mcensoris\ So in thc MS.

156

GIRALDI (.AMBRENSIS

[III.

augeli iu ca’li.s veueno cupiditatis mtecti et uIj iioc iu ruiuaui et pnecipitiuua dati, sic et isti tanquaui augeli piiuuim in terris liaLiti, postuiodum eodem vitio depravati, ambitus et avaritia.s detestandas modis om- uibus non evitaut, quas tameu gentiles fide carentes suis diebus irridendo suggillaraut. Undc jjoeta :

" Et si nou recte possis, quocunque modo rem ; " ct alibi :

" Unde habeas quterit nemo, sed oportet Iiabere."

Item et illud :

" Cura (|uid ex})cdiat prius est quam quid sit " lionestum ;’"’

cum tamen niliil ad pleuum expediat, prteter honestunii

IIow Giraldus was be

Cap. VI.

De monacld socletate dolosa, r/ravlqiic jicr ipsam viro innocao proveniente jaciura, demainque ‘i)er aui- mum vindicem atquc virilem idtionc seciita.

Pk.(ETEIIEA qualiter etiam per mouaclium queudam ordi- uis ejusdem, inuno verius dajuioniacum, graviter in fama trayed by et opinioue la^sus quondam et pernicio.se nimis circum- of*B^ri ventus extiteram, hic explicare curavi. Cum enim den. curia? regis Ricardi, sicut et antea patris sui regis

Henrici quandoque sequela fueriui, inutili quodam labore vexatus, sed ambitionis vitio more curialium ductus et absque dubio spe vana seductus, monachus quidam domus suie desertor, quod timc tamen ignora- bam, sed postea compertum nimis habebam, curiam tru- tannice sequeus, cum videret quod nou parvi momenti tunc temporis fuerim in curia, puta qui uuutius priucipalis inter Anglos et Walenses extiterim, qui tunc gravius solito, rege nimirum peregre pi*ofecto, regnum Auglicanum infestabant ; videns hoc, iuquam,

DIST.] SPECULr>[ KCCLKSI^.. 157

me .seniel et sa?piu.s super societfite niilu ferendn, sollicitavit, dicens etiani et deceptorie proponens, quod propter elericatuni nieuni exinuum et literarum copiam, quatinu.s circa me discondo cotidie plurinuim proficere liosset, lioc ipsum appetere ; et quia [loco] cleriei et quasi servientis valde devoti mihi per omnia foret. Sed quoniam operas suas totiens et tam impudenter ingessit, et operas etiam ordini suo tam contrarias, suspectum in primis ipsum liabui, propter quod ad hanc ])etitionem tanquam surdis aiu-ibus me difliciliorem habui. Ipse vero ad hoc instare propensius meque sollicitare non cessavit, donec ejus protervitas et dolosa duplicitas meam sinqdicitatem, ne dicam fatuitatem, ad consensum inclinavit.

Cautelam tamen adhibere putavi, quia fidem ma- nuali signo facillime datam de societate bona vorbisque per omnia testimonii boni ab ipso suseepi ; quam cau- tionem tamen ab ipso tam promtule dati ordini .suo non competebat.^ Ter itaque vel quater ipsum a curia mitti in Walliam feci, quatinus quasi testis operae et dili- gentia^ mea’ tidelis assisteret, singulis vicibus duarum ei marcarum stipendiis de curia datis, cum tameu sumptibus meis totis mecum tam eundo quam redeundo veniret. Qualibet etiam vice, ([uoniam ofiiciosum in primis se reddidit, et raihi obsequendo per omnia valde devotum, sicut mos est deceptorura, operas ejus apud curiales plurinuuu commendavi, et ejusdem obsequium regi et regno fore uecessarium asseveravi. Ipse vero iunata malitia pro bonis mahi retribuens, majoribus curife, sicut ab eisdem non tunc c[uidem sed postea cognovi, chuu suggerebat, me nullatenus ad Wallias, absque aliquo prudenti mecum a iatere ipsorum directo, de cpetero mittendum fore ; eram enim de partibus illis oriundus, et principalibus quoque tenw illius consan-

• quam cavtionem . . dati . . vompelebat’] So in the MS.

158 <;IRALDT CAMr.RKNSIS [lIT.

»

guinitate eonjuuctu?, cunctaque nobls injuncta, nisi uie arctius observjisset, me perv^eiiisse dicebat ; euni tamen non amplius ipse, quarn aries unus, mecum ad aliqua negotia proficoret. Tantum etenim mutus et elinguis a latere religionem habitu prseferens stabat, nec lingupB notitiam liabens, nec patria^ vel gentis mores agnos- cens. Ad cunnilum etiam malitito sufo mihi crimen deniquo ]iroditionis im])0suit. Et quoniam amicos in hunc modum beare noverat, totum in meam perniciem et perditionem neriuitine suse virus evomuit. Nihil enim facilius inficit (piam familiaritas, nec efficacius quam sub officii specie quisque officere ]3otest. Castellum itaque quod Walenses obsederant mea obsessum asseruit machiuatione, et qulcquid mali in Marchia acciderat me fuisse instigante perpetratum. Et sic veneni sui in- fectiono sumptuosos septennalis obsequii in curia, cum temporis quoque jactura omnium gravissima, labores, quorum mihi jam tunc in januis fore credebatur re- muneratio, penitus evacuavit. Et quod longe deterius erat, incomparabili dainno famam meam et opinionem eatenus ilkTPsam adeo a]-)ud ’ multos vuhieravit, ut vix ei ad integrum ullo cicatrix tempore possit obduci. Satius autem et longe satius ac sapientius fuisset, pru- dentia prsevia si fieri posset ac proyidentia loesionem vitasse, quam post vulnus acceptum remedia quaerere. Nam sicut in jure scriptum est : " Qui minus dihgentem " socium sibi elegerit, de se queri debet." Et TulHus : " Tales socios hcabeas quorum consortio non infameris. " Inimici nimirum sunt ]-)essimi qui per simulationera " amicitiae alios nefarie produnt." Et alibi : " Per- " fidos amicos devita, nihil eis credeudo, sed vitando " i^er omnia." Item Micheas et Dominus eisdem verbis in evangelio : " Inimici hominis domestici ejus." Unde Jeremias : " Unusquisque se a proximo suo custodiat, ‘• et in oinni fratri suo non habeat fiduciam. Quia

’ apu(Q post, MS.

DIST.] SPECULUM FX’CLESI^.. 159

" ornnis frater supplantans supplantabit, et omnis " amicus fraudulenter incedet, et vir fratrem deridebit " et veritate non loquetur. Docuerunt enim suam " linguam loqui mendacium ; ut iniqvic agerent labora- " verunt."

Perpotravit hoc denique lupus iste sub agno latitans et effoctui in me pcrniciosa malitia mancipavit, ut ordlnis illius in quo magis quiescebat animus meus, in quo mihi finali proposito tanquam e naufragio portum elegeram, quotiens jam viros intueor, cum hon-ore spi- ritus et carnis non modico, tanquam excitato et ex- perrecto, ligec confestim et his similia mihi ethnicorum et othicorum dicta subveniant :

‘■’ Fugite, 0 pueri, latet anguis in lierba."

" Occursare capro cornu ferit illo ca'eto."

" Ne te decipiant animi sub vulpe latente?^:.’"’

" Pelhculam veterem retinens ac fronte politus, " Astutam vapido portans sub pectoro vulpem.

" Fistula dulce eanit volucrem dum decipit auceps."

“Impia sub dulci mello venena latent.” " Sermones blandos btesosque cavere memento."

Et illud quoque Psahnistso ilhco ad animum revocatur: " MolHti Runt sermones ejus super oleum, et ipsi sunt " jacula." " TJt per suos dulces sermones ac benedic- " tionem seducant corda innocentiuin." Et illud Evan- gelii, in hoc pra^cipue et similibus aperto coiupletum : " Attendite ab iis qui veniunt ad vos in vestimentis " ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces." Et illud Jeronymi: " Multi qui sciunt religionis esse ’’ vocabuhnn gloriosum, se ovium pelHbus quasi lupos " tegunt, ut faxlitatem vita} falsi nominis bonore cou- " vestiant." Et ilhid Prudentii :

‘•’ Latitat lujius ore cruento “Lacteolam mentitus ovem, sub vellere molli " Cruda per agninos exercens funera rictus.”

100

OFRALDl CAMHRKXSIS

[iir.

Ob lias igitur iuoiiacLi istiu.s, nec nionachi tainen sed verius djpmoniaci, maxiinas et inopinatas, quas pra^ter inerita expertus sum nequitias, quotiens Leta- nias repeto, <iuod (piidem solito fre([uentius propter pra- vitates hujusmodi jam facere consuevi, etiam lianc inter cajberas dcvotissime deprecationem iugeniino, cunctisque fidelibus et amieis pra3cipue ac lamiliarilnis ingeminan- dam in ilde consulo : “A monacliorum malitia, maxime " vero Cistereiensium, libera nos,-Domine.” Nec mirum, quoniam, \t ait Augustinus : " Sicut meliores non in- " veni quam qui in monasteriis jirofecerunt, sic nec " deteriores quam (jui iu ei.sdem defecerunt." Quam (juidem auctoritatem pluries induximus, et .saepius in- ducendam dignnm duximus.^

Per nostram itaque delationem et fjimre denigra- tionem ab illo sceleratissimo prn>termittam tam impie factam ; qui nempe propter liabituni credi facilius potuit, et nostram e contra quam neque dictis nec etiam factis meruit operas ipsius commendationera, adeo favorabilis in curia faetus in bvevi fuit et familiaris, quod abbate suo defuncto raptus in abbatem per curiam fuit. Quanquara tamen domum eandem, mise- rum scilicet de Bethlestene monasteriuin, cnjus dum eellerarius fuit, per usuras sub nomine pra^textuque Aaron Judrei a domo propria sumptas, pejor quidem omni Judroo fere funditus exhausit et in exterminium exitiale redegit ; sicut in hujus libri Distinctione prima eii"ca principium proprie nbi de cellerariis eorumque sceleribus agitur domos suas destruentibus, nullo tamen ibi nominato, sed tantiini in genere notato, de- claratur.

Verumtamen vindicis animi vitio et natnr?e Bri- tannica», qupe vindictam appetit, incontinenti forte con-

" duxiimis"] For all this stoiy detailing the griefs of Giraldus, see

his bitter epistle against the abbot of Bitlesden. Opera, vol. i. 203, sij.

DisT.] sPECULmr r.ocT.EST.T:. ]G1

tagio, qnod potui feci ; Cistercium ad genera capituiuin contra beluam illam, beluaruia omniuni revera nequis- .simam, bis vel ter nuntios bonos et persuasorios misi : neque cessavi donec a dignitate male quaesita suaeque personae vilissima? indebita prorsus et indigna, per visi- tatores optimos, rigidos nimirum et rectos, ad instan- tiam meam in Angliaui missos, dejici quideni cum dedecore moruit et cum confusione deponi ; non obstante quidem vel curia regis vel etiam archi- pra^sulis ei fiivente, nec tamen impedirc valente ; sieut in libello nostro, Symbolo Electorum intitulato, et epi- stolis scilicet tam archiepiscopo scilicet Huberto quam abbatibus Geroudonife scilicet primum et postea Cister- ciensibus, super hoc codem destinatis, plenius et profu- .sius explanatur.

Cap. VII.

De lihrovmn emptione suhclola, seu “potius ademptioiie, non ]w,v ahhatis simplicitateiv, sed mac/is mona- cliovum duplicitatem et dolositaiem perpetvaia, monachoque veri patvis in fa.lsum ac Jictum imitatione promoto.

TJt autem ad dictorum librorum emptionem seu potius Prosccu-

ademptionem subdole factam revertamur, nua? vix qui- ^’”" ottlie ^ . . ^ ^ sanie his-

dem a scriptoris et operis liujus auctons nicnte recedit, tory. and

sciendum (luod uon per abbatis. qui vir bonus et rectus ^^^.’"^’^’^"

. . . ’ ^- lanies of

fuit, sim])licitatem, sed per uionachorum suorum astutam tiie beast duplicitatem et dolositatem, id revera totum excoo;i- “\ ‘’’**”’"’’

r _ ^ ? & ■vvho was

tatum fuit et effectui mancipatum. Erat enim iu tiic main eadem domo monachus tunc temporis unus, de patre o"ni,^^dped Hibernico matrequo Walensica propaginem ducens, et ab utraque gente naturam niniirum atque neqiufciam trahens, cui etiam versipellis et versuta malitia, non ad hoc .solum, sed ad multo majora faciuora mala ma- chinandum sufficere potuit. Unius niuiiruni ovis mor- VOL IV. L

1G2 r.mALDi cambrensis [iii.

bidre contagio, si non ocyus amovoatur universum ovile statiiu simili morbositate corrumj^itur. Adeo nempe raali semper vis magna succrescit in immensum et augescit, quod melli plurimo parmii absintbii sive fellia injcctum totam illico dulcedinis massam roddit amaram. Et e diverso, licet niodico voneno nmltum mellis in- fundas, nunquam amarum mixtura quacumque dulce reddetm-, nec veneni malitia quocumque remedio mi- nuetur.

Quod autem ista dolositas per monachi versu- tiam quem notavimus protracta fiierit, ex pravis ejusdem operibus aliis et macbinationibus consecutivis probabile nimis et verisimile fuit. Paulo nempe post abbatem domus ejusdem, virum bonum ac simplicem, ejus precipue niachinatione deponi, ipsumque .statim subrogari, est procuratuni. Item procedente po.stmodum tempore non longo, quatinus altiorem cathedram scan- dere posset, quoniam insatiabilis est semper aviditas, abbatem prfescriptse matris suse domus cfeterarumque inagistrfe, quampluriraum virum liberalem, largum, et dapsilitate conspicuum, deque eodem ipso, patrem nimi- rum de filio, confi.sum ideoque confusum, sine causa deponi seque substitui procuravit. Itera qualiter nimis propinque jam tran,slatus, et ad vicinitatem omine sinistro transplantatus, quia mus ih pera, serpens in greraio, ignis in sinu, male suos remunerant hospites, Venedotise principera Lewehnum, ad occupandum aus- tralis Demetife maritimam Penbrochiseque comitatum totum, contra regem Angiorum et regni coronam, pra- vis allicere persuasionibus, et raonitis crebris verae religioni valde contrariis, attrahere non cessavit, nirais est notum.

Ob hsec etiam priusquarn raonachi illius, sed raori- bus exmonachi, de abbate in abbatera translatio facta fuisset, dictus Venedotise princeps ad partes de Kerdigan forte pervenit, qui pontificalera cathedi-am tunc tem- poiis iii teri*a sua vacantem habebat. Sed quoniara

DTST.] SPEfULUM EfCLESTiT:. lOo

seniper in immen.snm crescit aviditas, nescia .snccessibus modum ponere, dictus nionachns in finibus eisdem abbas adhuc existens, de monacho simplici, nec simplici tamen, immo doloso nimis et duplici, primum ibidem per astutiam suam as.sumptus in abbatem fnerat, quam- quaui indignissimus ; deinde de abl)ate in abbatem ut dictum est, ad cathedram scilicet digniorem successi- bus instans, quia gradus a magnis ad majora semper fieri solet, ad episcopalia jam anhelans cornua, dictum principem .s,iepius ad se vocatum et ]ios])italiter invi- tatum laute et splendide, sicut tantum decebat virum, pluries exliibuit. Demum autem inter fercula et pocula, se consobrinum principis ejusdem esse, quia patriii sui filium fuisse, cum effectu suasit et persuasit, quorum- damque perjurio quod ipse procuravit, rei figmentum comprobavit, et tancjuam adulterio per ipsuni manifes- tato matern?e maculas ignominias multiplicavit. Qua- propter principe procurante et multum ad lioc labo- rante, dictus abbas in episcopalem cathedram paulo post est sublimatus. Talis itaque promotionis modus, \ et propter tituh majoris ambitum et pontifica:is apicis titillans trans modestiam desiderium, tamque exqui- sita tamque trutanuica stroplia subsannationis pariter et irrisionis multis et magnis pcr Walliam viris materiam dedit, preesertim cum vcrba sacerdotis niona- chique simiHter et abbatis vel vera essc debeant vel sacrilega, Veri namque patris et presbyteri filiits ex- pressam imaginem per omnia perferens, quia “sic oculos, " sic ille manus, sic ora gerebat,” majorem admira- tionem et facti detestationem cunctis induxit.

Ad hujus quoque figmenti fraudulentiam apertius detegendam et hoc accessit, quod alius ejusdem pres- byteri filius et ex alia matre, monachus sciiicet ajMid lu-bem Legionum existens, beluee, de qua loquimm-, per singula corporis lineamenta, et tam factura membromun omnium seu figura, quam et statura, phisquam ex- pressam per omnia similitudinem gerit. Sed nonne

L 2

IG-i GTRALDI fAMnRENSIS flH

trao-edicimi liiinc scanclendi modiini }<ev Inpta denique ])vincipiii, mediaque pompatica, fine moe.stissimo ple- noqvie moerove ruina secpietur?

Ad majorem autem dicta^ belua^ confusionem, pater ejus presbyter et verus revera pater, ([uanquam natione Hibernica et alienigena in Walliam ])rovectus, audiens et dolens fvaudulenta et ficta mutatione prrescri]ita filium sibi suLlatum, ad dictam ab1>atiam, ]")riusciviam a])has iu e])isco|)um ])vomotus fuisset, stiq)idus et animo constevnatus accedens, ])alam et aperte in audientia ])ul)lica olamans et ejulans voce proterva, quatinus saltem ejus pensatio sum|ituuni aliqua fleret, quos in i])so diutius alendo et in scholis sustentando fecerat, etHagitavit acviter et impetravit.

PrjTi^tev liaec etiava mater abbatis, cum in extremo laborasset mortis avticulo, coram te.stibus fide dignis quamjilurimis in animrr suap ])ericulum a.ssertive jjro- fe.ssa est, se nunquam a vivo, pra^terquam a dicto ])vesbytero, carnalitev tactam fuisse. Jtem ciun hpec belua nostva uondum covnuta fuisset, sed in abbatianv vediens adhue tameu covnua sumondi spe tumesceret, veniens itevum jiresbyter illuc, deque filii jactura lamentans et publice proclamans, in hujuscemodi verba ])vovu]nt: “Quoniam excomraunicati suut omnes a domino " papa et ecclesia Romana, c^ui ecclesias et ecclesiasticos " viros i^^ossessionibus suis injuste .sjioliare ]:)rfiesumunt, " et ego Cjuidem hic incontinenti et in ecclesia vestra, " singulis diebus doniinicis, coram pavochia tota, illos " omnes qui me possessione mea cavissima, filio scilicet, " meo, spoliavevunt, excommunicationis involvere sen- " [tenjtia non cessabo.” Abbas autem hoc audiens .statim ])vesbyterum seorsum a turba vocatum, a verbis hujus- modi comminatoriis, tam verbis quidem aclulatoriis quam amplis c]uoc|ue muneribirs, tam j)v,iemis,sis illico cjuam ]3vomissIs, cumplacavit.

Item pvoce.ssu tempovis cum dictus abbas tum cov- nutus incederet, et ad provinciam accedens ubi abbas

DIST.] SPECULUM ECCLESI/E. 165

extiterat, boves pluiiinos ad iustauianduin terras ecclesiie sua3 uu})er adepta.s corrogasset, venieus ad ipsuin presbyter, verus ejusdeni proculdubio j^ater, quatinus ununi ei boveni de tot conferret petiit et non obtinuit ; rogavit attentius et non im})etravit. Sed ecce (^ui tam liberaleni in petitionibus suis se patri prius exhibuerat, nonduni de pronioiione secu- rus, ideo(|ue inipedinientum. undi(^ue verens et scan- daluni vitans, demum detento quod optaverat, se in- exorabilem statim cxliibuit, se(|ue innaturalem pariter et ingratum per onniia reddens, (|uoniam genitorem suum et nutritorem, abs^^ue dubio, nec bencficiis amplius ullis nec hunuuiitatis ofiiciis recognovit. Ad detestationem autem tanti facinoris hujus a (j[ua vix discedimus, adjiciendum hoc quoque videtur, quod dictus presbyter, quanquam Hibernicus linguie tamen Kambria3 peritiam ad plenum habens, per totam Kereticip regionis provinciam sive Powisiam, in (]ua mansionem habebat, praedicationis officio verboque ad popukmi cxhortatorio cunctis presbyteris partium illaium et clericis longe pnecellebat. Haud alitcr et dictus abbas, nunc episcopus, filius ejus eadem dote praicellens, in abbatiis tam Angliie quani Wnllia? per quas trausibat, et quas ob hoc praicipue more trutannico circuibat, fabricatos ab aliis sermones, sed bene firmatos ab ipso meraoriterque retentos, ver- bum ad verbum reminiscente, nimirum in fiUo facundi lingua parentis, praedicando jugiter et exhortando, magis quidem ad ostentationem quam ad auditorum iedificationem, recitare consuevit.

Mira igitur hominis impudentia, miraque cupiditatis insatiabilis et ambitionis cui vix resistitur violentia> cpiod filius genitorem suum verissimum et nutritorem quoque usque ad adultam letatem diligentissimum, cujus etiam imaginem, ut dictum est, expresse reprte- sentat, tam statura sciiicet vidtusque figura, quam et corporis quoquc totius similiima gestura, necnon et

16(3 (jmALDI CAM1111EN.S1S [lll.

vocis jocundie conjectura, Cieterisque eleinentis universis, recusare uUatenus aut abnegare jmesumpsit, Quoniani, ut ait Boethius, natiu’tb descriptioAeni satis eleganter emittens : " Natura est vis divina Creatoris a Creatore " insita, similia ex similibus procreans." Qualis hic itaque pater talis per oinnia tilius, sed noii talis spiritus sanctus. Iii tertio nimirum signo magi Pharaonis defecerunt, et in tertise quoque personas cogiiitioue philosophi gentiles evanuerunt.

Qualiter etiam literas dicti principis, priusquam in episcopum promotus esset, sigillo adulterid signatas abbati Clarevalensi detulit, quibus ei terras amplas ad abbatiam unam de novo fundandam ex parte principis ejusdem obtulit, quod ]>riiicip.i tamen nunquam in mentem venit, sed })er memoratse bekuL’ versutiam, ut abbatem scilicet promotionis sua^ in episcopum inagis propitium redderet ; qualiter etiam tam propter hoc falsarii crimen postea compertum, quani propter lanas citra conscientiam et consensum domus sua;, quatinus ambitioni suae per has et alias fraudes plurimas satis- faceret, dolose pervenditas, per visitatores ad * hoc transmissos depositus ab abbatia paulo ante quam consecratus iu episcopum, sed in ipso fere articulo fuit, archiepiscopo per dolum ejus circumvento, frau- dulento nimirura illo, qui sufe depositionis articuluni non ignoravit, archiepiscopum totuni lioc ignoranteiii ut depositum abbatem in episcopum promoveret et consecraret, etiam per instantiam ejus nimiam et pro- tervitatem acerbam et importunam instigante.^

Non itaque mirum si venenositate sua virulenta behia talis unain abbatiam in Wallia vel duas infecit, quie abbatem Glarevallensem primitus decepit, et postea Cantuariensem arcliiepiscopum circumvenit, per quod et abbas depositus episcopatum obtiuuit, cujus venenositas

’ iiintiganle^l The scnse is left in i having inextricably involved hini- this suspendcd state, the author | self in a labyrinth ofparentheses.

DiST.] SPECULUM ecclesia:. 167

non solum abbatias duas, sed et duo regna corrurapere et intoxicare prsevaluit. Sed nonne totus in threnos ire poterit et plectibiliter ac miserabiliter pertransire, et sicut cera igni adhibita, sic ante faciem Dci perjQuere miserabiliter et perire, qui per tot fraudulentias et exquisitas argutias se cathedras has oiunes scandere procuravit ? In quarum nuUa, quia sicut nec prima vel secunda, sic neque tertia, licet annulata et cornibus armata, decedere cum conscientia sana, quia nisi cathe- dra prius resignata tam perniciose quaesita, salubriter ulhitenus aut secure valebit.

Cap. VIII.

De clomo clericall ‘paupeve per inonachalem opimam affiicta, et C Isterciensis ordinis monacho vitio quoque Cluniacensium involuto.

Erat in Venedotia, quas vulgo No]-th-Wallia dicitur, Vavious in-

T ,. ,.. , 1 J.-T7I-* stances of

domus clericorura religiosa sub pede montis Jlirren qui ^j^g ^^.{^15.^

barbaro Snaudune, hoc est mons nivium, vocatur, non tempta-

procul a loco qui curia Merlini Ambrosii dicitur, quasi faHg of

prope littus maris Hibernici sita. Erant autem ibi religious ‘^ \ . . bodies ancl

clerici Deo devote servientes, sanctoque coetu in com- individuals.

mune viventes, et more apostolico nil proprium habentes,

nulli quidem ordini monastico vel canonico specialiter

addicti, sed tamquam coelibes sive cclidei, hoc est deum

colentes, dicti, continentise paiiter et abstinentite dati,

prajcipueque caritatis operibus et hospitalitate conspicui,

quales ante monasticam religionem a patribus antiquis

ordinatara, et regulam ordinationis ejusdem a beato

Benedicto datam et scripto redactam, multa^ clericorum

per orbem Hdelium congTegationes sancta? fuerunt.

Erat etiam eodem tempore nostrisque diebus domus

ordmis Cisterciensis opima, super fluvium Cunnv/e fun-

data, pascuis et agris, armentis et grangiis farre refertis

abundans, memoratBe domusque in australi Wallia adul-

168 GIRALDI CAMBEKXSIS [iri.

terio vucabulo Sudwallui dicta ct iu Deuietiea pro- vincia .sitic, inatrib scilicet aliaruuj, ut dictuui est, per KauibritO [tiues] fere cunctaruin, Hlia vel neptis exis- tens. Sed (|Uoniani ex adipe prodiit iniquitas et insa- tiabilis est seniper dctestanda cupiditas, licet a dicta paupere domo per terraruni intervalla ^ remota, niniis tanien ei pro})inqiia, (juia

" Mantua ve misene niraium vicina Cremonte," totis ipsam persequi nisibus operam onmimodam ct curaiu adhibuit, virumque provinciiu principalem sibi crebris muucribus et donis amplis ad favorem et consensum alliciendo, qv.atinus dictam domum pauperem ex toto destrueret, aut clerieos illos in monachos ordi- jiemque suum converteret, iUanique domum et ecclesiam dirutam in grangiam sibi redigeret, graviter affligere non ccssavit ; donec dicti clerici ad curiam Romanam mittcntes et litteras protectionis domini pap?e multis laboribus et sunqjtibus impetrantes, quatinus in ordine suo statu([ue clericali solito quiete et tranquille vivere possent, vix tandeni a dictis persecutionibus et tyran- nicis oppressionibus se defendere potuerunt. Yerum et illud YsaicB prophette superius positum, nonnc ct hic competeuter adaptari poterit ? " Yc vobis qui domos " ad domos conjungitis, et agros agris copulatis, usque " ad terminum loci. Numquid solum vos habitabitis " in medio terrse ? "

Fuit etiam nostris diebus in Powisia Cistercieusis ordinis abbas, cui nomen Enoc, vir discretus, religiosus, ac rigidus, tam apud quam’"^ populum fama et opinioue conspicuus. Hic inter ca^teras quibus prajminebat vir- tutes pluriraas, virginuni congregator ad Christi obse- quium erat eximius ; quas cum per varias Walliaj provincias indagatione ^ soHicita corrogasset, apud Lan-

" inlercaUd"] inter “Walla, MS.

• apud (juam^ The carelcss transcriber has omitled a word.

^ imkigutione’\ indigniitionc, MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIii:. 169

sanfreL in Elevaiu, id est, ecclesiam virgiiiis Brigidio, virgiucuiu ccotuin coadunavit. Ad ([ueui locmn iuteu- tionis Ijujus et caritatis intuitu, quatiuus ipsa.s erudirct attentiu.s et ad honestateni ac religioneui iuforniarct, procul a claustris et a monasteriis, non procul autcm a sa3cularibus contulierniis et midiebribus cousortiis, nimis frequens ejus conversatio fuit. In quandani enim illarum sanguinis prosapia generosau), et vultus ele- gantia specio.sara, processu teniporis oculos injecit diabo[lo] instigautc, ct morte per fenestras illas statim intrante, petulantes efiectos et impudicos ; qui dicere quidem rcvera potuit, " Oculus meus deprredatus " est animam nieam.” Et tandem miseram illani, mulie- bri fragilitate pariter et facilitate flexibilem, ad con- seiisum iuclinatam, virginitatis flore privavit, privi- legioque Christum sequendi quocuu([ue ierit, prava persuasione fraudavit, unoque facto duas animas, allicientem scilicet et allectam, in periculum dani- nationis aperte prajcipitavit. Sed quoniara peccatura semel admissum, nisi maturius emendetur, et mortis macula contracta, nisi velocius lacrimarum fonte lavetur et purgetur, ad aliud trahit et graviora pericula ])arit, paulo post hab[it]um et ordinem religionis abjicicns et ad .Sivculum trausiens, miseram illam palam abduxit ; et non solum ipsius suamque simul animam facto tali periculo damnationis expo- suit, verum etiam dupliciter delinquens, imnio nudti- pliciter, nmltorum spiritus cum ordinis scandalo gra- vissimo perniciosoque corrupit exemplo.

Nemo igitur de continentia longa priesumat ; nemo de retroacta? vit» sanctitate confidat ; sed potius saniori consilio delinquendi totis nisibus occasionem fugiat, et opportunitatem tanquam pestem rcformidet et expa- vescat, memor illius apostoli gnaviter existens, " Euge " fornicationem." Hujusmodi namque genus hostis, siout super euudem locum loquens ait expositor, " Melius

‘0

(illlALDl CAMBRENSIS

[iir.

" fugienclo vincitur quani re.sistendo/’ Proinde nietrice quidani succincteque satis et sub brevilocjuio dixit :

" Te Veneri vincis si non fujrias, fuge vincis.’’

Iteni et alius :

" Qua specie Martis cedit victoria Parthis, " Cypris ^ ea Marte, vel ea deluditur arte." -

Uude et Jeronymus in libro Epistolari, sicut etiani supra in Distinctione seeunda commemoraviinus : " Niilla securitas est vicino serpente dormire, quia " etiam si non percutit, sollicitare tamen absque dubio " non desistit," Item : " Tutius est perire non posse, " quam juxta pericuhmi non perire,; ibi enim tran- ‘• quillitas est, hic gubernatio." ’ Item et ibidem : ‘‘Non " est necesse, nec ullatenus tutum, in illo loco habitare " in quo est cotidie vel perire vel vincere." Exempluni de presbytero qui nostris diebus in Anglia, nec procul a AValliiB marchia, ecclesiam filio suo cesserat, et per annos xx. vel plures liber ab animarum cm"a et ssecularibus negotiis cunetis, assiduus in ecclesia divinis obseciuiis et orationibus intentus extiterat. Hic in eadem camera cum filio suo presbytero lectum suum habebat, filius autem more sacerdotum parochialium Angliie fere cuncto}‘um, damhabili -quidem et detes- tabili, publicam secum habebat comitem individuam, et in foco focariam et in cubiculo concubinam. • Contifrit auteni quod ille vocatus ad synodum procul inde remo- tam, per dies quatuor vel quinque continuos absens ex- isteret, concubina sua nihilominus more solito de nocte cubile tenente. Vetei-anus autem ille in angulo quodam domus ejusdem cubiculum habens, qui jam tanto tempore continentitB datus et abstinentite fuerat, sanetteque con-

" Ci/pris"] Ciperius, MS.

• arte’} Most of these poetical conunclrimis, scattered about the

writings of CTiraldus, arc doubtiess liis own production.

DIST.| S1M:cULL’M ECCLLbLL. 171

versationi totaliter addictus, solum se cum sola conspi- ciens, tanta^que commoditatis et opportunitatis occa- sionem captans, post luctam pcctoris intimi gravem, tandem instigante diabolo, ratione prorsus sensualitati succumbente, surrexit, baculoque innixus quo membra senilia debiliaque sustentabat, tremulis passibus et tardis, nunc procedendo nunc retraliendo et regre- diendo usque ad mediam fere domus partem, versus lectum lilii sui pergens gradum ibideni tixit, stansque diutius immobilis, gravemcjue luctum interiorem carnis et spiritus sustinens, spiritu tamen prsevalente, ad thorum suum reversus est. Nocte vero sequente, simili temptatione vexatus, et hostis antiqui sugges- tione gravatus, uscj^ue ad duas versus thorimi filii domus partes processit, ibique stans aliquandiu gi-adum- (pie ligens luctani(|ue carnis et mentis perferens, tandem ratione vincente, reversus est. Tertia vero nocte sequente simili kictoe succumbens et surgens, tre- mulis ut ante passibus tardisque gradibus, nunc stando nunc procedendo, demum tamen iiscjue ad thorum, sensnalitate urgente fortius et impellente, pervenit. Et cum manu thorum taugeret et coopertorium suble- varet, qu?e totum id singulis noctibus observaverat, lucerna nimirum in parte quadam domus accensa, quie tencbrositatem expellcret nimiani lucemcjue daret subobscuram, statim exclamavit ilhx dicens, " Errastis, " pater, errastis ; non hic est locus vester ; ad aliam " partem domus oppositamque lectum vestrum quoeratis/’ Et ille respondens : " Erravi, filia, vere erravi, et ex toto " mente captus exorbitavi ; Sed ad me de ceetero lectum- " que meuni, Deo dante, revertar/’ In crastino vero lec- tuni suum in alia domo fieri fecit, et poenitentiam agens, corpusi|ue suum jejuniis anq^lioribus, vigiliis et oratio- nibus affligens, vitam denique sancta conversatione ter- minavit. Vitanda est igitur modis omnibus delinquendi nimia commoditas et maxime juveni, cum tale pericuhim tantumque fere dispendium accideret etiam seni.

172 GIRALDI CAMBRENSIS [lIT.

Iteia exeinpluin de viio «ancto ereniiqiie cultoie pite- cipuo, cui, ^sicut in Vltut^ Fatriim legitur, morljo senio- que coniecto, inque niortis articulo jani con.stitvito, mulier qUcodam adducta fuit, a[pu]d quam consuetudinem olini luibuerat, tanquaui ad unicam suam sibique quondiim matrimonio copulatam ; in quam ubi oculos injecit, })ro- tinus exclamavit, dicens : " Tollite peccati fomitem ; " tollite et procnl illam abducite ; adhuc euim ■’ latens est ignis in stipula." Proinde si senex ille sanctus morbi letluilis aculeo pnegravatus, muliebrem accessum sponsj^que suie prtesertim tantopere formidavit, quanto magis sanis ac corpore robustis et sanguinis adlnic calore perfervidis, ignis evitandus est omnibus et formidandus.

Ut autem ael praidicta respiciamus, et de abbatc pncscripto tam enormiter lapso aliquid veritatis et non inutilitcr adjiciamus. Scienduin quod ipse postmodum poenitentia ductus, pleneque per gratiam compunctus et ad Doniiuum conversus, ad ordinem quoque suum, sed non ad dignitatem est reversus ; ubi usque ad fiualem exitimi sancte et religiose consuevit,’ vitamque tempo- ralem, quantum ad humanum spectat examen, felici fine conclusit. Non itaque male cadit quisquis post lapsum fortior resurgit. Sic et enim cecidit Saulus ideoque surrexit, non quidem ex meritis sed solum ex gratia, Paulus. Verumtamen licet ad plenura poi^uale suppli- cium bonis operibus et fide informatus quis evitaverit, mendam quideni et maculam, ex delicto publico gra- vique scandalo et enornii contractam, diluere vix poterit aut delere ; quininuno quamquam duplicem coronam, auream videlicet et aureolam, sibi consulendo multos(i[ue lucrando perfecte meruit, tenacem tamen et indebilem infamite notam, durante nimirum mundana malitia semper et oblatrante, non cvitabit. Quoniam,

consueoit’\ fcio MS., q. cunicuiuU

DTST.] SPECULUM ECCLESIiT;. 173

nt ait gentilis ille poeta nohilis, qui Seneca to.^^tante nnmiuam in benedicendo destitit :

" Pfiena potest denii, culpa i^erenuis erit."

Vitanda est igitur maeula, totis ]iisibus et studiis era- denda penitus aut eluenda, qua’ semel impressa semper adlineret, et tanquam accidens inseparnbile j^ertinacia perpetua cum dierum sa^^culi diuturnitato contendit.

r.VP. TX.

De movacJtis ordinis hvju.-^ medir.inalis artis feritiam irntannice j^vofessis.

Ad lifiec etiam quos repreliendimns et zelo caritatis ad Of i^norant corrio-endum arffuimus, quatinus iiisos aut alios lioec ^T^"^"’^ P™" audieutes et verecundantes forsan sive vorentes, tan- piactising quam medicinaliter omendare ]iossimus, adjiciendum ’nj ,7i’’^ ’ videttu’, qualiter raonaclios duos ordinis de quo loqui- conse- mur in Wallia vidimus, domorum suorum desertores *1"™’^^^- girovagantes, et de loco ad locum cireumeundo dis- currentes, nec tamen liabitum abjicientes, sed impu- dentia majori scandaloque longe graviori, quatinus incautos efficaciori decipula sub specio religionis fallere possent, palam et publice pr?eferentes. Hi vero inter exce.ssus enormes varios et multos, quatinus trutannicam vitam suam utcunque hicrosam efficere possent et pecuniosam, artis medicinalis peritiam profiteri non )ninus inipudenter quant imprudenter pra?sumpserunt ; cinn tamen Ypocratem aut Galienum, cffiteronnnque librorum facultatis illius, nunquam in scholis aut alibi, lectionem unam audissent aut legissent. Proinde quoniam imperitia temeritatem, eruditio timorem creat, cum eruditis et exercitatis in ea facultate, nedum in- doctis et imperitis, meticula sit practiea multum et pericul[os]a; magistri prius effecti quam di.seipuli, prius- que doctores quam auditores, et antequam concbie ad

171- CTRALDT OAMRTIENSTS [iTT.

colligendnni facti canales ad effnnflenduni ; non specie- bns recentibns, non electuariis electis nec medicinis artiticiose confectis, sed herbis campestribus solum, qua- tinus aliquid fieri videretur, cmnose coUectis et congestis, ad relevandum in crastino infirmos et morbos curan- dnin, iiti temore seu verius abnti consueverunt. Unde cnm vires herbarum atque virtutes penitus ignorarent, contraria morbis, calidaciue )yo frigidis, plebil)us iinpe- ritis catervatim ad ipsos concunentibus plerumque ministrantes, mortom frequentius accelcrabant, quam vitam jiivando prorogarent, aut sanitatem cuiqnam medendo compararent. Nec mirum, sub medicorum etenim nomine scriptum olim accepimus :

" Pro vanis verbis montanis utimui" herbis • Pro certis rebus pigmentis et speciebus."

Ad cumulum autem detestationis tam avidje et arro- gantife trutannica? talium sub specie monachorum, quod vidimus et novimus, quoniam prsesentes fuimus, liic audiatur.

Adolescens egregius et miles eximius, idtraque vires animosus, et animi nobilitate generosam prosapiam mul- tum adornans et augmentans, Robertus de Quinci, coniiti Wintoniensi Seieri scilicet tiiius et hferes, et ad tituli quoque nobilioris apicem famosissimi comitis illius Simonis de Monte Forti, et per orbem fidelium uni- versum incomparabili laudis honore prseclari, nepos ex sorore primoeva, Londoniis infirmabatur, Ludovico regis Philippi filio tunc temporis ibi dominante, et in urbe quoque cum Francorum suorum multitudine prae- sentialiter existente; sed tandem per Dei gratiam et medicorum operam, quorum sedulam ad sui curam secum habebat copiam, cum gaudio cunctorum tam Francorum in urbe (|uam Anglorum, ad valetudinem reverti ccspit et convalescentiam. Quo facto et exulta- tione multa propter spem sanitatis ejusdem multis exorta, monachus quidam monasterii Cisterciensis ordi-

DTST.] SPECULUM ECCLESIi^. 17;")

nis, non procul inde quasi per duo miliaria vel tria soluui distantis, ab urbe non vocatus advenit, (nii statim operas suas ingerens, impudenter pixidem ])ntu plenam, quem salutiferum esse dicebat, sed letliiferuin ex post facto nimis evidenter essc patebat, comiti pra>sentavit, dicens et asserens se missum a Deo fuisse quatinus per manus ejus et potionis illius, quam fei*e- bat, efficaciam, sanitatem recuperaret et obtineret optatam.

Comes autem, heu credulus ad hrec nimis, et habitum liominis exteriorem non animum autem in- teriorem videns, idco fidem nimiam dictis pariter et fictis adhibens, et religioni quam sperabat reverentiam exhibens, et monacho suggerente, atque protinus jul ]ioc urgente, medicis suis omnibus id dissuadentibus, et quoad licuit unanimiter renitentibus, potum liausit totum, et funditus exhausit. Quo facto, statim eadem nocte recidivavit, et graviori incommodo dysenteriam incurrens et febrem acutam, cum moerore multorum, et fere cunctorum urbis totius et gentis utriusque, tam alienigenoa scilicet quam indigen?e, dolore non modico, vitalem spiritum infra triduum exhalavit.

Ad detestandum itaque trutannicorum monachorum hujusmodi raalitiam, sub specie religionis et habitu latitantem occultins et velatam, quibus fides a circum- ventis simplicium animis ob hoc adhibetur et lionor exhibetur, Jeronymus in libro Epistolari, sicut supra quoque in Distinctiorie secunda commemoravimus, elo- gium istud non incompetenter emisit : " Mnlti scientes " religionis vocabuhun esse gloriosum, se vestimentis " ovium tanquam lupos tegunt, quatinus foeditatem " vitfe falsi nominis honore convestiant."

Porro quod dictum est de delicto unius in universi- tatem redundante, in ultroneis domorum suarum deser- toribus, quales dicti duo monachi trutanni fuerunt, locum non habet. Non enim domorum culpa est, sed domesticornm, si vel mali sponte recedant, vel etiam

J7n OIRALDJ CAMBRKNSIS flTT.

a gmuis electis iuterduiu palere leves et inutiles ex- suffleutur. Scriptuni est eniu» : ‘• Ejice derisorem et " exibit juririuui cuui eo." Sicut enim in ovili et gi*ege teuiporali ovis morbida mortis totis ad sanitatem nisi- bus e.st revocanda, sin autem insanabiiis’ iuvcuta fuerit et incurabilis, ne gregem contaminct universam, quau- tocius a caulis est auiovenda, sic et in grege spi- rituali collegioque saero, si frater vitiis involutus fiierit, modis emendandus est omnibus et corrigeudus, sin autem incorrigibilis omnino, quod absit, inventus fuerit, ne vitio viscoso et contagioso coeteros lapdat et corrumpat, a communione fratrum et societate est iucunctanter expellendus. Ubi vero vitiosi fuerint fratres, et iu vitiis suis a majoribus domus ac pr.iepo- sitis aut etiam ab universitate foventur, et ab errori- bus suis erronei non revocantur, veluti discursores propter negotia domorum exteriora, domos ipsas non mediocriter sed magis damnificantes, quemadmodum dictum est supra in Distinctione prima : Item sicut et publici cum scandalo fornicatores : Itein sicut et pro- prietatis usurpatores : Item sicut et falsi propter lucra prfiedicatores, et ficti quoque id ipsum artis medicinalis professores :’ Item sicut scismatum inter fratres et dis- cordiarum seminatores : Itera • sicut bilingues assenta- tores et adulatores : Item sicut linguosi, nec dirigendi in terra neque diligendi, delatores, Deoqug odibiles detractores ; — in his, inquam, ct in similibus, non eraendatis sed ignaviter potius et tamquam oculo clauso dissiraulatis ac dilatis, quod dictum est de delicto unius, etc, locuni habet; et in his nimirum auiraadversio divina gravera nec indigne vindictara exercet.

Sane non miretur quispiam si in mouasteriis et domibus religiosis aliqui interdum inter bonos inve-

" insanabilis"] insatiabilis, MS.

• professores’] The word is mutilated in the MS,

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 177

niantur mali, sed exultent potius et laetentur, sicut in prooemio seeunJas Distinetionis dictum est supra, quod inter multos malos nonnulli forsan inveniuntur boni ; mali quippe quasi frixorium sunt bonorura. Duorum nempe filiorum Ada), sicut et duorum filiorum Abrahaj, necnon et duorum filiorum Jacob, unus bonus et alter malus, unusque reprobus fuit et alter electus, quo- niam in Rebecca? utero, sicut ait Jeronymus, Jacob et Esau bella gessere. Item Augustinus: “Non est domus " mea melior quam fuerat arca Nose, in qua aliquid " mali fuit. Trium nempe filiorum Nojb duobus electis, " Deoque dilectis, tertius quidem reprobus fuit.” Item inter electos a Christo xii. Apostolos unus eorum dia- bohis fuit, nec culpa tamen xj. stautium fuit quod duo- decimus damnabiliter exorbitavit. Item et ano-elorum ruina cadentium, qui depravati etiam iu ccehs fuerunt, non culpa stantium sed confirmatio fuit. Ut igitm’ ait poeta :

" Servus enim domino statve caditve suo."

Cap. X.

De communi ccenobiorum Wallice vitio per quocl haptismales ecclesicc parochianis suis, sicut vivis sic et mortuis, pcr nnonachos (lestituuntuv.

PRiETEREA scienduui hoc etiam, quod cuncta monasteria Mouks

Walensica uno eodemque vitio, quod ex pravpe cupi- •^^*^i° .

. . . ^ possession

ditatis radice procedit, communiter mvolvuntur. Sicut of parish

enim parochias ecclesiarum matricum et baptismalium <^^i">"<^‘i^s.

occupare solebant, et vel enormiter majori ex parte

mutilare, vel etiam ex toto, parochianis expulsis

et ecclesiis vacuis, desertis, aut dirutis etiam et de-

structis, appropriare, sicetiam in damnum ac pi-sejudicium

ecclesiarum et personarum non modicum, cadavera

mortuorum aut furtim interdum, aut apertam etiam

quoque per vim rapere, et ad coemeteria sua sepelienda,

VOL. IV. M

178 GIRALDI CAMBKENSIR [m.

propiiirf c|Uoru)ii parochiani fueraiit ecclesiis iu imllo legato debito de jure respectis, quiniinino tanquani omnino despectis, aaportare prae.sumunt. Monachos enim aut fratre.s per parochias, tam remotas quam propinquas, exploratore.s mittunt, et uLicunque nobiles inveniunt aut etiam ignobiles, dum tamen armentis et possessionibus abundantes, quia pauperes non respici- unt, statim domos intrantes eisque prsedicantes, regnum- que coelorum ipsis quantalibet et quam gravia peccamina in raundo commiserint, quasi sub certa sponsione pro- mittentes, nunquam a domo recedunt ; sed inter familias domus et mulierculas diebus et noctibus jacent, nec ordinem respicientes nec honestatem, donec vivos aut mortuos secum asportent. Et quod horrendum est magis et stupendum, excommunicatos nominatim ab

episcopis suis et interdictos, Deum

aut homines, super rapinis propter quas sententiam incurrant, in aliquo correctos aut absolutos, prohiben- tibus quoque clericis provinciseque decanis et appel- lantibus, nihilominus illos in coemeteriis suis sepeUre solemniter non postponunt.

Cap. X-L

De Hihernicis ccenohiis similihus vitiis et aliis quoque non minus horrendis perniciose contanunatis.

Comiption Ut etiam de Wallia in Hiberniam transeamus, et de

^^^gj^j°"^ finalibus his terris et plagis occiduis nos expediamus,

Ireland; et quod vidimus ac novimus assertione veridica propo-

causes. namus, fuit abbas prope Dubliniam, capitalem scilicet

regionis illius urbem et metropolitanam, qui sede

vacante post decessum sancti archiepiscopi loci ejusdem,

venerandfe sanctfieque memorise Laurentii, cunctis fere

dominicis festisque solemnibus urbem A^alde vicinam,

quoniam Avenliphii fluvio solum interfiuente propiii-

quam, intrare consuevit ; et urbis populo tunc praelato

DIST.] SPEGULUM ECCLESIiE. 179

caronti ad ejus sermonem, tanrjuam viri religiosi senis et auctenti[ci], catervatim accurrenti, prtedicare solebat. Ubi etiam inter hsercses plurimas quas seminare plec- tibili temeritate prsesumjisit, et banc quoque non modi- cam, tam ad ordinem suum magnificandum, quam ad lucrum etiam domui suse comparandum et accumu- landum, palam et aperte pronunciare non abhorruit ; dicens et asserens, subque periculo salutis propriaj fatue nimis et temere prseponens, neminem unquam ulla religione vel professione, prffiterquam in ordine [Cisterciensi], salvari posse ; propter quod plebem im- peritam adeo incantavit et circumveniendo decepit, quod nullus in urbe nisi in habitu Cisterciensi, finalem exitum expectare, aut alibi ^ quam apud abbatiam illam, sepulturam habere volebat.

Accidit autem ut dictus abbas dives et pecuniosus, ut ditior adliuc existeret, ad matronam quandam in urbe graviter infirmantem, quam ipse noverat opimam, cum duobus monachis suis vel tribus importunus ac- cederet, diraque carmina fundens, regnumque coelorum quasi sub certa sponsionc promittens, et se sponsorem ad hoc ordinemque totum prsestans, sexuique fragili non minus quam virili parcens, ab inde non discessit, donec alta tonsura et rotunda, ampl?eque coronfe monachalis rasura, ei imprcssa, cum debita solemnitate monachatam, non monialem quidem, sed monacam seu raonachum potius effectam, pecuniamque non modicam simul cum illa, cujus nimirum ob causam et gratiam, nefandum lioc facinus totum fuerat perpetratum, ad domum suam ciun scandalo gravi inveteratus ille dierum, et utinam bonorum, defen-e prsesumeret.

Processu vero temporis Johanne Cjonino, viro dis- creto et copiose literato, in arcliiepiscopum sublimato, Laurentioque subrogato, querimonia magna clericorum

aitt alihi’] Ut alii, MS.

M 2

ISO GIRALDI CAMBRENSIS [lIT.

totius urbis super damnis et injuriis niultis a me- luoratis uionachis et al)bate suo sibi et ecclesiis suis totieus, ut dictum est, irrogatis, sa>])ius est delata. Propter (juod arcliiepiscopus illi f[ui scripsit htec, in iinibus forte tunc agenti, ad urbis totius })opulum dio quodam festo corani ipso convocatum, sermonem injunxit. Ipso vero tam rlietoricis persuasionibus quam tlieologicis etiam cxemplis et exhortationibus verbum adornavit et amplificaYit, primumque ab apostolis, deinde etiaui a martyribus ecclesise primitiva^. sanctis, et quibus

statim oloria, (|ui hoc ordine proediti

non fuerunt ; deinde ad propinquiora descendens tem- ])ora, de nrchie^^^iscopo Cantuariensi Thoma, tam glorioso martyrio in ecclesia sua et pro ecclesia coronato, et non in ordine Cistcrciensi, sed in habitu Cluniacensi, ecclesiao nempe suas morem gerente, sub clericali quidem honestate re])erto, necnon et archie]:)iscopo Dublinensi sancto Laurentio, apud Augum in Nor- mannia defuncto, et in habitii canonico clericalique solum invento, quorum utrumque primum quideni coronis roseis, secundum vero liliis sertisque niveis nostris diebus adornatum, multis signis et miraeulis in terris ])ietas divina clarificavit. Sicque telam falsi- tatis vir ille, quam avide nirais dictus abbas texuerat, artificiose detexuit ; et trutannicam hreresim illam, quam sub religionis sjDCcie vel etiam hypocrisis facie, quasi sub velaraine tectara, et tanquam .sub mellito jioculo venenosam amaritudinem ]n-opinatam publice ])ropo- suerat, palam et aperte detexit.

Inter csetera quoque quoesivit a clericis ibi prfiesentibus, et avide sermonem audientibus, de memorata matrona sic monacata. Cum sernio de i])sa . . eret, utrum hic mona[chus vel] monacha, vel utrum [hsec mo]na- chus vel hic monacha dici deberet, adjecit ….

te mulier illa convaluisset,

sicut ]jluries et plerumque contigere solet, quod con- stitutis tamquam in articulo mortis spatium adhuc

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 181

vivendi seque corrigendi gratia divina largitiir, — si lioc, inquam, accidisset, ad abbatiam suam procul[dubio vel] monachus vel monacha transiret, et [am]plius in saeculo mortua sioculo non remaneret. Unde ct in refectorio cum fratribus refici, et inter eosdem in dormitorio cubiculum liabere deberet, aut rationem quare non assignent monaclii, cum monachus eorum jam esset aut monacha, nec fratrum consortium, tam in dormitorio quam refectorio sibi de jure pariter et ordinis atque habitus ratione suscepti debitum, non in aliquo demeruisset. Adeo igitur irrisionis causani et subsamiationis monachorum illorum aviditas tanta, multis quidem eorum trutannia detecta, creavit et suscitavit, quod urbis totius cives et utriusque sexus homines, in ecclesiis suis propriis, (|uorum parochiani fuerunt, exinde sibi debito de jure sepulturas elegerunt. Confidentcr itaque dixerim quemadmodum et ibi dictum fuit, quod sicut ante vitiuni in ordine cupiditatis molitum ordo fuit ordinum ordo Cisterciensis, multis nimirum doctrina} pariter et industria^ dotibus incom- parabili si^lendore priTeclarus, multa abstinentia et par-

simonia, pnecipueque largiflua caritate

sic hodie revera per gratiam supernam cupiditate sub- tracta pestiferaque mortis plaga curata, quia per se quidem impellente diabolo cadere potest homo, sed resurgere nullatenus nisi per gratiam prajvalebit, in nullo quem novimus ordine, salva pace ipsorum, pau- ciores salvi fiunt.

Nec mirum, caritas enim et prava cupiditas uno eodemque pectore commanere non possunt ; cum ergo sine caritate salvus esse non possit, cupiditas totis amovenda est nisibus, cum qua salvus esse non potest. Preesei-tim quoniam, Scriptm-a testante, " radix malorum ‘omnium est cupiditas;’ sicut e diverso totius fons bonitatis indeficiens est caritas, fomesque virtutum omnium et fundamentum, sine quo via proculdubio nuUa beatitudinis neque spes uUa salutis. Unde Jeronymus:

182 GIUALDI CAiMUBENSlS [lll.

" Sicut cupiditas nihil sine angustia, ita nihil cum " angustia caritas tenet." Item cum inaudita siut maxima legis pnecipuaque de Deo diligendo et proximo, sine quorum observautia nemo salvatur, quo- modo vel Deum vel proximum perfecte diliguut, qui Dei mandatis omnino coutemptis bona proximorum modis quibuscunque tam avide surripiunt, et i-es alienas aut violenter aut etiam fraudulenter suas efficere nec verecundantur nec verentur.

Prseterea monasteriis Hibernicis ordinis hujus vitium conimune de cupiditatis quoque radice procedeus essc solebat, quod monachi quamplures proprietarii palam ct aperte fieri consueverunt. Et generosi prcecipue patria3 viri, qui, urgente conquestu terraj per Anglicos et alienigenas qui superveneraut tam cruento, cum armento et possessionibus suis ad monasteria tamquam ad quietis et tranquillitatis loca so traustulerunt ; ubi revera magis ex timore quani religionis amore monachi

vel rs effici i-erum suarum et . . . .

. . nrnii quas sec[uni] . . rant dissimulan[tes] . . . . . abbatibus domorumque . . . toribus sibi domina prsesumptione plectibili retinuerunt. Verum quo- niam, ut dictum est siepius, peccatum semel admissum nisi maturius emendetur consequenter ad aliud trahit, et de magno majus deque gravi gravius illico parit, honiicidiorum crimina crudelium incurrere npn abhor- ruerunt. Cum enim Auglici terram illam subjugantes, in dictis plerumque monasteriis tamquam hospitalitatis et caritatis gratia suscepti fuissent, memorati generis illi quoad sseculum, sed valde degeneres quoad Deum, habitu nemj^e, non animo vel actu mutati, cum turmis sequentibus, tamquam a latebris insidiisque prosilientes, hospites suos dormientes hostili ssevitia, securibus amplis et acutius ad hoc calibatis, trucidare quidem subitoque decapitare solebant. Unde ionge minor a securibus et clandestinis insultibus erat Anglis ibi de nocte securitas, quam exteruis ab hostilitatibus apertis ; et despicatis

DIST.] SPECULUM liCCLESI/E. ISo

inimiciis di no raeticulositas ….

. . et lioc quoque quod tam …. monachi quam

et al[ii] libct per Hibern[iam] . . .

nem habitu professi [liber]tates ecclesiasticas ob . . .

. . . das prsesertim autem abbat episco-

pales cathedras adeo quid[em] inhianter anhclant, quod easdem per fas omne nefasque, nuUam nempc symo- niacam hteresim nec manifestam quam occultam ab-

hon’entes, modis qui re con-

tend[unt].

Adjiciendum hoc etiam tamquam finali de Hibe}*nicis coenobiis clausula forte videtur, quod in Ardmacensi provincia et Urielensis dioecesis parochia, sunt abbatise quaedam, non monachorum quidem sed canonicorum ordinis, sciUcet de Aroeis, et monialium, miims discrete nimiaque sibi propinquitate conjunctae ; adeo ut perfa- cilis sit ipsorura ad illas transitus et absque difiicultate locorura ad loca connneatus. Non autem muro, non vallo, sed tantum sepibus ex palis prseacutis, et spinis satis tenuiss[ime] consertis, claudi solent [mo]nasteria ; quibus in sepibus [aper]tur<B sunt plurimse, non casuales quidem sed spontanese, n . . . tristatse sed affect . .

. . . ad quas et semitse

tritae nes perpe

unde cohabitantes cura irri ….

. . orque pertransione . . cere ad invicem consueverunt. Per hanc . acturam et semitam transit abbas ad abbatis- sara, per illam prior ad priorissam, per tertiam . celle- rarius ad cellerariam, et sic de cseteris, cum ordinis totius et religionis scandalo gravi. Plures autem a dictis personis sexus utriusque sic susceijta? in domi . .

iet occul …. lan us

et raanifeste delicate nirais et dehciose nutriuntur, neque parentura nomina subticentur aut supprimuntur.

Sed 0 quam necessarium et quani utile foret ad haec monasteria male concubinata et diffamata, quam ad praemissa prsedicatoribus falsis proprietatibus et homo-

184 GIRALDI CAMBREXSIS [lll.

cidiis dehoaestata graviter et ioedala, vi.sitatores rigidos ct rectos mittere frequcnter et remittere, quatinus ex- cessus tantos et tam enormes [purjgcrent ad unguem et em[endarent], et tam atras macu[la.s ab] ecclesiastici.s

ordinibus [et mo]nastici.s, abstergere; prieterea

(lecet mini crebris Irequen-

tium . . virorum ac mulierum . . . [hojnestatis iuitium et in p . . . succrescant vitia, praiscrtim ubi forsan et rcgni luxuria remi.ssaqiie regendi negli- gentia latius in juvenum cordibus deUnqueudi laxa- tiva habena, necnon et ubi pa[trum] doctrina de fornicatione fugienda videtur quasi contemptui data ; Jeronimique sententia repetita saepius et repetenda : " Nulla securitas est vicino serpente dorndre, etc. ; " minus utiliter minusque salubriter ad mentem revo- cata. Sed hoc pro mirando seu miraculo duci potest, de bipartitis Gilleberti de SimpHncham in Angha domibus, canonicos simul et moniales sub eodem tecto continentibus, qui nostris- diebus Roma3 canonicatus fuit, sanctorumque catalogo solemniter ascriptus et associatus ; cujus dictag quidem domus tanta providentia prudentiaque distinctie, interius etiaui muris muJtiph- cibus separatPB; discretius et ordinate, (^uod eis ulla

sinistrte famse . . . cula vix liactenus unquam

serit. Cum enim pater

. . . er fiham insita

venerit alia ve tumHbet conjunctis

aut neptem

natam ad fenestram it more rechisarum

[ad] hoc deputatam, sub testimonio quoque viri probatai conversationis, canonico scilicet ad hoc assignato, et ibi sub vehiminc appenso vox quidem audix^etur sed vultus faciesve nullatenus aspiceretur. Verum hcet sub tantoe districtionis observantia tantsque cura cuncta claudantur et custodiantur, tamen de ovibus suis vir ille bonus pastorque providus et per omnia vigilantissinms, lupo insidiante et diabolo fortus instigiante, ad plenum vitare

DIST.] SPECULUM ECCLESI/E. 1<S5

periculum nou prajvaluit. Cuui eniui ad ideui altare mia.sie celebrentur, vocesque canentium, Deoque devote psallcntium, iu cadcm ecclcsia communiter illorum et illarum simul audiantur, vultusquc nullateuus propter claustra muralia conspiciantur, accidit ut canonicus qui- dam flexibilem pno cajteris vocem luiberet et sonorain, et ex altera parte monialis una voce jocunda cunctis

praicelleret atque se Unde et

cont et illa

ab invicem mo

Jioste maligno pravique ardoris . . .

sufflante muro

arduos, nou iu Deo, sed [dijabolo sub noctis ejusdem [sijlentio transgredieutes, simul ad sreculum abjectis habitibus suis, simili suggestione seducti, damnabiliter reversi sunt. Sed (^uis nuntius inter eo.s pravreque

alterne perniciosus interpres

ad lioc perpetraudum, eademque noctis hora claustra muralia transilieudum, in tam districta custodia, pragter raalignum suggestorem, et cordium corruptorem, esse potuisset, de facili videre nou possum,

Cujus comperto casus infortu[nio] pastor pectoris

intimi dolore [per]cussus, quod potuit

fecit . . . quoque casus hujus cauti

quoque modulatione moniales

suas a cantu …. perpetua pnnitioue suspendit, et demissa solum psalmodia vocisque magis quam vo- cibus, magis devotione quain moduhitione, contentas esse constitit. Et quoniam vocis sonoritas atque sere-

nitas, sicnt luxurite sic quoque fomes

esse solct, hanc monialibus suis

duplicem perditionis . . . n propensioribus curis

auiovere studebat (juoniam cx capillis

pulchris …. suavisque comis ac

midiebribus animis naturas . . . superbia solet, moniales suas omnes profunde tonsas ad ciq:)ut nec comare vel colere comas oporteat providentia sana fore

18G «IRALDI CAMBEENSIS [lll.

decrevit. Itein ex peplis eandidatis seu coloratis

scintilla qiioque siiperhire

. . . . solet moniales suas velaniina capituni, nisi tanquaui sordibus obsoleta visuque minus honesta, por- tare non permisit ; sicque superbiaiu omnem, tanquam animaj morteni, a collegio suo maximeque sexu fragi- liore, vir ille sanctus studiis totis eradicare curavit.

Cap. XIL

Be foresta refjis Anglicv pcr mouaclioti ordiuis hujus 2)iv ixtrte nou modica fraudAdenter ohtenta, et fraudidentvas extirpata.

llow the ExPEDiTis illis qua3 de monasteriis WaUensicis et Hi-

iiionks ofa 1 . . , . . .

rcli"-ious bemicis et ad ipsorum correptionem panter et correc-

house dis- tionem dicenda videbantur, ad Anglicana de ca^tero

partofa transeamus, et de monasterio quodam in Anglije et

royai Wallia) marchia …… astutia rex circumventu

forest. 1-1

lentia deceptione tate

se tueri non potuit, priuio dicamus. Accidit igitur post stragem illam magnam Walensium, trium sci- licet miliu[m et] plurium apud Eleuam nostris diebus factam, inque Hnali Australis .Walliae parte versus An- gliam et Herefordensicam provinciam, quod abbas monasterii Cisterciensis ordinis, non procul ab Here- fordia, sed quasi per miliaria v. vel vj. distantis a dextra, ad instantiam baronis cujusdam de finibus illis, qui dictse stragi faciendse cum aliis intererat, magni quidem nominis timc existentis, et majoris fore cupi- entis, ad rumores dicta? stragis hostium suorum regi portandum, illamque victoriam memorato baroni pi-se coeteris ascribendam, cui propter ordinem nimirum et religiouis habitum fides haberetur, transfretare pararet. Ut autem ad hoc faciendum magis animari posset, memoratus ille literas suas cseterorumque baronum marchise majorum

DIST.] SPECULUM ECCLESliE. 187

[ad re]gem suasorias ac mo

ille in pecca mporis

, caute promoveretur

quisivit. Abbas. ……

. . . . [mjotioncm [.c]um gaudio

promp is etsi iucredulus, tum propter

rumorcs gratos regi deferendos, tum proptcr testimonia baronum et consilia in personiu ipsius conmiendatione et promotionem consonantia, tum etiain propter pecu- niam de (][ua praicipuam liabebat fiduciam, ad viam votis et voluntati sute comparandam, quam secum detulit copiosani, ad regem Ricardum, in Aqiiitanniaj GallisB finibus tunc agentem, absque dilatione transfre- tavit. ^d quem illico cum pervenisset, super hostium ruina suorumque victoria, maximeque per baronem illum, sicut asserebat, non nominatum quidem, sed pnunota- tum, gratos ei rumores exposuit ; deinde literas ba- ronum commendationis et promotionis personas suse, per alios, ex cautela, tanquam ipso totum ignorante, nec rem ullatenus procurante, principi pra^sentari fecit.

Excogitavit etiam aviditas et exquisita calliditas

quatinus si in uuo

dicta cathedra

da proficere for , , , .

fructu laboris

in alio non fra , .

Sentiens itaque regem

ras, quia trausmarinis in [par]-

tibus contra regem Francorum graves habebat et sump- tuosissimas, pecunit^ nimis cupidum esse, nec mirum, valdcque sitibundum, ut favorabilis ci magis existeret,

gratiamquc in oculis ipsiu[s]

. . . . reret, ad trecenta mar

summam obtinendam per

quosdam quos corruperat . . . . gi viam apperuit. Sugg[es]sit enim ei angulum esse qu[en]dam silvae.

188 GIRALDT CAMBKENSIS [iri.

(•ujiis iu iiiargi[ne] luudatuin fuentt niona.sterium suuui, iiimia sibi [vicijuitate j^ropinquuui, adeo . . . . spinis et tribulis consert[uinJ . . niiro . . .

. . ditatis sum niin .

. . . ee . . . pnucipuuui ibideni lat ….

uluuui esset niaximeque

AVintse de tinibus quos depne-

dnri solent revertcntiuui ibi refu-

[gium] et (|uasi castellum inunitissimum ; locuni etcnim illum cunctis hominibus, pneterquarn Waleu- sibus et latronibus, inaccessibilem prorsus esse dicebat. Utque hispiditatem illani, non tantum domui suie sed et toti provinciai tain periculosam et nocivain, in planitiem extirpaudo redigere . posset et cultune com- moditatem, usque ad trecentas acras, dictain trecen- taruin marcarum summam fiscalibus commodis offerre annuit. Ut etiam assertionem suam probabiliorem red- deret, et acceptiorem quoque petitionem, testimonium militis cujusdam [de] Herefordiai pa[rtibus] . . . at, cui nomen Radulphus de Ardeua, cujusque favorem sibi cum effectu [com]paraverat, super lioc expetiit [et] impetravit. Consultus eniin miles a rege super hoc et obtestatus, [qui]a nunquam in partes illas [reg]ni sui i"ex venerat, nec Herefor . . . . , . . nes, apud forestam illam [puljcherrimam et feris abun[dantem] . . oderis . . . . . . .

eorum veritate per oinnia verum

esse cum assertione prop[osuit], dicens etiain et in-

dubitanter [affirjinaiis, fiscalis eerarii

aut Herefoixl : (^uoque pro

solam propter indemni

propriam tantumdem peti . . . monachis dedisse debere, quatinus in cainpestrem planitiem dictam re- digerent hispiditatein, et in novales culturas inutilem prorsus, quiuimmo damnosam nimiuni finibus totis, silvositatem illam revocarent, latibulaque latronum de medio tollerent ; nec illi monasterio solum, verum

DTST.] SPECULUi^r ECCLKSl/p:. 1S9

provincijB toti, deleto praKlonum asilo, pacem et secu- ritatem comparare.

Ex igitur militum puorum assertionibus, prresertim ad fisc.iles ceusus augmeiitandum, non incredulus, justi- ciariis suis et ballivis Auglia^ litcris et cartis mandatuu\ emisit, quatiuus abbati monachisque loci illius, quem notare magis ad pra^sens quam nominare dignum duximus, de silva prredicta trecenta.s acras mensiura- tas assignare, memorata^que pecunia^ summam accep- tare, non postponerent aut difFerrent.

Abbas autem in Angliam cum hoc mandato roversus, et quanquam non ex toto voti tamen ex parte compos efFectus, et non mediocriter re tam prospere gesta gavisus, ostensis literis et cartis suis, pecuniaque statim prae manibus soluta, regiisque ministerialibus pnrtium illarum et forestariis per dona decentia complacavit, et

mitiiicatis ad randam reg-

efFectui cum

cipandum

ora periculum

ct. Et quoniam semper

it paratis, mo-

[dis om]uibus acceleravit . . . [qu]o facto, parteque forestaj non modica per mensuras et metas monachis assignata, infra tempus exiguum satis et breve, pliu-es in duplo denarios, aut etiam in triplo vel amplius, quam pro merce seu pro mercede donaverant, ex arboribus ejusdem silvse dejectis ad terram et venditis, lignisque materialibus ad sedificandum et sedes egregias construendum, tam apud Herefordiam quam et provin- ciam totam, passim emptis et certatim undique dis- tractis, absque dubio receperunt.

Sed quoniam, ut dictum est ssepe, semper in im- mensuni crescit aviditas, nec facile est in prosperis modum servare, videns abbas dictum mercimonium sibi domuique sure valde proficuum, per se vel nuntios effi- caces iterum mare transcurrens, ducentas acras ejusdem

190 GIRALDI CAMBRENSIS [tiI.

forestae . . . . li circuincientione per m[ili]te8 scili- cet et testes pecunia com[para]tos [et] ornatos d . , .

tarum ma centis adi

et sic ter exque sui na . . . .

. . . accommo ne strato

. . . . letaminis proptor cundum

L(Uod totum abi …. gutus ad unguem expl . . . verat, cumcjue molendini optimis aquis per silvam eandem amoene fluentibus et rivis indeficientibus arti-

ficialiter emolumentis ….

. . cibas et multiplicari is . . . . ram magis astu- tam quam [ho]nestam, raagisque subdolam et versutam quam veritatis aut virtutis lionore suffultam, utilem tamen iitcunque proficuamque pro tcmpore visam, quamquam . . . plenum nihil utile prorsus prajter honestum, ct si non rectis aut ratione prfieditis modis quibus . . . nt lucrati sunt.

. . nempe quam adeo regi hispidam et horridam, fallaci fraudulentaque suggosserant . . . ne, latro- uumque fuisse . . , lum et prpedonrun asylum, tam proceris arboribus ilicibusque rectis et altis per totum inferius robur levibus ac planis, et in ipsa solmn sum- mitate frondosis, et tanquam in vertice crispatis, naturali artificio quodam ad delicias intuentium ordinate dis- positis, cunctis Angli?e silvis regiisque forestis singulari quadam speciositate longe prfecelluit.

Ad lioc etiam sub ipsis arboribus tam arduis quidem et tam pr?eclaris, tanta planities in terra fuit, ut tan- quam area studiose complanata, vix fruticosum quic- quam aut spinosum reperiri valuerit, vel tantillum, in

quo lepus . , . bestiola quamvis m se

possit sicut ex parte silvfe ….

idemque restat adhuc et extat inconvulsa, dignitatem eandem prseferens et decorem, claris judiciis et certis argumentis perspici potest ac perpendi. Ad hfec etiam, quoniam qufe pudor [et re]ticenda persuaderet et sup- primenda, rei gest?e series propalare compellit, qualiter

DIRT.] SPECULUM ECCLESI/i:. If»!

tlictam [sjilvam velut jii funicnlo dis . tionis metien . . et morcede corrupti prout f . . . . disper-

ftit, aperte mentientes …. dientes, quemadmod\im p . . . metiendo probatum et compertum fuit ]ier fraudulentam fun …. iiunc extensionem ad m , . . nem ropressionem monacliorum …. machi- natione detcstabili …. concinnare dolum pres . , , . runt nimis est notum . . . nitaquo diftama- tione [per An]gliam divulgatum. Un[(le] in poenam hujus excessus [tam] turpis, scilicet et tam enormis in [ducenjtarum raarcarum summam cum [magno] de- decore pariter et darano …. rati monaclii ])ost- modum . . . tali rerario sunt condem[nati]. Rege namque Ricardo paulo post defuncto, , frator ejus Joannes in regnum ei subrogatus, qni prrescriptam silvam tam delcctabilem aspectuque decoram, fores- tamque feiurum copia tam foecundam snopius intravernt, studioque vonandi perlustraverat, comperta postmodum tantaj dolositatis astutia, perque milites eosdem qui fratrem circumvenerant palam forte discooperta, quia nihil opertum vel occultum, etc. memoratos abbatem et monachos novalibus illis sic adquisitis illico dostituit, et intra terminos antiquos finosque priores ac pristinos et ultra quoque coarctavit. Proinde et in jiccnam transgressionis illius tam detestabilis, quia nullum mahnn in[puni]tum, sicut noc bonum [ir]rcmuneratum, abbas il . . fructum tam fraudulcn[ti l]aboris in tu . . ,

sona non ad suppli-

blatos si fie . . . .

iujurias

beare non

ex con-

icens . .

nibus annis tamen amit ….

. . . tinalem obitum modico post tempore subsecutum, inani conamine laboravit. Multotiens autem mundanus labor, quanivis originaliter injustus et inhonestus, licet

192 CIKALDI CAMBREXSIS flH.

))ropri:v laboranti personiP mininie conferens aut expe- (liens, alii tanieu aut aliis processu teuiporis ad teuipo- ralis emolumentum commoditatis accedit. Paucis enim- vero postmoduui annis elapsis, regia potestate in Anglia, })er Francorum adventum, et tiwquam intestinum inter reo-em et barones reo^ni discidium, fracta non medio-. criter et enervata, ecclesijBque dignitate ac libertate per arcliiepiscopi Cantuariensis adventum, necnon et legatum a latere ])ap!U transmissum, erecta plurimum, et augmentum ecclesiis efc ecclesiasticis viris diu ])er tyi-annideui o])j"»ressis, et tan((uam stili rabie paganica quae Christi ecclesiam deba[ccha]tione duplici mira con

. . . . cussus …. temporali

liatis atroci dire]^tis

maxim ensibus in quos

cunctis crudelium . . . desa?vire prres . • p • • serat rex Johannes ablata restituei’e ]3er ecclesiasticam denique censuram compulsus est.

Sed quoniam vix et invite valde dictara relinquere

silvam tam dilectam . . tam nam

monachi rex sustiuuit, al)bas novus de-

functo jam substitutus, nec minori ]:)rotervitate vel aviditate quam alter adeptus fuerat rem alienatam et abhitam, quamquam male qua?sitam totis revocare nisi- buse laboravit. TJnde et ad artem notam, monachisque ordinis illius non incognitam, subinde recurrens, dictum

regem afrlictum uudique ….

efc profugum, ad facfciim frafcris de memorafca foresfca ratum habendum efc confirmandum, pecunia? peramplae profusione complacavit.

Abbas autem hic Adamque secundus, quoniam sic uterque vocafcus, ufcinam secundus hic Adse secundi vera rafcione vocafci vestigia pro jjosse secutus, a Clunia- censis ordinis araj^litudine adque ordinera Cisterciensera, tanquam arcfciorera et vipe salutiferre, vitfeque salutis coraniodiorera, passu ])ra3propero saltuque peraraplo convolavit, vitiumque voracitatis efc crapuliB vitare

DIST.] SPECULUM ECCLESIi^E. 103

disponens [ii-Jremediabile, venenuni anibitionis sponta- neus ineumt vix curabile ; dumque gul.iB periculum imminens et urgens, tani^uam Scyllam effugere curavit,

in cupiditates mod …. quasi

Cliaribdim valde gravius et [pericu]-

losius pmecipitavit.

Quamquam enim forsan in se modestus modicitate quoque et mediocritate contentus extiterit, motusque cupidinis omnes tota mentis intentione refrrenaverit, monachorum tamen et fratinim suorum num[erosita]te l^raivalente, ipsum ab inolit[o cupi]ditatis eorum vitio

recedere nul[late]nus sufferente, scd mu

morem gerere, commoditatibusque domus suaj omnibus operam dare, et his vigilantius intendere, aut cathedrali cedere dignitati, quod longe secmius atquc salubrius foret, proculdubio necesse fuit. Duplex itaque pericu- lum, immo multiplex, cathedram hanc tenens incuiTit, in procelloso nempe et plusquam pelago profundo naufragioso portu cupiditatis applicuit. Dicto merci- monio tam fii-audulento, totque cii’cumstantiis et tam manifestis indiciis vitiosissimo, firmiter inniti, quse securitas ? maximeque cum verba sacerdotis monachique et abbatis jirimi silvam memoratam tam hispidam fuisse tantaque densitate consertam asseverantis, quia niinime vera fuerimt sacrilega fuisse constat, et detes- tatione pariter ac damnatione dignissima. Item super fundamentum tam invalidum sedificare totisque nisibus ad hoc laborare, nonne procul a via virtutis atque sa,lutis certum est exorbitare, prjesertim cum ea quae pravo sunt inchoata principio vix evenire solet ut tractu temporis convalescant ? Quamquam enim pro- cessu temporis domus sucie proficuum gi-ande ex origi- nali falsitatis assertione et iniquitatis perpetratione pervenerit, quia juxta apostolum, " Mala fieri non " debent, ut veniant bona ; " et quoniam os quod men- titur occidit animam ; et quia quicquid contra con-

scientiam agitur …. sedificat male.

VOL. IV. N

l^* r.TRALDI CAMBRENSTS [tIT.

giKita postmo …. ex sponte

relic …. nia proculdubio . . . amaritudine plena mentiri praisumentis et secundi mendacio post innitentis, cum iniqua facientes non dispar poena constringat. Utinam utriusque spiritus ad carnem reversurus, in districto demum examine dulcis et recti judicis, misericordiam magis quam judicium assequi valeat et adipisci. Utinam et Adam sequens Adaeque primo succedens, qui saltum duplicem tam inutilem fecit, de statu clericali scilicet ad ordinem Cluniacensem, a Cluniacensi quoque ad Cisterciensem, quamquam in utroquo zelum Dei forsan liabens sed non secundum conscientiam, tertium subsequenter in ordinis Cartu- siensis carcerem, omni tam edacitatis nimige quam cupiditatis immundaj* notabili ntevo carentem, in sseculo nempe positum et nil ssecvdare pneferentem, prsc- scisa namque mundana sollicitudine cuncta quod solum est necessarium totis animi nisibus et viribus amplectentem et appetentem, optimamque partem quae non auferetur desideriis et affectibus eligentem, tan- quam cei-tum salutis portum et securse tranquillitatis asylum, flnalem atque felicem saltum facere non post- ponat ; quatinus inmarcessibilem denique coronam obtineat, deque luctu in lucem, de via in patriam, de morte in vitam, saltu quasi quarto/ saliat et transeat sempiternam.

Ut autem occasionaliter " nec in-

utiliter imita causa nunc adjiciatur . .

quod in Cluniacensis ordinis monachis et

maxime cellarum coenobitis, licet inordinata repe- riantur plurima minusque decentia, maculis et mendis decus ordinis et decorem obfuscantia, quia nihil humanum omni ex parte sua dona dotesque natura distribuens expolivit, et caritatis intuitu matemseque

’ immund(E j mude, MS.

DIST.] SPECULITM ECCLESI^E. 195

dilectionis et correctionis obtentu in puLlicum sint producta scriptoque redacta, sicut patet in libello istius, Distinctione secunda, nonnulla tamen latitant inter palearum acervos grana purissima, in quoruni actibus et animis pleraque reperiuntur memoriali laude dignissima.

Notandum liic igitur quod tempore regis Anglorum Henrici primi, contigit abbatem coenobii cujusdam exilis et transmarinis Normannia^ finibus, post longi litigii longique laboris et sumptuosi dispendium, tandem apud Rotliomagum, coram archiepiscopo loci ejusdem, ecclesiam centum librarum monetse terrse illius per ecclesiasticam censm^am evicisse. Quo facto, ad domum suam cum victoria reversus, dum ad prandium forte sedisset unus monachorum …. abbati apphiudens

ntu tam prospero succes . . . ndo con-

gratulans et [appla]udens, in verba hujuscemodi clara voce prorupit : " Epulemur alacriter et exidtemus, " quoniam ecclesiam bonam, in qua nullum omnino " jus habuimus, per Dei gTatiam et abbatis nostri pru- " dentiam atque peritiam, lucrati sumus." Quem illico sermonem abbas advertens et corde reponens, in cras- tino convocatis in capitulum fratribus, per diligentera inquisitionem et tam obtestationem acriter factam quam adjurationem, pro certo comperit et perpendit, domum suam in dicta ecclesia justum titulum initialem aut canonicum ingressum non habuisse. Quibus auditis, Rothomagum incontinenti denuo reversus, ecclesiam quam pridie recuperaverat in manu archiepiscopi, cunctis admirantibus, resignavit. Et cum archiepiscopus causam resiguationis illius inquireret, respondit abbas se postea pro certo comperisse, domum suam in eccle- sia memorata, jus initiale liquidum aut clarum non habuisse. Ideoque quia super fundamentum invalidum fuit ad hoc per ignorantiam hactenus elaboratum, longe satius ei longeque salubrius fore, dicta ecclesia perpetuo carere, quam sic eamdem cum conscientias scrupulo mani-

N 2

19G

OIRALDI OAMP.RKNSIS

[iir.

festoque saluiis periculo, ]iropter temporalos augendum opes, oLtiuere.

Archiepiscopus autein hoc audito statim ad regem accedens, qui cum procerum suorum et magnatuum tam Anghn) quam Normanniaj conventu magno, et tanquam ad concilium convocato, tunc forte Rothomagi fuit, ei rem gestam et abbatis resignationem ecclesifo sure bona? tam laudabilem in publica audientia propa- lavit. Quod ubi rex audiverat, factum illud approbans phirimum et commendans, protinus erga barones et principales viros suos abbatis ejusdem advocatus etfectus, personfe tali quoe solum juste qu?esitis contenta fuit, propriseque domus suse paupertatem honestam, fraudis nesciam et cupiditatis ignaram, dihgens et appetens, super divitias peccatorum multas eleemosynas dandas, et beneficia reddituum caritative conferenda, efficaci sermone persuasit et prooravit ; factoque sicut verbo STios ad idem exemplo provocans et invitans, centum incontinenti libratas reddituum in Anglise sterlingorum, tam in terris quam ecclesiis, centumque libratas Ande- gavensium in Normannia, dictae pauperi domui perpetua Lirgitione donavit. Unde et barones certatim omnes, tam laudabiH exemplo provocati, juxta dignitates suas et facultates, redditus amplos eidem abbatise tam in Angha quam Normannia contulerunt ; adeo ut de domo exili minus et exigua, per abbatis illius merita probanda, facta sit subito domus opima, et copia mundanse feh- citatis abundantissima. Sic etenim pietas bonitasque divina, non solum in supernis et seternis, verum etiam in temporahbus sufiragiis et transitoriis, remunerare dignatui’ interdum nierita bona.

Sicut ergo qui mundanas ad opes nimis inhianter aspirant et anhelant difficihus easdem assequi plerumque videntur, sic et e diverso qui res sseculares et opes minus appetunt et affectant, fjicihus ipsas, et tanquam ex insperato et inopinato, consequuntur. Quoniau), ut ait Jeronymus, " Sicut gloria mundana sic et opum

DIST.J SPECULUM ECCLESIyE. 1D7

" affluentia persaepe virtutes atque virtuosos velut " unibra secjuitur, (juaniquam invitos, ct appetitores " sui deserens diligit contemptores." Et sic mirum in modum tam rerum affluentia (^uam laus popularis

et lau plus vitatur, ad qu

Ad dictam autem dom[uni] niemorato niercimonio (|uam(j[uam deceptorio divitem eflectam, (piatinus re- petito labore, stilum vertamus, (jualitcr adauctis opibus statim adaucta est furiosa cupido, morboque tiinquam hydropico, (|U0 plus sunt potse plus sitiuntur iu![ua3, certis in[dici]is et manifestis exemplis declarare dignum duximus. Ad residuum itaque silva; prac- scripta? comparandum, qujB adbuc extat pro parte minori solita dignitate pnijclara, quia nunquam sola veniunt scandala, et quia modum successibus ponere nescit aviditas, regem juvenem regis Johaunis filium et successorem, ejus(|ue consiliarios et custodes, usque in hodiernum, ut fertur et asseveratux-, copiosae pecuniie more consueto promissione, quatinus ex toto desiderium suum adimpleant, et nil prorsus ineniptum de silva relinquant, sollicitare non desistunt.

Mira igitur monachorum istorum impudentia, sed miranda magis pravre cupiditatis, cui vix resistitur, ipsos ad hoc impellens violentia. Mirum etenim et stupore dignissimum, quod , . . hoc ultimum tam pro . . . . . osum et temerarium . . . . us pristinum, tam frau[diden]tum et deceptione plenum, ad regise potestatis indignationem ct ultricem animad- versionem, per memorias ipsius refricationem, revocari denuo non formidant ; proverbialiter nempe dici solet, quia [m]ultotiens qui totum cupit et [am]bit, totum consequenter amittit. Et qui parte rei quam pacifice possedit contentus esse nequit, a partc simul et toto, quod tam inhianter appetiit, turpiter interdum cadit.

Audaciam autem tam avidis ausibus et ambitiosis aggressibus absque dubio priestat pecunite copia caute reposita, juxtaque domorum facultates et posscssionum

lf)8 GIRALDI CAMBllENSIS [lIL

(juantitates tute congesta, semper ad manum prompta semperque parata, quam revera providentia giguit, (luse vigilautissime quferit et eongerit,’ necnon et parsi- monia quse quidem parit et parcit, cupidisque manibus et cui-vis paita contingit.

Hac igitur arto graviter offensos regum et princi- pum animos placant, liac arte panperum labores, (juorum terras occupant et res alienas injuriose detrec- tant, publicos ofBciales et provincia’ rectores corrum- })endo, ne jiira sua consec|ui valeant, prorsus evacuant, adeoque crudeliter et inclementcr ad extremam usque dcsolationem de die in diem amplius gravant, et litibus ac sumptibus vexare non cessant, donec ap- })oriatos penitus, miserosque demum et exhaeredatos, ostiatim et publice, qui divites fuerant, mendicare compellant.

Sed qua3 crudelitas major, quaeve impietas atrocior, aut pravitas detestabilior ? Qualiter enim caritas et religiositas cum tanta cupiditate et tam pertinaci proter- vitate eodem in pectore regnare valebunt 1 Inter habitum ergo plerumque multum distat et animum. Sicut enim nonnulla quidem existentia sunt et non apparentia, sic et e diverso multa quoque apparentia sunt et non existentia. Ad hfec eti^m ut opes incessanter adaugeant, et insatiatfe cupidini’ morem gerant, crebro mittuntur a majoribus monachi minores ad ex- plorandum segrotos in confinio, maximeque Walenses simpliciores et ad credendum ac decipiendum faciliores ; qui statim ut domos intraverint, communi vitio viro- rum ordinis hujus per Walliam et Hiberniam, languidis et gravi invalitudine vexatis, si domibus suis se reddi- derint, competenti quoque pecunige comitante sequela, per orationes et suffragia, non solum domorum suarum, verum etiam ordinis totius per orbem universimi undique

congerit} So in MS. and below, parit et parrit cunidisgice, etc.

DIST,] SPECULUM ECCLESI,(E. 199

diffusi, quicquid in terris commiserunt vel delinquerunt iiidulgentiam finna sponsione promittunt cunctorum spiritibus, quorum corpora in coeraeteriis suis sepulta fuerint, [et] Paradisi portam, procul amota ruraphea, firmis promissionibus indubitanter aperiunt

Multipliciter ei-go delin([uitur et longe trans mctas ordinis et honestatis exccditur, dvun fuliginosis in domi- bus et fumosis, inter sseculares farailias et lascivas muliercularum turmas, monachi nocte dieque jacent, et sicut canes a corio, sic a cadavere custodiendo, donec miseros et iraraiserabiliter incantatos, ad domos suas vivos aut raortuos, in prsejudicium ecclesiamm suarum baptismalium, quas debito jure defraudant cum . . .

rainimo respiciant fi aut raptim

asportent, non d[isce]dunt. Item et in hoc a via virtutis atque salutis procul exorbitant, quod ea quae promittunt solvere nequeunt, quas nimirum ex raeritis solum et gratia proveniunt ; quibus nerape tam vanis promissionibus simplices et crudelissimis spem et fiduciam fatue ponunt, poenitentiale remedimn et con- fessionis antidotum, proh dolor ! in puncto finali non requirunt ; tabulamque secundam et salutiferam post naufragiura, ut periculum evadere possint, non arri- piunt.

Item patet ex hoc et evidenter apparet, quod mona- chos ad sic visitandura ^pgrotos tam soUicitos et tam sedulos, non caritas quidem sed cupiditas trahit ; quia pauperum tuguria non respicientes sola divitum et locupletum tecta subintrant, cum Christus tamen ex pauperibus, quos totiens beatos vocat, longe majorem quam ex divitibus fructum eliciat. Patet et hoc quoque, quod multo propensius pecuniarum lucrum appetunt quam animarum, pro quibus lucrandis

aniraam suam posuit Christus peccatum

ubi frequenter . . . diutius et durat, de die [in] diem sordescit amplius, ct usque ad scandalum ex- crescit et augescit, ad matronam quandam quara

200 CJIUALDI CAMHRENSIS [lll.

opulentam noverant et pecuniosani, in castello Haroldi sibi valde propinquo, niorbo letali laburantem acce- dentes, et more solito carmina dira susurrantes, nec cessantes, donec tonsoi’atam et cucullatam cum tota solemnitate psalmorum scilicet et orationum, qua mo- nachi fieri solent, monachare prajsumpscrant. Et sicut dictum est supra in casu simillimo, nec minus erroneo gravique scandalo in regno Hibernico apud Dubliniam exorto, utruin hic monachus vel hsec mo- nacha, quia monialis non fuit effecta, Latino eloquio dici ; et utrum, si convaluerit, ad abbatiam translata inter fratres in refectorio, et inter eosdem quiescere in dormitorio debuerit ; aut qua ratione a fratrum con- sortio repelli potuerit ; in quiest.ione reliquerunt. Prior tamen loci ejusdem Cluniacensis ordinis habitum pr£B- ferens, mulierem illam utpote parochianam suam, quamquam sic monachatam et citra conscientiam suam cvicullatam, denique indetentam et a monachis aliis ac fratribus supervenientibus quasi pmedonibus apertis viriliter ereptam, una cum habitu assumpto sibicjue violenter aut fraudulenter injecto, in coemeterio proprio sepulturai dedit. Mii*um itaque valde mirandusque cupidinis ardor et amor, quia sicut mulieres vivas inter septa domorum suarum non recipiunt, sic neque mortuas non amittunt ; prseter illas solum, quasi dis- pensative, sed cupide revera magis et lucrative, quia pauperes et inopes omnes extra relinquunt, quas regina pecunia dominatrix nimirum et domina, dux et prsevia portis apertis potenter atque patenter introducit.

At quoniam est proclivis semper cursus ad voluptates et imitatrix via vitiorum, pmesertim et ubi pravse cupi- dinis impetum et ambitionis rationis aut religionis ^ non refrjenat, simi[le] flagitium et facinus horrendum pro- cessu temporis postmodum, dicti monachi Dorenses, in

’ So in MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 201

nobili inatrona et rebus opima, inatre videlicet Johannis de Munenmta, cucullata soleniniter et monachata, non absque sc<indalo gravi commiserunt ; more solito pro- niittentes et tirma sponsione poUicentes paradisi ])ort<im animiB ipsius, rumphopa ]h-oi-sus amota, jier ordinis sut- fragia totius, quicquid corpus in tenis antea commiserit, indubitjinter ajij)eriendam. Haud dissimiliter soror dicti Johannis militis a monachis ordinis ejusdem, de Flexleia scilicet, sub simili sj)onsione srJutis et j)ro- missione, paulo ante monachata solemniter erat et cucullata.

Adjiciendum hoc etiam non sine causa videtur, qua- tinus scandali de caitero materia tanti j)]enius evitetur, (juod accidisse in Anglia, parum ante hjiec nostra tem- jwra, multorum rehitione pariter et iissertione, pra^sertim vero virorum temj)oris illius et antiquorum divmlgatione, est comprobatum. Regnante nempe in Anglia rege Ste- phano, fuit in Cantise finibus vir jirsepotens, de Flandria natus, et Will. de Ypra uuncupatus, totius fere conu- tatus Qintice sub rege dominator, et hostili tempore maximus in regno mali machinator, pacisque regni gravis per omnia pertui-bator. Hic tamen contra tinalia sui tempora vitam corrigere volens et male perpetrata cautius et plenius emendare, viros religiosos tam clericos quam monachos ordinum diversorum ad hoc convenit. Cumque diutius ipsos et diligentius super animse sufe sa- lute singulos consulerat et universos, j^rosilientes in pub- licum monachi quidam ordinis Cisterciensis obtulerunt ei, si manerium suum de Boxletha [quod] pro servitio suo rex donaverat, sibi ad construendum monasterium de ordine suo caritative conferret, quod ipsum peccatis suis omnibus exonerarent, et totum in se periculum eorum et j)ondus assumerent, animamque ij)sius sub certa sponsione, Deum etiam ipsum clavigerumque Petrum fidejussorem ei super hoc donantes addictum, ccelica proculdubio regna conviarent. Quibus auditis verbis eorum vir ille tidem adhibeus, dictuni manerium eis

202

(JlllALDl CAMBKEiNSlS

[111.

sub tali conditione donavit. Cautelam tanien ex abundanti, c[uatinus promissi sccurior existeret, et hanc hactenus inauditam adhibere curavit, quod singulis monachis illis peccata sua, quse sibi assumpserant omnia, per calamum concavum ab ore suo buccis eorum apertis coram onmibus insufflavit.

Forsan enim et hoc audierat, quod a multis etiam auditum est et pro certo compertum, quosdam febri- citantes, ut febris eorum ad alios transiret, mercede constituta pecuniae cupidos provocasse, statim mercede soluta et in ora lucris inhiantium febris insufflatti, relictis statim morbo laborantibus, in lucri cupidos ultione divina non inefficaciter est translata ; sic ergo transferri posse peccamina, sicut et morborum incom- moda, simili vindicta, vir forsitan ille putabat. De viro similiter eodem non absque nota prsetereundum esse putamus, quod cum ipse diutius per totam Cantiae provinciam, tam in viros ecclesiasticos quam sseculares sseviendo debaccharetur, veniens ad urbem Roffensem, quatinus rebus et possessionibus monachorum loci ejus- dem in omnibus parceret misericorditer et differret, missam de Domina cotidie in ecclesia sua ab ipsis so- lemniter impetravit ; quasi tributo tali constituto pacisque redemptione peracta, quatinus inter mala plurima non- nulla interdum fierent bona, pia tandem impietjite pro- curavit. Hsec autem piima missa fuit, ut fertur, in Anglia cotidie de Domina solemniter celebrata, sed postmodum ad loca plurima per Dei gratiam exemplo laudabiliter est derivata.

Ad cumulum quoque confiisionis eorum et cupidinis insatiatse detestationis ac damnationis et hoc adjicien- dum est, quod quoniam ipsis aliorum parochianos mor- tuos aut parochianas asportare non licet, sed vivos solum aut voluntarios abducere possunt, languentes graviter et velut in extremis agentes, tanquam ad cadavera canes inhianter, ut dictum est, et incessanter observant, demumque ne desideriis avidis fraudari

DIST.] SPECULUM ECCLESI^ 203

possint, exaniines fere pravis persiiasionibiis, et tam impietate quani cupiditate repletis, in rliedis aut vehiculis aliis transferentes, pra3 vexatione niniia, tanquani liomicidne crudeles, raiseros et miserandorum spiritus, ante diem et lioram si quiescere possent, exlia- l<u’e compellunt. Sicut autem ex uno latere castel- lum Hiiroldi dictas domui nimia propinquitate cou- junctum, sic ex altero villa de Bakiutun, vicinitatis quoque nimise, detrimenta vitare non pitevaluit.

Sicut enim publica provincise totius fama dctestando proclamant, abbas loci illius et Adam primus Adasque prirai vestigia prima sequi tota cupiditate contendens, dictie terra? patronum fundique dominum, nomine Gile- bertura, siepius ad se vocatum et hospitaliter invitatum, lautis ferculis et poculis exhibere solebat. Deraum etiani, tam loci quam teraporis opportunitate captata, vino militi trans modestiara oranem et sobrietatis raetara, ultraque justje mensurje bi"iam in dolo dato et propi- nato, sigillo sopiti firmius, seii potius themeto’ sepulti, clara surrepto, scedulam ad nutum conscriptam signa- verunt, [et] cultm’am grandem et amplam, fertilem et fcECundam, nimiumque vicinam et diu con[cu]pitam, sibi pro voto, railite prorsus ignaro, confirmaverunt.

Quid plura? Per cartara sic confectara militera raonachi in foro publico convenientes acrius et vexantes, deque die in diera, non cessarunt donec dictam cultu- ram, corruptis publicis officialibus patria?que rectoribus, in tisus proprios evicerunt, et usque in hodiernum diera, cum tali conscientise scrupulo, tanquam rem bene gestam, sibi dctinere pi-tesumpsenuit.

Hsec est enim fere cunctorura ordinis hujus sicut fratrum quoque et monachorum detcstanda sententia, quod in rebus omnibus quibus temporales utcunque doraus suEe coramoditates augeri videntur et utilitates,

" tltemeto"] thanato ?

204

IIIUALDI CAMBKKNSIS

[III.

obsequium se Deo uiaximum sibique meritorium, asser- tione eommuui, sed male decepti, ])riestare fateutur, tan- quam ^gyptios, ut aiunt, spoliantes et Hebrtuos spoliis ipsorum locupletare conantes.

Qualiter autem litec opinio non minus frivola fatua- que quam falsa, ex defectu scientiae et Scriptur» igno- rantia sacrai proveniens, suggillatur et exsufflatur, auctoritates agiographorum nostrorum plurimae, in prooemio tertiae Distinctionis hujus studiose congestae, manifeste declarant.

Ad hoc etiam processu temporis non dicta cultura sic adquisita monachi contenti fuerunt, veram etiam in ejusdem vici territorio gi-angiara egregiam per similes occupationes et fraudulentas impositiones plantaverunt. Sed quoniam satiari nequit ambitio, quod longe vehe- mentius obstupendum, ecclesiam ipsam loci ejusdem parochialem, ecclesiaeque donationem cum jure patrona- tus et annuam etiam sibi constitutam inde pensionem, contra originalem ordinis Cisterciensis institutionem, qui parochiales ecclesias et animarum curas habere non solent, jam obtinuerunt.

Jactitant etiam tam monachi quam fratres domus illius de qua loquimur, quod si ecclesiam de Bakintun nunc possidere videntur, nemo niiretur. Quoniam infra tempus exiguum Cistercienses per ordinem imiversum, more Cluniacensium, passim ecclesias possidebunt. Quod quidem verisimile minusque discredibile videri potest, quia tam favorabilis hic ordo est apud curiam Ro- manam, propter singularem austerje religionis prseroga- tivam, tum etiam propter pecunias copiam, quam semper ad res gerendas promptam habet atque paratam, artemque nimis ^ efiicacem per quam negotia complet donativam, quod quamcumque indulgentiam ab inde,

7iimis’] minus, MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESI/E. 20’)

qupRCuniquo privile^ia, perquirore voluerit, impetraro proculiluLio solot.

Uncle papa Alexander III., ut fertur, diccre consuevit, quia tres domos habebat prai caeteris ])lus dilectas, quas speciali causa protegere privilegiisque munire volebat, Templarios sc. et Hospitalarios et Cisterciensis ordinis monaclios.

Porro non solum ad lioc favor et dilectio, verum etiam facere forsan poterit dispensatio. Cum enini ecclesias parocbiales et baptismales hactenus evertere summopere consueverunt, satius videri poterit salu- briusque constitui, quatinus ecclesias habeant et con- struant, quam ut eisdem careant, ipsasque destruere funditusque diruere more solito non desistant.

Adjiciendum hoc quoque videtur, quod non solum ssecuhiribus, verum etiam religiosis, domus hujus vici- nitas gravis esse solet et damnosa. Cum enim ecclesia canonicre religionis antiqua et authentica, Lanthoniaque vocata, per vj. miliaria vel vij. ab inde remota, in valle profunda silvis condensis et montibus excelsis undique valLata stare noscatur, ad arva ipsorum vel pascua pertinaciter occupanda dicti monachi rapaces ungues extendere non desistunt. Unde canonici cuidam patrono suo, ne monachos allectos ab ipso finesque suos tam occupare paratos sibi conjungeret et in sinu suo tanquam ignem absconderet, gremioque suo ser]^entos .apponeret et coUocaret, ecclesiam xxx. marcarum aut plurium, sibi quondam a [prre]decessoribus suis in pei-petuam eleemosynam caritative coUatam, quietam relinquere et in manu dicecesiani episcopi resignai-e compulsi fuerunt.

Et quoniam proclivis cursus ad illicita, et vitiorum semper imitatrix natura, facinoris illius exemplo patroni loci illius solitarii, primorum hseredes fundatorum et succedanei, sed utinam virtutum per omnia non vitiorura, usque in hodiernum quotiens canonicis before- mique cultoribus sacris exactionibus indebitis aut ex-

206 GIRALDI CAMBRENSIK [lll.

torsionibiis gravamon inferre pncsumunt, statim dictos monaclios ad occupandum fines ipsorum, tanquam al- lectorium efficax ad extorquendum a canonicis qufe voluerint, superinducere minis terribilibus consueverunt. Propter quod et poeticum illud in casu simillimo supra adaptatum, et hic similiter apponi non incongrue l)Otest :

" Mantua ve miserse nimium vicina Cremonse."

Verum qualiter qufcso minores privatieque personfo, seu de populo sive de clero, se contra monachorum liujusmodi tam violentiam qnam fraudulentiam tueri poterunt, a quibus reges terrarum ac principes, sicut jam dictum est, se vix ad plenum defendere possunt ? Adam autem prior abbatum duorum quorum uterque sic vocatus, dictorum facinorura fere cunctorum, longe- que phirium et magis enormium, quse pudor reticenda persuasit et verecundia, continuator extitit et perpe- trator. Mirabihs enim taiiquam incantator extiterat, et omnium aggressuum suorum quantumlibet horri- bilium semper ad effectum mira machinatione per- ductor. Unde et dictam silvam iliceam in terram triticcam, forestamque regis amoenam ferarumque copia plene refertam in culturam arabilepa foecundam et fertilem, dolose quidem et artificiose redegit. Item et abbatiam de Treschoit conventualem, divinis .obsequiis assignatam et fundatara, sicut prsefatam arte donativa pariter et fraude versuta deforestavit, sic et amplpe pecunise profusione, tam patrono loci ipsius ad con- sensura quam episcopo dicecesiano male corrupto, Simoniacam pravitatem plectibiUter incurrens, abbatiam in grangiam convertere non abhorruit. 0 dementiam vicinitatis vitio, quod ex virulenta venenosse cupiditatis vena procedit, quo totus hic ordo tam pertinaciter inficitur ! Dicti Lanthonienses eremi cultores per monachos ordinis hujus, non procul a Strigulensi castro Sabiinseque fluvio degentes, et terram quandam quam

DTST.] SPECULITM ECCLESIiE. 207

ibi canonici possident, a se quippo remotam, monacliis vero, solum flumine interfluente, propin^iuam, non gran- gia contenti quam olim in illa plantaverunt, rapacibus unguibus et insatiabilibus totam sibi totisque nisibus occupare contendunt. Adeoquc protcrviter ad hoc in- tendunt, quod licet jam bis vel ter, ad querimoniam canonicorum, per officiales publicos, quos justiciarios errantes vocant, pcena pecuniaria multati fuerunt, ipsos tamen a solita rapacitate superabundans ambitio desistere minusque desipere non permittit. Adeo igitur notum cst hodie rapacitatis hujus et nimia) cupiditatis vitium, scandaloque plenum et plusquam notorium, quod quotiens de mala vicinitate seu rapa- citate quorumlibet querela deponitur, tanquam pro- verbialiter dici soleat : " Mali vicini sunt illi, sicut et " albi monachi." Item quoniam successibus modum aut metas ponere ncscit aviditas, domus hjec maneria jam possidet colonis et cultoribus inhabitata, censusque percipit ex his et redditus annuos, placitaque more Cluniacensium tenet lucrativa, S£ECularibus se negotiis implicando causisque forensibus indulgendo, contra scilicet originalem ordinis Cisterciensis institutioneni, qui in terris proprio hibore colendis solet esse contentus. Item ecclesiarum quoque maneriorum suorum, more Cluniacensium, domus ejusdem monachi donationes habent, personas episcopis tanquam patroni prsesen- tando, sibique pensiones annuas inde percipiendo.

Mirum autem quod episcopi dioecesiani visis privilegii? super his, tam abbatis Cisterciensis quam etiam summi pontificis [quse] monachi prjetenderunt, ipsos in tantis abusibus et tam enormibus contra ordinis institutionem usurpandis damnabiliter exorbitare permittunt, nisi forte, quod absit, per artem . . . qua dictum est supra donativam, in his sicut etiam in aliis, monachi sibi favorem antistitum more solito comparaverint. Porro notandum hoc etiam et indubitata veritate sciendum, quod quanto a primseva ordinis institutioue sacra

208

GIRALDT fAMBRENSIS

[111.

proptor prpculares ambitiones longias al^errant, tanto apiul auLlionticos omnes et viros amj)liori (liscretione prseditos, se longe minoris auctoritatis et dignitatis absque dubio roddunt.

Cap. XIII.

Be crapiila Cisterciensium occulta et carnium voraci- tate ‘per cameras etfirmarias inordinata.

Luxurious Sane quoniam, ut dictum est, ssepe peccata commissa the (Mster- facinoraque perpetrata, nisi diluta per poenitentiam

cians m maturius fuerint et dcleta, subsenuenter ad alia trahunt, private. . . ^

minoraque pondere suo mi

• • «. . * . ■* *

. inordi-

ongam

quod postea laudabilis aggres …. usdem consuetu- dinera abhorrebant, refrigente nimirum et in pejora vergente religionis ardore passim his nostris diebus, et si non publice tamen in privato, cameris scilicet et firmariis, quantoque securius et occultius tanto quidem avidius carnes vorant ; quia

“Nitimur in vetitum semper cupimusque negata.”

Quoniam ergo simulata sequitas est duplex iniquitas,

minus excedunt Cluniacenses qui publice saginatis

utuntur, et carnes hospitibus suis largiuntur, quam

Cistercienses, qui tam sibi quam hospitibus, tam in

a.ulis quam refectoriis utraque subtrahunt, sed in oc-

julto, firmariis scilicet et cameris, voraciter utrisque

vescuntur. Ut autem ea qu?e de Cisterciensium exces-

sibus nunc ultimo propositis ex

de quorum veri evidentior

»«*» suo ne

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 209

primo

in cadem abbatia quondam commenda

. . . . divitis cujusdam . . . . tis viri partium illa …. aliquamdiu moram fecisse, qui statim coquinsB est deputatus cujus artem ex parte fuerat ante professus ; ubi tantam carnium copiam vidit sicut ipse postmodum saepius revocatus ab inde [rejferre consuevit, quantam apud sseculares nullo unquam tempore alicubi viderat. Cum enim fratres de grangiis domum reversi, nunc porcos impinguatos vitulosque saginatos, nunc capones et anseres pullosque teneros in copia multa secum deferebant, tunc monachi nunc quaterni, nunc seni, nunc deni quoque seu duodeni, tanquam ex condicto convenientes, carnibus in firmaria sua, tam elixis et assis, quam frixis et farsis, similiter et fratres in sua cum potibus quoque, tam vino vide- licet quam cervisia, forte trans briam omnem et modes- tiam sumptis, deliciose nimis et abunde vesci con- sueverunt. Ubi et . . . res quasi sseculares deri- [den]tes, ipsos nimia abstinentia afflictos esse putantes, talem provocationem ad bene potandum, Anglico more, necnon et Anglice, tanquam Wesseil proponentes audivit :

" LoJce nti frere,

" Hu strong ordre is here."

Et responsionem lianc quasi loco dHncheil : " Ihe, la ful amis,^ " Sivide sti^ong ordre is dhis,"

cum capitis quoque non seria quidem sed tanquam irrisoria concussione. Quod et Latinis verbis sic ex- poni potest : " Vide frater quia fortis est hic ordo " nimis ;" et responsio : " Vere intolerabilis est hic ordo " frater, et importabilis." Sicque ssepissime compo- tantes, seseque ad bene potandum invicem provocantes,

’ amisj^ umis, MS. VOL. IV. O

210 GTTIALDI CAMBRENSIS [iTI

foncundosquo calices crebrius evacuantes, dictus juvenis cuni admirationo paritor et detostatione conspexit.

Accidit etiam die Natali Domini apud Herefordensem episcopum Willelmum de Veher, monaclii duo dictse domus hospitaliter suscepti f . . . . et camera qua- dam ho[nori]fice et honeste colla …. Episcopo vero ad pra[ndiuin in] aula sedente i . . . .

est ei ex parte ip ad episcopum Herefor-

den dieque Natali tam so . . . se

hospitatum venuste putaverant, sed nondum in cibis aut potibus sibi appositis hoc compererunt. Quo audito, cum statim episcopus a servientibus inquireret utrum piscium haberent copiam, cum cibis et pulmentis ordini suo competentibus, necne, et cervisiam bonam, responsoque suscepto mensam eorum his omnibus abunde refertam esse, sedens ille qui scripsit hsec ad latus episcopi et hgec audiens, subjunxit et ait : " Fallor " nisi carnibus vesci posse desiderent, propter tantam " diei solemnitatem et vestram quoque pontificalem auc- " toritatem ;" missisque statim ab episcopo nuntiis ad inquirendum utrum carnes sibi apponi valerent et

respo dito se . . . . . nte.

splendide

reficerdntur aduc ….

Quo verbo ad episcopum delato, perque aulam totam illico ut mos est disseminato, cum irrisione mrdta nec absque scandali nota, dicti monachi juxta desiderium suum et gulse appetitum plene refecti sunt.

Prseterea, ut ad dictam paulo ante domura, Here- fordensi non procul ad urbe distantem, quse sUvam egregiam forestamque regiam tam miro artificio mirandaque versutia mercata fuit, adhuc revertam, nec mirum, quod materiam nobis scribendi, turpiaque et enormia detestandi, tam amplam prsebet; sciendmn quod presbyter quidam opimus atque vicinus, in eadem quippe provincia, scilicet Herefordensi, nec pro-

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 211

cul inde parocliialem ecclesiam possidens bonam, familiaris huic domui fuerat multaque eidem bona multotiens et beneficia contulerat, tanquam illi loco quem …. [v]elut asilum it

. elleret prope

legerat. Qui ci

eandem visitandam

plmimum a se dilectam quoque veniret et minus ho- norifice minusque decenter exceptus, valdeque tenuiter et exiliter esset exhibitus, surgens post prandium et per curiam deambulans, sedesque singulas et officinas con- tuens et considerans, tandem ad cameram quandam interiorem atque penitiorem circumeundo pervenit, quam ostio aperto subintrans, invenit ibidem abbatem cum monachis octo vel decem, seu forte conventu tredecim, plene splendide prandentem, carnibusque pinguibus, caponibusque grossis et anseribus, cum saporibus debitis, variisque gulae voracis irritamentis, deliciose vescentem, potusque preciosos, tam vini praeelecti in ciphis argenteis quam cervisijB fortis et bonae, necnon et medonis, linguam et palatum delectantis, in ciphis acerinis auro et argento decenter adornatis, undique per mensam abbatis copiosius appositos, et per servientium turmas allatos, cum admiratione conspexit. Qui multum invitatus tam [ab] abbate quam mo-

nachis cis ibi coenaret ex

qua paulo ante …. ederat, nec

potum cum . . . . sic nec cibum sumere . . .

cum indignatione plurima, et eorum qui

viderat detestatione, recessit ; equisque suis statim ad- ductis, quam citius potuit, ad domum eandem non ultra reversm’us nec ei beneficia postmodum uUa largiturus, abcessit.

Ad hfBc etiam accidit in Wallia vel Wallise marchia, clericum quendam in domo quadam ordinis hujus hos-

o 2

212

GIRALDI fAMBRENSIS

[III.

pitio susccptum esse, qui cum primo in hospitum aula communi locatus fuisset, quia tamen clericus episcopi (lioecesiani familiaris fuit et finium etiam illorum pro- vinciaeque totius officialis, usque ad domos interiores et firmariam ipsam penitiorem translatus est. A quo cum quaesitum postea foret utrum expectare mallet donec carnes ei de novo coqmrerentur, an de carni^ bus jam coctis prompteque paratis, quae supererant residuaque fuerant abbati cuidam hospiti, qui paulo ante comederat, vesci vellet, clericus in optione sic positus puerum suum ad coquinam videre reliquias abbatis illius destinavit. Qui cmn carnium copiam grandem jam coctarum, cum saporibus earum arte cocorum elaboratis, ibi repertam, domino suo renunci- asset, ipse de reliquiis abba[tis] illius absque taedio morositatis ullo, usque ad plenam cum suis omnibus satietatem, laute et splendide refectus fuit.

Sic igitur qui tam se quam hospites suos, tam refec- torio quam et in publico quoque diversorio, oleribus et porris variisque leguminum et pulmentoi’um gene- ribus valde tenuiter exhibere solent, tam se quam hospites caros et amicos sibique familiaritate majori firmius astrictos, locis privatis et ad castrimargiam deputatis, exquisitis aUmentis et deliciosis, tam cibis quam potionibus, reficere consueverunt. Nec solum in minutionibus sive adversis valetudinibus, v.erum quo- tiens visum fuerit opportunum, quacunque scilicet occasiuncida causam ad hoc preestante, c . . . .

sim utuntur

minutionibus aut potionibus

medicinalibus opus esse fingunt et simulant, quia non hoc ut humores minuantes, sed magis ut eosdem augmentent, crapidaque continua ventres extendant. Sed tantam abstinentiam vitamque tam duram et austeram, ut videantur ab hominibus et venerentur, in publico prsetendere, tantamque castrimargiam et crapulam in privato crebris ingurgitationibus ex-

DIST.] SPECULUM ECCLESI.*:. 213

exercere ; quiJ aliud lioc qua?so nisi manifestam hypocrisis notam et simulatricis apparcntise, ubi non subest existentijB veritas, maculam atram palam ct publice redolere ?

Quantis pectora tunsionibus cum lacrimis (^uoque pcenitentialibus cordiumque suspiriis intimis atquc pro- fundis percutere monacbi tales, seseque disciplinis crebris et abstinentiis magnis et apertis contra clan- destinas ingurgitationes et secretas totiens et tam avide factas affligere nec immerito nec indigue

deberent, verba hujuscemodi similia

ssepius ingemi

is et inculcantes, " Ab occultis

" nostris munda nos Domine, et ab alienis ordini- ‘* que contrariis, totiens usurpatis, parce servis tuis."

Accidit autem aliquando cum Anglorum rex Henricus secundus in locis silvestribus studio venationis indul- geret, quod eventu casuali, in ferarum persecutione vehe- menti, longius a suis omnibus aberrasset, adeo ut nocte superveniente tandem ad domum quandam ordinis Cisterciensis, in silvre cujusdam margine sitam, hospita- turus accederet. Qui satis hospitaliter illico, non tamen ut rex, quoniam hoc ignorabant, sed miles de familia regis et sequela, susceptus fuit. Post coenam autem juxta loci naturam et domus et facultatem honorifice datam, abbas ipse cum monachis aliquot ad ipsum amplius honorandum advenit, rogans etiam et affec- tuose supplicans quatinus erga dominum regem, quem propter negotia domus aditurus in crastino fuit, ut magis ei propitius foret, adjuvaret. Ille vero se hoc ei fiicturum et negotia domus erija dominum rejjem expediturum, pro posse, prompta voluntate promisit. Abbas autem, ut mihtis animum exhilararet, ipsumque sibi phicabilem magis efficeret, calices ei crebros de potu electo more Anglicano propinari fecit. Ipsemet quoque, quatinus ad melius potandum militem provo- caret et efficacius invitaret, loco Wesheil ait ei, “Pril.” Ille vero ignorans quid respondere deberet, edoctus ab

214 OIllALDI CAMBllENSIS [lll.

abbate pro Drincheil respondit ei, " Wril ;" et sie provocantes ad invieem et compotantes, cum monachis et fratribus assistentibus ct servicntibus, ingeminare Pnl et Vril, et alternatim sfepius, usque noctLs ad horam profundioris inculcare non destiterunt. His itaque sub hoc tenore completis, membris(iue demum sopori datis, surgens summo mane sub formam militis rex inanitus ad horam, ad curiam familiamque suam, propter absentiam dominique sui ex inopinato caren- tiam stupidam non mediocriter effectam et animi consternatam, in oppido quodam a quo pridie mane venationis causa discesserat, parum inde distante, in- cunctanter accessit, et cum gaudio magnorum suorum omnium maguo susceptus, et tanquam qui perierat inventus, Isetabundus intravit.

Ubi itaque majestatem regiam denuo resumpserat, prrecepit illico quatinus abbas dictte domus quamcito veniret absque impedimento quolibet aditum et accessum cum monachis suis ad ipsum haberet. Abbas autem, juris sui non contemptor existens, sed verbis et pro- missis hospitis sui fidem habens, ad curiam satis matutinus et non morosus advenit. Ostiarii vero tam exteriores quam interiores, juxta praeceptum regis, portas omnes et januas ei «quam citius aperientes, usque ad aedes ulteriores thalamosque penitiores, ubi rex erat, ipsum cum monachis suis duobus ad ipsum con- duxerunt. Rex autem, ut abbatem vidit, ipsum ad se vocans eique liberaliter et curialiter assurgens, ad latus suum eundem apposuit. Statimque dixit ei quod nego- tium domus suse propter quod venerat . . . propone- ret. Quo facto, negotioque statim abbatis ad libitimi et voluntatem domusque suae prorsus utilitatem totaliter expedito, abbatem recedere volentem, et cum gratiarum actione plurima prout decuit licentiam accipientem, sec\mi ad prandium rex [abdux]it. Quumque a latere [po]situs ad mensam cum honore fiiisset, post fercuhx s^^lendida pretiosaque pocuhi, rex abbatem erigendo calicem aureum et amplum in hsec verba con-

DIST.] SPECULUM ECCLESI.a!:. 215

venit ; " Abbas pater, dico til)i, Pril." Abbas autem hoc audito, pudore nimiiiun plurimo percussus atque tremore, gratiam regis et misericordiam suppliciter, ut ei parceret, et summa cum liumilitate postulavit. Kex vero per oculos Dei jurans, sicut consuevit, ct verbum affirmans ait, quod sicut Leri comcdendo simul atciue bibendo, in utriusque provocationibus nos invicem ad bene potandum invitando, boni per oninia socii fuimus, sic et nunc erimus; et sicut ad nutum vestrum in domo vestra vobis morem tunc gessimus, sic sequum est et justum ut nobis morem, in domo nostra, per ejusdem quoque provocationis verba, scilicet hesterna, Prll et Wril, morem gerere satagatis. Compulsus sic de . . . abbas, rege cogente, quamquam verecundus in tanta audientia plurimum et invitus respondit regi, Wvil. Et sic inter regem et abbatem crebrius ex hinc, interque milites et monachos, nec non et rege jubente per aulam et curiam un . . . . tam PHl et Wril alternis . . . tuis, vocibusque jocundis et clamosis, provocando communiter exaltare non cessarunt.

Sic igitur ex hospitis tanti casualiter advecti fortuita prgesentia, crevit dicta donius forsan in mundana sub- stantia, sed male decrevit apud bonos \Tiros et discretos omnes, talem potandi provocationem et tam inordinatam priraum in abbatia, postmodum autera ad mirationem irrisoriam in curia factam, audientes. Decrevit inquam infamiae et opinionis laesione gravissima et denigratione, nedum et maculis ac njBvis tetris et atris obflisca- tione. Indignura autem et longe dispar ex omni parte commercium, ut tale damnum et tam diuturnum, et per infamia) tenacitatem quasi perpetuum, tantillo lucro et tam transitorio, debeat unquam corapensari. Adjiciendum his etiam id esse videtur, ad plenius enormes detestandum excessus, qualiter abbas de Bello, Johannes, qui beatfie memorias successit Odoni, per abbatiam quandam ordinis de quo loquimur in Sudsexia ransitum faciens, et ut abbatem sibi non ignotum

216 GIEALDr CAMBRENSIS [lll.

ecclesiamque vidcret intrans, et abbiite domus cjusdem duce per claustrum transiens ante refectorium, illud intravit, abbate tamen altero dissuadente propter ser- vientes, ut ait, qui tunc comedebant, et ipsum quoad licuit retrahente. Qui tamen quanto prohibitus tanto ex industria se protervius ingerendo, videns coram monachis qui servierant conventui carnes pulchras et pingues appositas, respiciensque abbatem domus ejusdem ut confusum ex hoc eventu redderet et confusiorem, quiesivit ab eo, hidicro magis quam serio, cujus essent sancti Kjliquise, quse super mensam ossa jacere videbat. Sicque reversus ad equos suos, absque mora majore ibi facienda, cum admiratione, et eorum qu?e ibi viderat detestatione, recessit.

Patet ex his igitur et similibus, quod qui loca hujuscemodi sacne abstinentise deputata et quasi dicata, tam irreverenter per enormem gastrimargiam et tam inverecunde prophanant, quam turpem ac detesta- bilem gulosse voracitatis ingkiviem, in locis occultis et ?edibus, ad lautiores ac hcentiores carnium esus et usus, vel magis abusus, pro tempore interdum dispensative concessis, crebris excessibus et immode- ratis, perpetrare prsesumant. Porro quoniam diu pauperes erant domus ordinis hujus, circa prirni- tivam scilicet ejusdera institutionem, utique assumpta abstinentia meritorie fuit et laudabiUter pbservata, paupertate nimirum alumna virtutimi multum ad hoc per gratiam operante. Verum quam cito, instigante diabolo qui bonis invidet usibus semperque bonis aggi-es- sibus nequitige suse processu temporis virus infundit, creverunt opes in ordine, nec non et opum subsequenter furiosa pariter et luxuriosa cupido, quae sicut in rebus et possessionibus praeter modum augendis, sic et in esu carn[ium] renunciaverat, appetendis immoderanter et abutendis, ordinem sacram contaminavit. Sicut enim divitiae cum recte dividuntur, ex quo sortitse sunt uomina, a dividendo, ut bene dividantur, multum

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 217

absque diibio mores honiinum emendant, feliciaque vitje temporalis eommoda perpetuaque finalis exitus beati prsemia prgestant, sic ubi divitiis non recte divi- dendo divites abutuntur, et vitam temporalem ad luxus trahendo noxios commaculant, et a vitse ajternalis gaudiique perennis appetitu miseros animos multum elongant ; propter quod, juxta virorum quorundam authenticorum expositionem, quia duo vitiant, scilicet corpus et animam, divitise dicuntur,

Quoniam igitur ex opulentiarum fomite dua3 pesti- lentise graves huic ordini superadditse, casuque sinistro tanquam inseparabiliter ;innex?e, cupiditas scilicet, qu?o mdix malorum omnium dici solet, et intemperantise mater edacitas, cupiditas impudenter et inverecunde gi*avi cum scandalo jam exercetur in publico ; quia juxta illud

" Quo plus simt potfe, plus sitiuntur aquae, " Et cum possideant plurima, plura petunt," Edacitas autem, quia luxuriant animi rebus plerumque secundis, et quia prosperitas stultorum perdet eos, licet verecundius exerceatur in privato, quia nihil tamen oc- cultum quod non revelabitur, et quia vix infamiEe nota claudi diutius aut incarcerari potest, semper facinus perpetratum in operto denique prodit et prorumpit in aperto. Non itaque mirandum si melius ordo inchoavit quam desinit, si longe primis ultima cedant. Dum enim ordo pauper initialiter et inops extiterat, beati tunc pauperes in ordine summseque religionis et absti- nentise, et sicut circa principia semper fieri solet, pnepeti caritate fiiere, Sed ex quo processu temporis, fidei calore tepente, fervor ille defervuit, et tanquam a scaturigine fontis originalis, rivuli longe derivati na- tivum saporem fere totaliter amiserunt, vei*sa est, proh dolor ! am’i et argenti puritas in scoriam, oleique suavitas in amurcam. Dum enim primaevi status sin- ceritatem ordo servavit, undique viri sancti, abbates et priores aliorum ordiuum, sic et episcopi scolarumque

218 GIKALDI C^VMBllENSIS [lll.

magistri egregii, cum discipiilis suis electis, ut dictum est in fine Distinctionis secundse, passim Iniic ordini se contulerunt, et tanquam ad jisylum unicumque sa- lutis portum, confugerunt. Et vere tunc ordo fuit ordinum, ordo Cisterciensis. Veiaim ex quo rerum opu- leutiis adjunctis et possessionibus augmentatis de die in diem amplius accrevit, satiari nescia cupiditas prava, prredictis viris magnis et authenticis, et caritate fervidis, qui ad lianc religionem se tam devote contulerant, propter quos honor erat ordinis tantus et odor tam suavissimus, tam monachi quam fratres longe dissimiles, qui nempe propter opum afiiuentiam utque ventri magis quam menti consulere possent, et quod in saeculo con- sequi non poterant, hoc in monasterio recuperarent, catervatim ad ordinem confiuxerunt. Et exinde cre- vit in ordine, quod dolentes dicimus, et cupiditas in publico, et voracitas in privato, talem nimirum operante mutationem, et in deterius cuncta veiiente, noverca virtutum opulentia. Proinde illud Jeronymi ex libro ejusdem Epistolari sumptum, quasi de se ipso loquentis, ut monachos alios prsescriptis similes liberius rei^rehendere posset, hic apponere prseter rem non putavi. Ait enim : " Natus in paupere tecto tugurioque " rusticano, qui vix milio et cibario pane rugientem ven- " trem saturare potui, in monasterio constitutus, dehcioso " palato et indignante stomacho delicatam nunc similam " melle confectam et dulcia qugeque tam carnium quam " piscium alimenta fastidio." Proinde cum Cluniacensium animum et actum Cistercienses, tam in augendis opibus et cupiditate quam in carnium quoque voracitate, sequi tantopere nitantur, quinetiam eosdem longe prsece- dere jam contendant, ut quid etiam eorundem habitum, quseso, quondam una cum moribus et vita mutatum, quatinus qui color albus erat fiat contrarius albo, nimc denuo non resumimt ?

Et fo]“san habitum tam venerabilem olim et tam commendabilem ex industria mutare ncn curant, nec

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 219

iteruui ad abjecta redire, ([uatinus sub vestimentis

oviurn vJlibua et indecentibus [^^y]-

pocris[im] suam interiorem et abditani sic tegere valeant et vclare, illosque decipere qui ea qua; [ap]parent utcumque conspiciunt, corda vero intueri non possunt.

Cap. XIV.

De verhis W. Mapi curialihus et facetis in ordinis hujas sugyillationem emissis.

Tempus autem nunc esse videtur quatinus ad sales The witti- saporifero sapientise sale conditos urbanasque repre- \y”^er liensiones Oxoniensis archidiaconi W. Mapi, in ordinem Mapes hunc emissas, stilum vertamus. Unde et in primis cau- reiMous ^ sam commotionis et exasperationis hujus in ordinem orders. istum palam proponere dignura duximus. Monasterium igitur quoddam ordinis istius, in limbo forestse de Dene, non procul a Newenam fundatum olim, in loco ubi comes Herefordise Milo ictu sagittae casuali, ad feram missse, perforatus lethaliter fuit, partem ecclesise de Westburi grandem, cujus personatum archidiaconus tan- quam pei*sona gei^ebat, in detrimentum ejusdem eccle- sicB non modicum occupaverunt ; propter quod maxime in domuin illam ordinemque totum exacerbatus pluri- mum fuit et commotus. Unde cum sequela curiae fuerit, et regis He[nrici] secundi [cleri]cus familiaris, pluriesque justiciariis eiTantibus ad jui-a regni tuenda ju,stitiamque regiam exercendam associatus esset, quo- tiens rex ab ipso sociisque suis et collegis sacramentum super jure suo cuique fideliter tribuendo, more consueto, sumebat, archidiaconus ille sacramento suo semper adji- cere solebat, se cunctis in legationis illius officii prae- terquam Judaeis et albis monachis fidelem pro posse futm-um. Cum autem a rege ad risum provocato talis exceptionis causa qugereretur, respondere solebat : ‘Valde

220 GIRALDI CAMBRENSIS [lll.

" injustum et indignuni fore, justitiam illis et sequi- " tatem exliibere, quos justum et sequum nemini servare " permittit,’ quin potius injuriose semper et inique res " alienas occupare, sibique modis omnibus quod suum " non est, totisque nisibus et studiis, appropriare cu- " piditas prava corapellit/’

Item cum rex in abbatia quadam ordinis ejusdem opima, borealibus Anglia) finibus, hospitatus quando fuisset, et abbas in crastino priusquam rex discederet, qnem per singulas a^des et officinas sumptuose satis et artificiose constructas, ad intuendum et contem- plandum deduxisset, tandem ad capitulum veniens, ait : " Domine, locus est hic locorum omnium quem " amplius odio diabolus habet, quoniam errata corri- " guntur liic, peccata puniuntur; liic exorbitantes " ad viam veritatis atque salutis reducuntur ; propter " quod et animse, quas meritis suis exigentibus malis " ille malignus sibi lucratas esse putaverat, hic ei " per confessionem et poenitentiam Deo reconciliatae " denuo subtrahuntur." Rex autem his auditis, cum in archidiaconum, qui presens ibi cum ipso tunc erat, oculos respiciendo converteret, " Nec mirum," inquit ipse, " si locum hunc pras cseteris locis omnibus magis " exosum habet perniciosus ille suggestor, multotiens " enim in eo vapulant amici sui boni." Disciplinas itaque crebras, castigationes atque flagella, . reis tam monachis quam fratribus, perque reatum diabolo caris, ssepius inflicta, sic obliqua responsione significavit.

Ad hsec etiam prsenotatus abbas de Dora dictus Adam, duorum sic dictorum primus, in tot et tantis excessibus se notabilem reddens archidiaconum eundem in publica multorum audientia quandoque convenit, quserens cur- nam monachos Cistercienses tam exosos haberet : Cui respondit, dicens : quia nunquam mores eorum [et] im-

quos . , permittit] So in 5IS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 221

moderantiain non iinpi-obare valebat. Ad quod abbas incontinenti, seu serio sive ludicro, subjecit ; quia si totum ordinem et monachos ordinis Cisterciensis intus et in cute plene novisset, multo minoris apud ipsum pretii, longeque minoris dignitatis, absque dubio forent. Quibus auditis, archidiaconus abbatem quasi veri- dicum et vera fatentem in osculis et arctis amplex- ibus illico suscepit, dixitque palam aut dicere potuit, quia sicut diemoniaci Christi pneconia confitebantur, quamquam inviti, sic et veritas interdum j^^^terit etiam a falsis elici, dum quandoque fatentur falsitatis amiei.

Item contigit, cum rex apud forestam de Dene euris venationis indulgeret et in villa de Newenham pernoctaret, abbates tres ordinis hujus ad ipsum ibi venirent, duo [di]vites, et per divitias suas donariaque perampla regi ssepe collata eidem noti, et juxta speciem dilecti ; qui cum tertio, et pro tertio pau- peris domus et exilis abbate venerant, quam etiam domum pauperem forestarii partium illarum, destitu- tione terrae cujusdam, quam de nemorosa silvositate pariter et hispiditate in novales culturas mauuum labore redegerant, nuper amplius apporiaverant. Accedentes igitur ad regem mane, ubi missam audierat, humLliter exorabant ut dictam terram pauperi domui injuriose subtractam, et sine qua non poterat ullatenus abbatia subsistere, causa Bei restitui faceret, et ipsi Deum ipsum fidejussorem ei dabant, quod Deus ipsius hono- rem in terris, sciebant enim ipsum super omnia terrenam gloriam appetere, ante annum completum multipli- citer augmenteret. Quibus auditis rex aliquantulum motus, archidiaconum cum clericis aliis et capellanis in cancello sedentem ad se vocari fecit. Noverat enim animum ejus huic ordini per omnia contrarium, cunctisque negotiis et agendis ejus quantum poterat adversarium ; ideoque statim ei dixit, quod sermones abbatum diligenter attenderet, eique super his con-

222 GIEALDI CAMBRENSIS [lll.

.siliiim claret. Quos cum abbates quam .suasorie poterant nec persuasorie tamen iterato repeterent, respondit arcliidiaconus ad regem verba dirigens : " Domine, " fidejussorem vobis offerunt, fidejussorem propter se " loquentem audiatis," Ad quod rex : " Per oculos," inquit, " Dei," quoniam hoc uti sacramento consueverat, " justum est et ratione consonum, ut fidejussores ipsi " super rebus unde fidejubere debent loquentes audi- " antur/’ Et sic surgens cumque risu non modico ^ et cachinno recedens, abbates confusos et spe concepta vacuos tunc omnino relinquit.

Item contigit abbatem dictae domus archidiacono vicinse nimis, sibique et ecclesise suae de vicinitate nimia valde nocivse, morbo gravatum lecto decumbere. Quod audiens archiadiaconus, ad ipsum visitandum ocius accessit, remotisque statim arbitris, ipsum in secreto et tanquam serio convenit, monens et consulens cum forsan in extremis jam laboraret, et mortis malleum velut in januis constitutus expectaret, quatinus de commissis omnibus et omissis perfecte pcenitentiam ageret, vitamque suam et vitse statum in melius emendare de csetero non difierret, abjectisque maturius ordine simul et habitu deceptoriis, veneno nimirum cupiditatis infectis, vitioque . rapacitatis plectibiliter involutis, prsesertim vero cum caritas et cupiditas uno eodemque corde non cohabitent, et absque caritate nemo salutem consequatui", ad clericalem et canonicam religionem, ac vitam modestia conspicuam, et honestate prgeclaram, cupiditatis nesciam et rapacitatis ignaram, tanquam ad portum salutiferse tranquilitatis accelerare velocius et feliciter applicare, non tardaret. Ad quod abbas cum suspirio longo profundoque respondit : " Habitum hunc meum abjicere propter animse salutem " assumptum, ordinemque sacrum abnuere, quod absit.

’ risu non modicol riBU modico et non, MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 223

" aut dcserere, ab arctiore quoque religione et austeriore " ad longe leviorem multoque leniorem et suaviorem nimis " indecenter et indebite descendere, quid aliud esset, " quam a via veritatis atque salutis prseproperis passi- " bus et ruinosis in prsecipitium damnationis evi[den]- " tissimis indiciis exorbitare ? Beatus Bemardus Clare- " vallensis, caeterique viri quamplurimi ordinis ejusdem " sancti, vitaque pariter et conversatione conspicui, " ordinem laudabilem esse et appetibilem indubitata " veritate comprobarunt ; unde pravo monitori cui- " libet, et in contrarium, vice ^ demoniaca, dum taraen " et seria fuerit et sobria, suggestori, simul cum apostolo " respondendum: ’ Vade retro, Sathana, non sapis ea " quse Dei sunt.’ " Ad quod archidiaconus : " Tempore " beati Bemardi cseterorumque virorum ordinis ejus- " dem sanctoram, nondum in ordine cupiditas inval- " luerat, nondum ordinem prim?eva sinceritate puris- " simum virulenta cupido corruperat; sed postmodum, " ex quo caritatis fervore frigente radices suas ambitus " in ordinem fixit, amplius de die in diem pullulans, " in frondes ac frutices inutiles pariter et illaudabiles " non autem in fructus excrevit, honor ordinis et odor, " tam sublimis originaL’ter et tam suavis, in infamiam, " proh dolor ! evanuit et ignominiam, Ideoque dici " jam poterit :

’ Nunc aliud tempus, alii pro tempore mores/ "

Adjecit etiam archidiaconus, vel adjicere potuit, exemplum de abbate Bernardo, qui suis quandoque diebus de generali capitulo Cisterciensi revertens, quoniam abbates ordinis sui plurimos ipsum comitari in discessu suo, sicut aliis consueverant annis, tunc non vidit, causam cum achniratione qusesivit ; cui responsum illico fuit, quod cLrca legatum a latere summi pontificis in Franciam missimi, qui capitulum

’ vice] q. voce ?

224« GIRALDI CAMBRENRIS [iTI.

tunc intererat, moram abbates, propter literas et con- firmationes ad domorum suarum utilitates, tunc facie- bant. Ad quod abbas, cum pectoris intimi suspirio profundo, subjecit : " Ha Deus omnipotens ! quamdiu " ordinis nostri sanctitas ad dignitatem suam tuendam " resque suas et possessiones integre defendendas et " illibate sibi per se sufficere potuit, status quidem " ordinis digne commendabilis fuit et sincerus. " Verum ex quo suffragiis extrinsecis, commissionibus " scilicet, confirmationibus et privilegiis, muniri jam " quserit et fulciri, defectus, proh dolor ! ordinis et " detrimenti, cupiditatis quoque et ambitus augmenti, " signum et indicium evidens est et nimis manifestum." Accidit autem archidiaconum non longo post tempore miserae fragilitatis humanae conditione morborum incur- risse gravamen, et fere desperabilem. Quod cum ad aures abbatis pervenisset, protinus ad ipsum videndum et vices ei rependendum, talionemque tanquam animo vindice red- dendum, accessit. Et cum in camera coram archidiaconi lecto sedes, ut decuit, ei posita fuisset, coepit eum verbis consolatoriis, et tam ad corporis sanitatem quam ad animse quoque cura longe propensiore salutem com- monitoriis, sane, prout decuit, et discrete confortare. Tandem vero post csetera subjunxit^ monens quod de verbis suis curialibus atque facetis, et urbanae eloquen- tiae sale respersis, quibus valde delectari solet, cum de omni verbo otioso ratio sit reddenda, perfecte pceniteret. Item et cum ecclesias et pr?ebendas in diversis episcopatibus possideret plurimas, quibus digne deser- viendis, tantisque animarum curis, prsesertim in tot parochiis et ab inviceui tam remotis, sufficere nulla- tenus posset, monuit et in fide consuluit, quatinus quam citius illis relictis omnibus saluti tam contrariis, ne morbi violentia de medio raperetur subitoque rebus humanis eximeretm’, ad ordinem Cisterciensem, tanquam ad certum indubitatre salutis portum, statim accedere non tardaret. Et quoniam mora semper

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 226

periculum tr.ahit, neque tarda novit molimina spiritus sancti gratia, monachalem habitum qucm frater cum nbbate veniens occulte detulerat, nc quis foret ad parata defectus, ostendi cucullamque novam ei praetendi fecit. Archidiaconus autem his auditis et visis, clericos et servientes suos ad se vocari jussit, et statim in sessionem a lccto quo jacuit se suscipiens/ ad suos sermonem dirigcns, ait : " Videte qualiter abbas iste " promptidus et spontaneus, nec vocatus, nec invitatus, " ut me monacharet advenit, et habitum ordinis " sui, quem nunquam, ut nostis, approbavi vel dilexi, " secum portavit. Quapropter prsemunitos esse vos " volumus, quod si in hac segritudine vel alia forte " contigerit quod hunc habitum petam, pro certo " scitote nullatenus hoc ex animi judicio provenire, " sed magis ex morbo violento, sicut asgris frivola et " erronea proferre plerumque contigere solet. Quod " si forte pertinaciter et instanter in hoc petendo " perstitero, tanquam furibundum et mente captum " catenis et vinculis me statim fortiter astringatis, et " arcta custodia, donec resipiscam et in me redeam, " cohibere non postponatis." Ad abbatem vcro postea conversus gratias ei de visitatione sua persolvit, suadens tamen et consulens, quod ea intentione et commonitione qua tunc accessit, ad ipsum sanum aut insanum, vali- dum videlicet aut invalidum, venire de csetero non prsesumeret.

Cap. XV.

De tei^ins nimis fraudulenter ac detestanter occupatis, et respo7isione ahhatis ohliqua, ad honiinem quippe Tncigis quam ad oixitionem, militi facta.

MlLES in borealibus Anglia3 finibus terras abbatifie Of their Cisterciensis ordinis vicinas habebat ; cumque culturfe ‘^^’’’""^

’ suscipiens] suspiciens, MS. VOL. IV. P

22G GIllALDI CAMBRENSIS [HI.

attcmpts to monachorum et militis quadam cx parte contermina; rhemselves fuissent, ct modicis limitiLus disjunctaj, videntes oiiand. monaclii militis culturam sibi tam propinquam, fertilem quidem et foecundam, nec solum id videntes sed etiam multum invidentes, cum militem multotiens super agris illis emendis aut quocunque titulo sibi compa- randis solicitasscnt, nec proficere tamen ullatenus potuissent, nocte quadam nocturnoque silentio, collec- tis per grangias suas aratris ad hoc, per exquisitam industriam seu magis astutiam, vi pravse cupidinis cui vix resistitur impellente, culturam militis totam, limitaneis terminis amotis aut complanatis, subito sulcare vomeribus et excolere, cultamque et aratam seminare, non tardarunt. Spinam quoque, quse magis evidens meta fuit agrorum illorum, radicitus abstrac- tam, usque ad finem culturse militis ulteriorem trans- plantarunt, miraquc versutia loco quo prius steterat sic complanato quod vix vestigium ullum arboris avulsa3 compareret, et circa spinam transpositam tam artificiose, ne dolose dicamus, cespitibus et glebis con- sertis, quod nullatenus nisi diligenter et subtiliter indaganti fraus perpendi posset Quas ergo sculpturas sive picturas deceptorias clara de luce facere nossent, qui tales machinationes et citcumventiones tam inves- tigabiles de nocte fecerunt !

In crastino vero pastores villfe vicinse, ■ ad quam cultura spectabat, cum pecoribus suis ad partes illas accedentes, consueta pascua plurimum arata, quoniam usque ad spinam herbam pascere solebant et non ultra, vehementer admirantes obstupuerunt ; redeuntes autem sero majoribus suis atque magistris causam admirationis suse, propter quam infatuatos aut etiam phantasmate percussos se putabant, non tacuerunt. Secundo vero die vel tertio post, seniores villse illius et discretiores, moti verbis pastorum et excitati, ad fines illos profecti sunt. Quodque pastoribus et minoribus antea visum fuerat, hoc etiam senioribus.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 227

tam supcr pascuis aratis quam etiam culturis occu- patis et aratis, ccrtiori indaginc visum fuit. Unde et dolum subesse protinus suspicantes, monachorum etenim astutiam et ambitioncm cx ipsa vicinitate non ignorantes nec inexpertam habentes, domino suo memorato scilicet militi, rem gestam iUico nunciare festinarunt. Qui vicecomitem patrite caeterosque j)ro- vincise rectores secum adducens, ad locum accessit, et fraude statim manifeste comperta, cum per glebas circa spinam dolose consertas rimasque detectas, tum pcr spin89 radices extractas, terrte non fixas, nec coha>- rentes, propter quod et. spina ad locum pristinum reportata, ibique solo sicut solet infixa, possessiones omnes abbatiie illius incontinenti confiscatse fuerunt ; et sic cum iiifamia magna et ignominia gravi scandalo plena, monasterium illud fere funditus eversum fuit, fiscoque demum in immensam pecunise summam condemnatum. Monachi tamen ad excusandas ex- cusationes impietatis ^ totum illico fratribus laicis, tanquam ipsis prorsus ignaris, crimen imposuerunt. Hsec est enim ars monachorum ordinis hujus et ver- sipellis astutia, quod fraus qusecunque aut facinus a fratribus perpetratum, dum tamen ad effectum domus- que profectum provenire possit, illud ratum et graturn habent ; si vero deprehensi forte fuerint, tanquam rem ignorantes et reos etiam ultione plectentes, totam in fratres culpam refundunt. Vicinos igitur omnes, quibus agros fertiles sibique propinquos iniquis animis et oculis invidere non cessant, tanquam hostes repu- tantes, poeticum illud, licet in-isorie prolatum, quasi sententialiter tamen et serio dictum :

" Dolus an virtus quis in hoste requirat," communiter approbant, et amplectuntur : necnon et illud quoque : " Quod si non recte possis, quocumque modo rem."

" impietatis"] in pectatis, MS., and below, ignarus.

228 GIRALDI CAMBRENSIS [lll.

Ad compi-obandum vero facinus istud nimia veritate subnixum, verbum quod venerandtu memori;u Dubli- nensis arclucpiscopus, nomine Joliannes, agnomine Cimi- nus, quandoque super hoc retidit illi, qui scripsit [hsec] in niedium proferre prseter rem non putavi. Cum enim vir illo bonus proficiscens in Anglia versus Scotiam, prajcipueque Galwethiam, ubi angustinum illud Hil)ernicum mare transfretare proposuit, iter ageret, in abbatia quadam domus ordinis, de quo Joquimur, borealibus Anglipe finibus, hospitio sus- ce})tus fuit. In crastino vero discedens, et mona- chum domus ejusdem vi?e ducem et indicem secum ducens, cum aliquantukim processisset, monachus ille spinam quandam marcidam et emortuam, frondosam tamen adliuc non foliosam ei ostendit, dicens illam csse spinam, de qua forte mentionem aliquam quoque factam audierat, quam fratres domus suse citra conventus monachorum conscientiam temere transposuerant, prop- ter quod domus eorum damnum non modicum incur- rerat. Archiepiscopus autem hoc audito capellanum suum ab altero equitantem latere respiciens, eique demissa voce submurmurans et subridens, " Monachus," inquit, " iste, " si prudens et discretus esset, dedecus domus suae " tacuisset potius quam propalasset.".

[Item] miles alius ordinis ejusdem monasterio terram similiter vicinam habebat, cumque per . . .. m ipsius bonum et foecundum suis propinquum praediis et quasi conjunctum, oculis invidis et iniquis monachi viderent, quatinus de contiguo continuum facerent, suisque prsediis associarent et appropriarent, tam prece quam pretio modisque quibus noverant oranibus, multotiens ad hoc erga militem proterviter et pertinaciter, semper tamen incassum et inutiliter, enitebantur. XJnde cum se nuUatenus proficere posse viderent, ad artis exquisitae nequitiam se convertentes, prsedium militis totum noctis intempestse silentio sale copiosa resperserunt. Legerant autem in Psahno, “Terram fructiferam in

DI8T.] SPECULUM ECCLESIA;. 229

" salsiginem,” ctc, Unde et salis nimia quod terram fertilcm superinjectio abunde Bterilem reddat, non ignorabant. Et cum hoc secundo tertioque, milite totum ignorante, fecissent, et terram bibulam salis amaritudine funditus inebriassent, ct ex foecunda iu sterilem ^ reddidissent, miles anno sequente more so- lito pmedium excolere, triticcumque semen injicere, sollicite curavit. Verum autumno subsecutivo non soliun ad messem non provenit, sed vix etiam verc vel sestate quicquam seminis in herbam emersit. Cum autem anno secundo sicut et tertio idipsum ei conti- geret, putans terram illam lividis aut impiis ocidis fascinatam fuisse, seu potius ob sanctitatem monachorum et religionem, qui ipsam tantopere desideraverant et appetierant, hoc ei damnum accidisse, terram eandem, quamquam vix et invitus, tandem eis venalem ex- posuit. Quod ipsi, voti compotes demum effecti, valde gratulanter amplectentes, ipsam bonis ad nutum con- ditionibus levique satis pretio sibi comparare et ap- propriare non tardarunt. Quo facto, fticinoreque detestabili tanquam re bene gesta Isetabundis animis ad libitum perpetrato, statim ad artem remediabilem avide recurrentes, terram eandem aratris et vomeribus profunde sulcare, aquis abunde superinductis, tcrraque nova ad temperandum superficialiter et artificialiter adjecta, salis amaritudine purgare et debriare, deque sterili effecta ad pristinam revocare foecunditatem, efficaci labore non cessarimt.

Verum qua conscientia, quseso, qua mentc per omnia cauteriata, et plus quam ferro ignito penetrabiliter uu- dique perforata, rebus tam fraudulenter et tam nequiter perquisitis, nisi resignatis prius justoque possessori et vero restitutis, poenitentiaque super admissis sceleribus plene peracta, finalem exitum supremumque judicium.

exfixcunda in sterilem’} iu foBcnndam ex sterili, MS.

230 GIUALDI CAMBRENSIS [lll.

ubi nulla fjicinora transeunt impunita, ubi Ijoni et beati ad regna coelestia sibi prteparata ab originc feliciter transferuntur, mali vero et reprobi ad gebennas supplicia fine carentia, cum angelis Satbanie sibi de meritorum exigentia non indebita plectendi perenniter, ausi sunt expectare ?

Item cum miles quidam teiTam similiter haberet

ordinis hujjus] [ni]mia vicinitate conjunctam, cujas

cultune quadam ex parte culturas monacborum de

propinquo contingebant, accidit . ut processu temporis

monacbi, more consueto, non modicam culturse militis

portionem, per fraudulentiam seu violentiam suse

cultur£e continuantes, et tanquam propriam excolentes,

occuparunt. Miles autem, hod comperto, licet coram

publicis officiaHbus querimoniam suam multotiens de-

ponere super hac injuria non tardaret, sed propter

dictam artem monachorum donativam pariter et

corriiptivam, cujus efficacia quantumlibet injuriose

qusesita retinere tenaciter solent, proficere non prse-

valeret, tandem quod potuit fecit ; in conventu mag-

norum virorum et patrise rectorum, ubi et abbas

prtesens erat, in ipsum et monachos suos ex animi

vindicis amaritudine bilem contorsit. Acciderat enim

vi tempestatis ingruente culturam monachorum, damno

eorum [non mod]ico, nocte quadam funditus destruc-

tam et demobtam fuisse, cultura militis et contermina

et quasi continua indemni penitus et illsesa manente.

Unde et miles palam et publice in abbatem et

monachos insolenter invectus, monachorum injuriam

in agri illius possessione divinitus declaratam, publice

proclamavit. Abbas autem hoc audito, satis facete

respondit : " Nequaquam ita esse, sed plures habu-

" isse mibtem amicos in illo equitatu quam monas-

" terium ; monachos, e contra, hostes ibidem plures

" et inimicos verius esse demonstravit." Sic igitur

abbas illo, licet quoad hominem humanumque favorem

lepidis verbis et concinnis artificiose respondens, ut

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 231

risum auditoribus excitaret et applausum, niliilomiuus tamen quoad Deum supremumque judicem illum, cujus ante oculos cuncta vcrsantur, qucm opera sola de- lectant meritaque bona non verba versuta, rem malc qua3sitam obstinata cupiditate damnabiliter detinere praesumpsit.

Cap. XVT.

De furtis iniquis et inauditis, et furihus ipsis in- cendio jpaHter et suspendio dignis.

AcciDiT in Lincolnia) partibus ct Lindeseia} finibus, Their civem quendam Lincolniensem a monachis domus cuius- f’’^^^i}i<’’“t

…… . bargains.

dam ordinis hujus, sibi vicinis, bacones plurimos de

porcis impinguatis grandes et grossos comparasse, et

penes monachos eosdem, quorum domui notus olim ct

amicus extiterat, ipsos tanquam in salva tutaque cus-

todia d^posuisse. Cum autem processu temporis propter

depositum suum veniret, invenit illud valde mutatum,

et in detrimentum sibi mirabile ’nimis et detestabile

versum. Bacones enim quos pinguissimos emerat, trium

quippe digitorum aut palmalis etiam spissitudinis in

lardo solo pinguedinem prseferentes, adeo tenues jam

reperit et cxiles, quod prseter cutem aridae carni vix

adhoerentem nihil in se substantipe prorsus haberent.

Cum itaque stupidus et anxius nullum aliud a mona-

chis, similiter prout videbatur casum admirantibus et

tristitiam quodam modo praiferentibus et simulantibus,

remedium aut responsum habere posset, tristis et dolens

ad domum suum reversus est.

Nec multo post tempore contigit fratrem quendam

dictse domus, per discordiam casualiter exortam, a

monachis ejcctufii esse, qui statim Lincolniam veniens,

et ad memoratum civem accedens, rem gestam totam

et facinus a monachis perpetratum, qualiter scilicet a

baconibus suis pinguibus tanquam per torcular et pr?e-

232 GIRALDI CAMBRENSIS [lll.

lum udeps totus violenter et fraudulenter extractus, intjue saginam ’ liquidam aitificiose conversus, dolio grandi inde repleto, et inter dolia vinaria sive po- taria, propter dolum tegendum dolose locato, palam aperuit.

Cum autem in hunc modum per fratrem illum fraude detecta vicecomitem patriiB continenter adiit, eique rem referens et evidenter aperiens, ipsum ad abbatiam illam adduxit ; qui cellarium protinus intrans deque singulis doliis potum sibi dari faciens, ad doliura illud sagmine plenum fratris indicio denique perveniens, dolum manifeste comperit, cunctis publice propalavit, doliumque pinguedine plenum cum baconibus suis ma- cilentis, ut dictum est, per comprcssionem fun . . . . . . mor . . tis, integre civi restituens, abbatiam illam cum rebus suis et possessionibus totis non multo [post] confiscavit. Unde cum ignominia non siii solum, sed ordinis etiam totius nimia, usque ad exterminium fere supremamque desolationem redacta.

Sed quse fraus unquam major aut scelerosior, quod furtum, qua;so, nequius aut iniquius a viris ssecularibus, aut vispilionibus, et scelerosis actibus ex toto deditis, fuit ullo tempore perpetratum ?

Item contigit liis nostris similiter diebus furtum a monacho fieri detestatione quantalibet, immo verius, nisi plena satisfactio poenitentialis, omni proculdubio damnatione dignissimum ; sicut in prima libelli istius Distinctione non procul est a principio commemoratum. Sed quoniam non ibi vel a quo vel a cujus ordinis viro determinatum id liquide fuit, quatinus a cunctis de csetero vitetui’ hoc vitium et execretur, sciendum quod monacho quodam pauperculsD domus ordinis de quo nunc loquimur Cisterciensis, non procul a Buking- ham, cui nomen Buthlesdene, monacho vero sicut

" saffinam”] sanguinem, MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIili:. 233

duplicis animi, sic et duplicis vocabuli, Willelmo nun-

cupato WiLerto fticinus crat. Cum enini

domus sujB cellerarius omine sinistro fuisset restitutus, pecuniam foeneratam a domo sua Judaeo debitam, per pecuniam eidem domui su8D more discursorum hujus- modi per exteriora domorum officia fortive subtractam, clam adquietare curavit, et usuras gi-aves deque die in diem gi-avius excrescentes, sub nomine prsetextuque Judaii, pejor ipse Judseo quolibet, pluribus annis, donec id demum compertum fuerit, avide suscepit, usibusque suis, seu magis abusibus, plectibiliter appropriavit. Unde domum suam miseram et antea pauperculam non solum amplius depauperavit et miserabiliter appo- riavit, verum etiam per inauditam hactenus avaritiam talem et aviditatem, ut dictum est supra, fere funditus exterminavit.

Prseterea, quia nunquam sola veniunt scandala, sem-

perque minora peccata, nisi citius deleta, majora

sequuntur, sicut mulierculas sohitas et meretriculas,

sic quoque legitimas et desponsatas, cum scandalo

domus suse circumquaque gravi et grandi, furtiva

quippe pecunia tam memorata quam aha multa

copiosam luxui comparando materiam ministrante,

mendis et macuhs atris contaminavit. Quareque majori

tlagitio, dignum virilem nihilominus sexum, anunam

ipsam adulterando, puerisque suis, nimis famihares ha-

bendo, non minus impudenter quam imprudenter et

plectibiliter, effeminare non abhorruit. Quse mors quaeso,

quse pcena, quse tam exquisita tormenta forent Imic

belua3 nequissimse dignis cniciatibus apphcanda? Quic-

quid enim gravius aut crudehus excogitanda mens

humana valeret, longe meritis ejus minus existeret.

Ad hoec etiam, ut iha quse a ceherariis, seu magis scelerariis, scelerose gesta cognovimus, plenius ad ahorum, si fieri j^osset, correctionem expediamus, sciendum etiam hoc quoque ; quod monachus domus cujusdam ordinis de quo loquimur Cisterciensis, in

23i GIRALDI CAMBRENSIS [lH.

Lincolnia} finibus aitic, cellerarins existens, domum civis cujusdam Lincolniensis pulchram habentis uxo- reni atque juvenculam, cum lanis, caseis, et coriis, cieterisque venalibus ac mercimonialibus suis, frequen- tare consuevit. Unde et in dictam mulierem petu- lantes oculos, diabolo instigante, perque fenestras illas mortem inferente, conjecit, Cumque tempore lanse vendenda3 domus suoe lanas illuc deferri, et ad vendendum ponderari, quandoque fecisset, relictis ad ponderandum fratre quodam et serviente simul cum hospite diligeutius ad hoc intendente, et lucris suis ac mercimoniis more mercatorum inhiante, via per camo- ram usque diversorium ultimum ducente, tanquam ad requisita naturse divertit ; bstiumque camerje quod apertum invenit fortiter interius illico serans, et ad torum appropians, in gremium hospitse jacentis ibidem congiam quadi-aginta solidorum Anglicanse monetae, tanquam ex dono et tm-pitudinis pretio, libidinosa largitate projecit. Quod cum illa protinus surgendo respueret animoque constanti rejiceret, monachus, hoc viso, ferrum exerens acutse cuspidis et prselongse, ad giittur ejus illud apposuit, jurans a . . . . ter et asseverans, quod si clamaret, aut ejus voluntati non acquiesceret, quicquid ei postea ■ contingeret, eam incontinenti jugularet ; et sic ad libitum et luxum, animo nimirum consternata, mortisque timore atque tremore percussa, per vim potius, relictis ibidem denariis quos projecerat, sed non susceptis, ad aulam a camera, tanquam re bene gesta, recessit. Sic igitur peccatum minus, nisi correctum ocius fuerit et deletum, impellit ad majus, dum delinquendi, scilicet, occasionalis oppor- tunitas, et nacta securitatem sine teste commoditas, ad ambitum duxit et furtum, furtum vero animum jam avidum effectum, ad simplicem forsan in primis forni- cationem traxit ad luxum, luxus autem admissus, adaucto libidinis usu vel magis abusu, ausu temerario duplicique facinore seu multiplici, parere prsesumpsit

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 235

adulterium. Fur etenim uno facto perdit animam unam, adulter autcm unico facinore simul in gchennam prai- cipitat animas duas, allicientis videlicet et allecta?, sponte tamen et non aliter consentaneae. Nunquam etenim ex carnis inquinatione coinquinatur et spiritus, nisi mens ultronea pariter accesserit et consensus.

Nec mora, mulier dolens et anxia publicum urbis sub episcopo confessorem, super hoc adire, deque salute sua consulere, non tardavit, canonicum scilicet cathedralis ecclesiae, virum discretum et eruditum, (juem familiarem habuimus et dilectum. Ideoque rem gestam, nobis ab ipso nullo nominato vel expresse notato relatam pluries, et ad detestandum discursorum hujusmodi per exteriora monachorum seu canonicorum actus enormes tam hos quam alios plurimos revelatam, scripto redigcre, sicut et coetera, propter ruborem sive timorem, quo corri- gantur, casteris incutiendum, praeter rem non putavimus.

Mulier igitur ad dictum poenitentialem in lacrimis accedens et devote rem ei totam et vim illatam, nihil omittendo, denudavit, denariosque gremio suo injectos, poenitentialis arbitrio dispensandos, secum portavit eique porrexit. Ipse vero, tanquam vir prudens et sapiens, ad domum unde monachus fuerat, sciens quippe seu probabiliter conjectans ei furtive fuisse sublatos, ipsos per fidelem nuntium sub sigillo suo reniisit, monens etiam literis suis et consulens, quatinus negotia sua mercimonialia fidelioribus de cjBtero custodibus et honestioribus, per quos nec damnum nec scandalum domus incurreret, committerentm-.

Tales igitur honores et honestates, tales commodi- tates et utilitates, domibus obveniunt religiosis per discursores hujusmodi tanquam exteriora curantes, et ea occasione circa mundana negotia girovagantes ; quibus ob haec ad illicita froena laxantur et turpia, furta nempe frequentia, paulatim domos opimas a statu pristino destituentia, et bona communia [in] execrabilem proprietatera redigentia, necnon et damno

236

GIRALDI CAMBRENSIS

[III.

longe majori furibundos et foedos detestabiles libidinis ardores et actus, prodiga furtiva’ pecuni.o profusione, cum scandalo quocjue gravissimo, parturientia. Ideo- que remedia superius contra discursores tales, et domorum suarum destructores, in prima Distinctione non procul a principio data, quoniam decies repetita placobunt, ssepius mente memoriaque tenaci recolantur; quatinus cuilibet discursori tali, sive monacho seu canonico, frater domus ejusdem fidelis et cautus, et iu utroque nec inexpertus nec incognitus, comes indi- viduus testisquc in cunctis agendis et coadjutor ad- jungatur. Scriptum est enim in Ecclosiaste : " Melius " est duos simul esse quani unum ; habent enim " emolumentum societatis ; si unus ceciderit, ab altero ’ fulcietur;" ubi et lioc quoque supplendum censeo, quia si unus fide vacillaverit, alterius fidelitate fultus sublevabitur. Unum quippe duorum ex hoc necessario proveniet, aut cursoris hujusmodi malitia per societatem adjunctam fidelem ac firmam multum proculdubio minuetur, aut forsan ex toto ; quoniam a convictu mores plerumque formari solent, monitis assiduis et exemplis bonis, cursor talis, sicut dictum est supra, ad similia provocatus, fide de csetero tan . . dorauique suie fidelis et utilis efiicietur.

Non solum coenobia monastica, verum canonica, quamquam videri plerumque soleant moderantiora, dicta discursorum pestilentia venenatoque malitise toxico nonnunquam inficiuntui\ Dum enim peccatum unius, ut dictum est supra, per exteriora negotia discurrentis, et propter commoditates occasionales, quia sine teste licentius atque liberius inverecunde niniis aut furi- bunde potius delinquentis, in universitatem redundat totam, domos egregias aut per tyrannorum atrocitatem, aut patronorum etiam ipsorum rapacitatem, aut per intestinam domorum ipsarum inter se discordiam, aut per rcctores inutiles et improvidos, destructioni prope modum aut exterminio datas.

DIST.] SPECULUM ECCLESIyE. 237

Vidimus enim, imde et doluimus, domum canonieam divitem olim et opimam, redditibusque magnis et largis ab antiquo dotatam et ditatam, agris quoque, silvis amplis, et pascuis abundantissimam, per discursomm ad exteriora vagantium ungues furtivos atque rapaces diripei’e jugiter et dilaniare })ermissos, uno peccato, sicut mos est, ad aliud semper et gravius etiam im- pellente, per priores consequenter et rectores inutiles substitutos, a pristino statu laudabili destitutam penitus et destructam ; prior nimirum domus ejusdem consilii spernax, in frivolis operibus et fatuis aggressibus pertinax, nullum quidem utile vel in se vel ex se consilium habens, aliorumque consiliis bonis et utilibus non acquiescens, rerum gerendarum summam novis et fere novitiis minus providis minusque discretis im- providus ipse, non requisito fratrum consilio, sed tantum motu proprio temere committens. Non itaque mirandum, ubi principalis rector improvidus, et secun- darius quoque [cui] rei regendse sub ipso cura com- mittitur, furtis, rapinis, et luxui datus, si domus talibus commissa rectoribus absque remedio destruc- tioni datur.

Sciendum autem quod plus domorum dispositioni prudentique rerum regimini, longeque plus confert mens in se provida domuique supe bene proposita, quam circa libros et literas, nedum circa frivola et inutilia, cura sollicita ; plus actio, nimirum, quam lectio, et plus negotiositas quam otiositas, plus, inquam, opulentise genitrix, et abundantiiTe nutrix fcecimda providentia, quam copiosse literaturpe profunda scientia. Propter quod in primitiva ccclesia de laicis et illiteratis, dum tamen gnaris, prudentibus, ac providis cii’citer exteriora et temporalia, abbates et principales domorum rectores fieri solebant ; prioribus autem et subprioribus, viris literatis scilicet et eruditis, circa medullam ordinis et interiora quidem, sollers cura committebatur.

288 GIllALDI CAMBRENSIS [lll.

Quid itaquc plura ? Ut brevi eloquio multa con- cluduui, fclices domus conventuales utiquc forent, si ccllerariis et ccllis carere valerent. Verum enim vero cst et indubitata veritate subnixum, quod abbatias Deus, cellas autem et cellerarios diabolus dedit.

Cap. XVII.

De cellerario hono domuique sucv valde proficuo, deque priore pernicioso domuique sum malc jprmposito.

Anenvious Veiiumtamen, quoniam frequens est extra regulam secuteran ^^^^ inveniri, et quoniam omnis diffinitio periculosa,

economical parum est enim ut subverti possit, quia nibil fere tam and honest v. j- i i •• • j. i

cellerar. generauter dictum quod exceptioncm mterdum non admittat, de cellerario quodam egrcgio, et vere quidem exceptco actionis viro, deque priore perv^erso et in perniciem domus suue nato, optimique dispensatoris et ad cuncta domus proprise gerenda perutilis, per invidiam atque malitiam diemoniacam indesinenter semulo, cx- emplum ponere, praiter rem non putavi.

Fuit igitur his nostris diebus in Anglia et non procul a WallifB marchia, canonicaS religionis abbatia, tam prasdiis amplis quam possessionibus multis opima, et juxta beati Augustini regulam et ordinem instituta. Cellerarius in hac non sorte sed arte praepositus, et unanimi fratrum electione prsestitus, domum, quam bono regimine prorsus destitutam invenit, et debitis immensis prsegravatam, infra tempus exiguum et debitormn incommodis exoneravit, et in statum per omnia commendabilem revocavit ; qui nempe tanquam alter Joseph in domo Putifar aut regno Pharaonis suaviter omnia disposuit et sapienter, benedixit enim Deus domui cui prseerat propter ipsum. Interim autem novus prior domui prsefectus, et insperata digni- tate jam in tumorem elatus, inter ipsa statim initialia

DIST.] SPECULUM ECCLESI.E. ^9

dictum cellerarium ad ratiocinia reddendum, vix mus- tum adlmc existens, et protinus accersens, acriter et acerbe convenit. Quibus illico redditis ad unguem et completis, testimonioque subcellei-arii caeterorumque subministralium ad lioc residentium, fideliter cunctis et laudabiliter exactis, prior ne nil prorsus egisse, ne vcl in nullo nocere valuisse, videri posset, nimias domus expensas, et intolerabiles sumptuositates, cau- sari cum iracundia ccepit. Dispensator autem, tan- quam vir prudcns et discretus, cum modestia re- spondit, quia quamdiu cellerarius foret, sumptibus similibus aut amplioribus, ad hospites cum lionore suscipiendos, et domesticos ac familiaries copiose sus- tentandos, absque debitis et ullo gravamiue domum regeret, si tamen hoc vellet et permitteret ipse. Prior autem hoc verbum cum indig[natione] suscipiens re- spondit, quod in rei istius expericntia foret, usque ad festum Sancti Michaelis, quod non procul, autumno jam imminente, distabat •, quia tunc alium pi-seficere cellerarium, sibi familiarem, mente versabat. Interim autem equis suis annonam ad suflScientiam et ultra bis quotidie, mane scilicet et vespere, dari fecit ; super- venientibus quoque quantum quisque suSicere vellet. Hospites vero prieter solitum crebros et sumptuosos invitare non cessabat, et quicquid ad gravamen domus excogitare potuit, detestanda nialitia tanquam in vis- cera propria manus injiciens totum adjecit. Et cum domum suam, ad qiiod nitebatur, propter dicti viri boni providentiam tantam et bene gubernandi gratiam, destruere juxta propositum, et prrescriptum cellerarii dictum atque promissum, evacuare non pro3valuit, im- minente namque Sancti Michaelis termino, quo sibi subrogandum alium uovit, petiit a priore cellerarius qua- tinus ad visitandas ecclesias et maneria veniret ; quod et ipse libenter, adjunctis sibi canonicis duobus, facere non tardavit. Invenit autem in singulis messes bene collectas, et horrea frugibus et fructibus abunde referta.

240 niRALDi PAMBRENsrs [rri.

et ubique pecoi-ibus atque pecudibus, juxta loci naturam, copiose redundantia. Quibus rite recteque peractis, cum ad abbatiam rcversi fuissent, ccllerarius ad ra- tiocinia denuo reddenda coram priore, tam circa inte- riora quam etiam exteriora, ipso postulante et impe- trante, resedit. • Cumque subcellerario cseterisque subministrantibus et sufFragibus ad lioc ascitis, fideli- tatem ejvis et sollicitudinem utilem per omnia contes- tantibus, tanquam dispensator egregius adeo bene ac plene cuncta complesset, ut etiam laudari posset tantus ab hoste decor, juxta promissionem suam absque debitis omnibus et impedimeutis domum in optimo statu priori restituit, et dispensatoris curam ac provisoris operam resignavit. His etiam in hunc modum tam laudabiliter exactis, corrigiam xl. marcarum, de nova moneta, priori, tanquam in auxilium bene regendi domum, cum omnium quoque qui aderant applausu pariter ot admiratione poiTCxit.

0 quam pauci, quam rari sunt hodie domorum dis- pensatores isti similes, qui pecuniara tantam non potius celarent, et in usus proprios, vel magis abusus, non con- verterent, quam tali ipsam praelato redderent, aemulo scilicet in omnibus et persecutori suo, pryesei-tim etiam in ipso sufe depositionis articulo, ab illo quod tam bene ministraverat officio, sibi per invidiam solam atque malitiam impie pariter et impetuose sublato!

Quam igitur diu prior ille duravit, nunquam livor ejus erga eundem cessavit. Ad remotas enim cellulas et pauperculas ipsum transmisit, et cognatos suos ac familiares improvidos et indiscretos, carne reve- lante non spiritu, domui suse prsefecit ; qui infra paucos annos ccc. marcis et pluribus in debitis et sere alieno domum oneraverunt, nec tamen eandem in hospitibus suscipiendis et caritatis operibus compe- tenter explendis, sicut consueverant, honoraverunt. Proinde digno Dei judicio, qui nullam malitiam re- linquit impunitam, quoniam in odium et persecutionem

DIST.] SPECULUM ECCLESI^E. 241

fratris innocui, qninimmo per omnia tam proficui, inque domus i)ropri;ti perniciom gravera lumine abusus est interiore, non multo quoquo post tempore lumine privatus est exteriore. Propter quod et consequente[r] a doraus ipsius regimine, cui prfescriptis raodis perverse pnBfuit et perniciose, non indigne dejici raeruit et deponi.

Evidenter igitur ex liis elici potei-it et perpendi, quam utile instruraentura si bonus dispensator et fidelis, et e diverso, quam inutilis et perniciosus improvidus cxistat. Consequitur et hoc quoque, quantura accidat incoraraodum doraibus quibuslibet quibus rectores im- providi prsgficiuntur et indiscreti.

Cap. XVIII.

Be milite in lecto ccgritudinis constiiuto, et ad ono- nasteriura delato, cumque convalescere coeint a monachorum manibus vix erepto.

FuiT his nostris diebus in Leircestrino finibus miles how the sanguine prasclarus et rebus opirais, coenobio Cister- Cistercians ciensis ordinis, tam loci vicinitate quara araicitia against the quoque et farailiaritate, conjunctus. Huic etenim, cura ^^J!^/^^ °"® opes copiose suppeterent, et res teraporales ad victura nefactors. aflluerent, pecuniam suam in auro et argento con- gestam, penes domum eandem, tanquam in custodia salva, deponere, multotiensque dare rautuove conce- dere consuevit ; adeo quidera ut multis beneficiis ac crebris, multimodisque liberalitatibus ac lavgitionibus domura eandera, necessitatibus suis velut siugularis amicus, et tanquam pater atque patronus, prse cseteris cunctis, sublevaret. Processu vero teraporis miles ille misera fragilitatis humanse conditione morbum incidit gravem, et valetudine de die in diem amplius inva- lescente, desperabilem. Videns autem hoc miles, ad domum sibi dilectam se quam citius defem fecit, con- VOL. IV. Q

242

GIRALDI CAMBRENSIS

[III.

vocatisque familiaribus et necessitate conjunctis, do- muique suaa sapicnter et discrete disponens, centum marcarum et plurium summam olim ibidem depositam, praiter ca^tera plurima, tam mobilia quam immobilia, domui illi, si decederet, delegavit, et testamentum suum legitime confecit.

Contigit autem ut, Deo miserante, spatiumque pceni- tendi plenius seque corrigendi servo suo conferente, miles ille, morbo laxato paulatim et mitigato, conva- lescei-et, et ad alimenta sumenda, quibus corpus animale reficitur et recreatur, efficacius solito, cum gaudio suoram magno, resideret. Quod monachi videntes. laetitiamque cum aliis exteriorem praetendentes et simulantes, interius autem moesto corde dolentes, ad exquisitse nequitise consilia prava se converteinint ; cumque secretius et arctius super lioc majores eorum et maturiores, immo revera maligniores, ssepius egissent, demum in bac sententia resedit, quatinus propter pecu- niam tantam qua domus illorum propter ejus con- valescentiam fraudaretur, aut venenato poculo militem extinguerent, aut subitis eundem et violentis oppres- sionibus sufFocarent. Cumque decretum boc firmiter esset, et, ne mora periculum parere posset, facinus nocte sequente perpetrandum, quoiiiam prope est Deus in angustiis, et quoniam merita bona non transeunt irre- munerata, miles ille per monachum quendam plus CEeteris ei dilectum oHm et familiarem, per quem et cujus consilio multa monasterio bona contulerat, secreto prtemunitus, nuncios undique niittens ad suos cum festinatione, eodem contra vesperam die multitudinem amatorum in abbatiae curiam ex inopinato convocavit ; qui ipsum cum rebus et depositis suis, non absque grandi tamen monachorum rebellione, nec absque cBedibus et sanguinis efiusione, viribus armatis expor- taverunt, suseque libertati reformaverxmt. Qui statim ubi ad convalescentiam plenam valetudinemque robustam attigerat, quautum domum illam antea dilexerat atque

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 243

promoverat, tantum eandem odio exosam liabens in- exorabili, totis exinde nisibus et viribus, eum et gene- rosus existeret et opimus, damnis perseqiii multis et jacturis immensis, cum ftimaj quoque detrimento maximo et ordinis scandalo gravi exorto, non cessavit.

0 fi’aus, 0 facinus infandum, 0 detestanda perpetuo- que damnanda. Non inihi si centum linguie sint oraque centum, feiTea vox, quid latrones publici, quid

vespiliones hori bragmanni

cruenti, quorum caidibus et incendiis vita repleta est, quibus sanguinem effundere delectatio tota, cnidelius hospitibus suis aut supervenientibus innocuis excogitare possunt, explicare valerem.

Utquid enim austeritatcm tam in victu, quam in habitu, tantam per exteriora praetendunt, et vilitatem in vestibus et cultu tanquam abjcctam, vitamque per omnia contemptibilem ostendunt? nisi ut sub fucata duritia tali et aflfectata, subque religionis velamine venerationem a populis et gloriam aucupantes, fallant efficacius et decipiant oculos, solum ea quse parent intuentes, et ad intima cordis arcana transii’e non valentes.

Quid plura dixerim ? Ex solo fidei defectu miseris mentibus hsec mala proculdubio cuncta proveniunt, dum enim coUectis iu hac valle lachrimarum coHegiis niultis, ut vitam hanc temporalem et transitoriam, inque brevi fine luctuoso terminan[dam utjcumque producere possint, et uon ut mundo moriantur, sed magis ut in mundo modis quibuscunque vivere queant, communem corporum in fine dierum, angelica tuba canente, reparationem, et animarum ad carnem denuo revocationem, infelici obstdnatia duraque damna- bilique cervicositate discredentes, nec perpetua justorum prsemia vel palmas in coeli palatio simt expectantes aut sperantes, nec feterna reproborum supplicia formi- dantes. Horrendum itaque fuit et vehementer obstu- pendum de monachis Cluniacensibus qui clericum

Q 2

244 OIRALDI CAMDRENSIS [lIT.

invituin ))cnitus, totisque viribus retinentem detestanda cupiditate, quse quidem animos avidos sempei* saueiat et nunquam satiat, monachure prajsumpserunt ; sicut in secunda legi potest Distinctione ; horribilius autem et longe damnabilius de monachis suis Cisterciensibus, qui militem sibi per omnia beneficum et amantissimum simili telo cupidinis toxicato letaliter vulnerati, initi- alis homicidii proculdubio rei, manibus cruentis morti- ficare decreverunt.

Cap. XIX.

De militis cujusdam super .monasteHis in terra sua construendis laudahili dispositioiie, et inter mona- ckos Cistercienses et Cartusienses facta collatione.

Compari- MiLES quidam nobilis Radulphus, cognato vero de p rti*^ ^’’^ Glanvilla, qui senescallus Anglise summusque justiciarius with the aliquandiu fuit, firmumque propositum habuit, sicut and"cM^ » - ^P^^met coram familiaribus suis stepe referre consuevit, cianorders. construendi duas abbatias in terris suis ; cumque diutius, tanquam vir prudens et sapiens, de qua religione vel quibus religionibus illas facere vellet secum delibe- rasset, monachos Cluniacenses ad- mentem revocans, illos tanquam ventri prout videbatur nimis addictos, penes se re[c]usabat, respiciens autem ad Cistercienses ipsos, tanquam nimis cupidos et ambitiosos, refutabat. Dicebat enim quia nullius ordinis viros totiens coram ipso in foro publico pro tribunali sedente, super cartis falsis et sigilHs adulterinis, super terminis terrarum metisque finalibus dolose transpositis, multisque cupidi- tatibus aliis valde detestandis, convictos invenit. Ideo- que quasi per singula currens, tandem ordinem Canoni- cum tanquam cteteris juxta suum arbitnim niodestiorem, longeque minus seu gulge sive cupidini datum, elegit ; duasque domos Canonicas fecit, unam in terra conquestus sui de Canonicis nigris, sciUcet triginta vi., altera vero

I

I

DIST.] SPECULUM ECCLESIiK. 245

in ]>atrimonio suo dc Caiionioi.s albis xxvj., et ecclesias ipsorum, domos, et officinas oranes, sumjitibus propriis egregie construxit ; et abbatias ambas redditibus amplis, tam in ecclesiis quam in terris, abunde dotavit et ditavit.

Ad domorum quoque suarum lionestatem et spiri- tualem utilitatem prudenter adjecit, ut nunquam terras amplius ullas aut reditus sibi perquirerent, aut quo- cunque commercio compararent, sed tantum gi-atis oblata et caritative collata susciperent ; ne, propter res scilicet auginentandas pecuniam congererent, et ad lioc reponerent, ut terras aut reditus ubi locum vide- rent emere possent ; et ob hoc hospitalitatem et cari- tatem, propter quam prrecipue post obsequia divina constitutfe fucrunt, minuere pra3sumerent. Cartas etiam et cautio[nes] . . . or . . ambarum firmas, et tam dioecesani episcopi quam etiam arcliiepiscopi confirmationes, super liis adquirere curavit.

Mira viri prudentis atqiie discreti providentia ; pro- cessu uamque temporis accidit, ut propter cupiditatctn et ambitionem sic extinctam, caritatemque et hos- pitalitatem plenius adauctam, spontaneis iidelium largitionibus, amba? domus illas, tam in terris quam in ecclesiis, ultra spem omnem, augmen[ta]tjie fuerint et ditatse. Mirum ergo cum etiam ad ssecularium notitiam dictorum ordinum, Climiacensis scilicet et Cisterciensis, jam rerumna pervenerit, quod viros illis addictos veluti eorundem intus nimis profunde radi- catis, nec poenre gehennalis timor, nec temporalis ignominia? pudor, hactenus ad plenum emendare pr?e- valuit. De Cisterciensibus autem magis admirandum, quos et in cibo parcitas, et in j)otu sobrietas, et in veste vilitas ac nuditas, vita^que totius singuLiris austeritas pra3 cgeteris fere cunctis spectabiles reddit, quod solo cupiditatis vitio, tanquam irremediabili in- commodo, tam atram, proh dolor! in gloria tanta mali- tiam prsefigentes, et mal . . . . ge . . dium et

240 UIllALi)! CAMBUENSIS []JI.

bo . . compatiendum atque dolendum, materiam

dare nee verecundantur nec verentur.

Utinam ergo saperent et intelligerent atque novis- siraa providerent, animasque suas, pro quibus animam suam posuit, Christo luerari propensius intenderent, pecuniasque vanas et possessiones transitorias congerere jugiter et accumulare minus inhianter appeterent, et agros agris grangiasque gi’angiis copulare et exaggerare quandoquoque cessarent. Et sic utinam in cunctis operibus suis meniorare novissima vellent, ut pravas hoc remedio cupiditates, caiterasque turpes et enormes transgressiones, longe cautius et consultius abhorrerent; praesertim vero cum, juxta scripturse testimonium, radi- cem malorum omnium cupiditatem esse non ignorent.

Quod autem monachorum et fratrum suorum nume- rum in congregationibus non diffiniunt, quod pmediis, pascuis, et possessionibus perquirendis modum et metam non apponunt, sed semper se ad ampliora et iilteriora insatiabiliter extendunt ; quod ad opera caritatis ex- plenda et hospitalitatis obsequia horis omnibus, tam vespere scilicet quarn mane vel meridie, supervenienti- bus cunctis, impendenda, tani solliciti semper existunt ; quod, iuquam, his omnibus plene peragendis, totis in- dulgentes studiis et laborant ; hsec tria Cistercienses tam prfBclues in primis et tam prsechiros, tanta reddunt hodie cupiditate notatos et tam obscuros, tamque per orbem universum gravi cum scandalo diffamatos.

Quam satius quamque salubrius foret juxta facul- tates juste qusesitas, et non undecunque perque fas omne nefasque res congestas et concupitas, sumptus et im- pensas more Cartusiensium aptare moderantius et arctare, quam coetus et congregationes, agi-os et pos- sessiones in infinitum extendere, et modum in rebus et opibus perquirendis ac congerendis non attendere ; sed ut multis alendis et hospitio suscipiendis, per curas et sollicitudines multas, vexationes quoque per nundinas et nugas varias, per curias etiam et curiosi-

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 247

tfites immodcriitas et cupidines insatiatos, adeo modi.s omnibus sufficientiam elicere queant, ut sibi ipsis longe minus sujeque saluti propripe sufficere possint aiit pro- ficere. Et quoniam actionem omnem informat intentio, quia voluntas et propositum distingunt beneficium, lion monachorum quorumlibet habitus salvat sed animus, non enim in alta tonsura sive rotunda, non in ampla corona, non in laxa cuculla, sed potius in intima medulla inquc devotione sinccra et intentione vera, non enim in exteriore salus est apparentia, sed magis in- terius in existentia.

Modus igitur, ut dictum est supra, seu monacliandi seu religioni cuilibet se reddendi, mos et raodus quondam fuit mundo moriendi, Deoque vivendi ; modernis avitem dicbus, caritate nimirum in mundi vespera refrigente, mutatione perversa, mos et modus est, quod dolentes dicimus, in mundo quidem et mundo vivendi, Deoque moriendi, et prorsus a via veritatis atque salutis exorbitandi ; multi quidem reli- gionem professi plus apparentes sunt hodie quam exis- tentes, longe plures in habitu religionis quam m . . tu. Multi nempe vocati, pauci electi ; grana rarissima, palese multse. Et igitur omnipotens et misericors Deus, (^uatinus et illi qui sic monasteriis se reddidenmt, ut in sa3Culo vivere possent, quales sunt hodie multi, nil sfKCulare sapientes, sed ssecularitatem omnem procul abmientes et abjicientes, totum mentis afiectum et intentionis appetitum, ad obtinenda regna superna nobis ab origine mundi ubi per nos steterit prseparata, felici domum mutatione convertant.

Cartusienses autera, de quibus paulo ante raentio facta est, circiter idipsum temporis, fere quo Cister- cienses, ordinis originem sortientes, sicut ilK Cluniacen- sium, sic et isti illorum superflua cuncta et indecentia pio moderaminis falce resecare curarunt. Unde certum sibi tam monachormn quam fratrum numerum, certos- que tam agrorum quam possessionum sub moderantia

2i8 GIKALDI CAMBRENSIS [lll.

quadaiu et teniperantia modos et metiis con.stitueruut, partemque potissimam pra!cligentes, raeditationi sacrje et contemplationi longe propensius, quam vel actioni vel opum congregationi, feli[ci] proposito, opus et operam impendere satagerunt.

Cap. XX.

De Cartusiensium ordine, viton honestate et austeritate

laudabili.

Founda- Verisimile videtur quod sicut a Cluniacensibus causa ti^on <) the j.Qiicrionis intensioris Cistercienses, sic et eodem

Carthusian *= …..

order. intuitu postmodum a Cisterciensibus exierint ortum- (|ue contraxerint Cartusienses. Alii tamen alitcr sentiunt, et ex Cartusiensium ipsorum traditionibus assertive proponunt" et dicunt, ordinem istum in hunc modum originem fuisse sortitum. Canonicus quidam Remensis ecclesise, scholarum magister eximius, cui nomen Bruno, cum sociis sex, presbytero scilicet uno, clericisque tribus, et laicis duobus, causa vitse corrigendas Deoque devotius et via tam arctiore quam et altiore serviendi, relictis rebus ac reditibus cunctis, usque in Burgundiam ulteriorem, per -dietas longas itinerando, transpenetrans, demuni ad virum venerabilem Hugonem Gracioponensem episcopum accessit ; ejusque consilium super proposito suo sociorumque suorum efFectui man- cipando, sibique locum ad Deo serviendum assignando, postulavit et impretavit. Cumque qusesisset episcopus (|Uot essent, et respondissent quod septem, dixit epi- scopus visionem suam quam nocte prsecedente viderat in eorum adventu completam esse. Vidit enim in somno quasi septem stellas coram ipso in aere descendentes, ipsumque propcedentem ad locum sub Alpibus, qui Cartusia dicitur, e vestigio sequi. Unde et in crastino septem illos, quasi per septem stellas designatos, ad eundem locum perduxit, ipsumque ad Deum serviendum

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 2-iD

eis tassignavit, deque facultatibus suis, donec ibidem radicati essent, eos liberaliter exhibuit, et vita) neces- saria benignissinie ministravit. Ordinem itaquc suum ejusdem prsecipue consilio constituerunt, totumque statum suum ad ejusdem dispositiouem ordinaverunt ; ipse quoque, qui rei totius ordinator fuit et auctor, ordinem eundem suscepit. Et quia vir sanctus erat et religione conspicmis, nisi per papam proliibitus fuisset, episcopali cura resignata, ad ipsos ex toto se conferre proposuit et prseparavit. Annis autem xv., ut astruunt, ante Cisterciensium ortum bic ordo processit et prrecessit, cum quibus tamen plurima videntur habere communia, pluriora vero separata pneferunt tanquam propria, duriora quidem et districtiora ; lineis enim non utuntur, nec femoralibus sicut nec illi ; carnibus non vescuntur vel sagimine, nec in aegritudine positi, nec ullo tempore ; palliis autem ex pellibus solura utuntur, tanquam Alemanuicis, ante pectus clausis; talibus- que palliis utuntur iu ecclesia et claustro, et non capis ; femoralibus quoque non utuntur ; sotulares habent canapo vel lino ligatos.

Item singuli singulas cellulas habent, et de coquina communi, per fenestram versus claustrum quod Gall- leam vocant, quia per hoc transmigratur, quotidie recipit quisque puhneutum suum, et die Sabbati quis- que panem suum, qui suiHciet ei per septimanam.

Item super mensam nudam comedunt in celhilis suis, id est sine napis. Magnis vero festis diebus ct pra3cipuis simul comedunt in refectorio suo, et tuuc napis utuntur. Utuntur autem scapuhiriis lancis pro cucullis. Item austeritate inajoii cihciis monachi semper utuntur, similitcr et fratres, nisi cum operibus

indulgent ; divi

nec in tieo-ritudine o-ravi

tionibus carnes

nec nisi tribus in e . . . o di

piscibus utuntui-, nec potu, nisi quando commedunt, prseterquam ex gratia prioris et dispensatione.

250 GIRALDl CAMBRENSIS [lll,

In obsoriiis vero et prandiis vespertinis soluin fruetibus et lierbis contcnti sunt. Tribus diebus in liobdomada, singuli in ceilulis suis bumilitatis eausa ])vdmenta sua eonquerere solent, profestis vero diebus singuli seorsum in cellulis suis commedunt. Item ad matutinas simul singulis noctibus consurgunt, et ad niissam mane, vesperc quoque ad vesperas conveniunt. Alias autem horas singuli per se dicunt, nisi festivis diebus. Pi-es- byter auteni hebdomadarius celebrat semel ad minus in hebdomada ; et alii presbyteri, nisi licentia prioris non accedent, nec celebrabunt. Item singuli habent ostiola sua ex opposito claustri versus pratellum, qui exire non poterunt sed tantum prospectu uti ; unum tamen pedem et non ambos simul extra ostiolum extendere possunt. Item juxta ecclesiam a septen- trione claustrum habent modicum, tanquam collocu- [torium,] ad qu[od] conveniunt singuHs Dominicis

diebus, ante ves ad invicem ….

magis nota lit, legendo per hebdomadam

totam in cellulis suis, quoniam studiis et lectionibus plus quam ordinis alterius viri Cartusienses vacare possunt et indiilgere ; ibidem etiaiii quse ad redificatio- nem magis pertinere viderint recitabunt, et interdum etiam sermones audient. Item in cellulis suis nunquam candelis utuntur, aut lucernis; sed tamen igniculum suum habent in caminis. Item qufelibet cellulae xiiij. pedum erunt, et aliquantulum ab invicem distantes. Item tantum xiiij. erunt monachi, quatinus conven- tuni habeant, et fratres circiter viginti.

Prreterea fossato grandi et profundo et bene murato curia tota simul cum ecclesia concluditur. Prsedia vero in circuitu circa septem milliaria durante fos- satis clauduntur, aut metis apertis signantur, intra qua3 habent acra sua et pascua, nec exterius rigorem quic- quam ^ habere poterunt. Item boves habere potenint, ad decem aratra, sed vaccas nullas, nec equas, nec

rigorem quicquarn] So MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIyE. 251

equitia, nec porcos ; oves autem et capras circiter mille, nec plures, nisi per dispensationera. In plerisque nimirum, qua3 rigide nimis et austere circiter origineTu ordinis statuta fuerunt, per summos postea priores subsecutivum est ex dispensatione tempei-amentum.

Ad hoec etiam tam in liospitibus suscipiendis quam in pauperibus alendis juxta facultatum suarum modu- lum, qui longe niagis in pauperum numero simul et merito quam divitum esse desiderant, modum et modestiam per omnia servant ; hospitibus enim benigne susceptis cibaria, quibus ipsi vescuntur, liberaliter apponunt, sed equis et vecturis hospitum pabula non ministrant; paupcrum quoque catervas ad portam non convocant, ubi longe plures ribaldi et liereloti, de loco ad locum currentes, trutannicc solum et otiose viventes, quam veri pauperes et inopes, se proterviter ingerere so- lent. " DefecttLS enim," ut ait Ambrosius, " in pauperibus " alendis esse debet et decet, ut cum cunctis passim et " communiter suscipiendis nemo sufficere queat, potius " illi, quorum verecuudia ingenuos prodit natales, quam " inverecunde clamosaque voce petentes seque impuden- " ter et ausim ingerentes, ad eleemosynas suscipiantur." Proinde, sicut in Institutionum suarum libello legitur, non procul a domibus suis sunt villpe, in quibus pau- peres plurimi sunt, verique pauperes et non ficti, qui vitam miseram in summa inopia ducunt. Quorum qui- dam de copiosis quondam divitiis in egestatem ultimam et mendicitatem inciderunt ; alii vero valetudiuarii, qui per morbi diutini vehementiam a lectis et cubiculis se movere non possunt, ad quorum sustentationem reli- quias suai pauperitatis per diligcntiam inquisitionen\ deferri faciunt. Nec mirum, ixt ibidem legitur, si hospitum turmis ad aulam pauperumque catervis ad portam, more fratrum suorum quorundam, Cistercienses in hoc notantes, qui zelo bono sufficere ad haec cuncta nituntur, curam ipsi non impendunt, cum etiam vix sibi ipsis in locis aridis et arctis, eremisque nudis et incultis, aut terris hispidis et hirsutis, solum ad Deo

252 GIRALDI CA5IBIIENSIS [lll.

serviendum animasquc salvandum, non ad populi favoreni aucupandum n . . , Necesse est on[im]

[solicijtudini supervenientis asser . . .

pitum quam pauperum s . . . [suf]flcere curant

ut ad rendum in mi

. . . et dum actionibus per nun-

dinas et curias, curis et ambitionibus plenas vage discurrunt, sacr?e meditationi sanctneque contemplationi, qua3 auferri non possunt, minus intendunt ; quinimmo dum erga plurima turbantur et circa multa sollici- tantur, quod solum uecessarium est minori efficacia concupiscunt et consequuntur.

Adjiciendum hoc etiam ad Cartusiensium ^ tam ]audis cumulum quam perfectiiB religionis augmentum, quod si prasdia ipsorum vel possessiones eis auferantur, si tolerabile est damnum, ajquanimiter sustinent ; sin autem in enormem nimis domus sune jacturara redun- daverit, patrono suo domusque su?e fundatori vel etiam episcopo dioecesano, si ille forte defecerit, injuriam irrogatam et damnum ostendunt, quatinus per eorum alterutrum, citra ipsorum operam aut controversiam ulli movendam, id corrigatur, domuique sublatum restitu-

atuv. Alioquin ad ma m . . . .

loco spoliato . ’ . . • . . so tanquam

indefeu quoque festivos scilicet et ig . .

. . ])ulvere pedum suorum •. tuntur.

[0 quam satius] quamque salubrius excmplo virorura istorum religio quibuslibet,- fugiendo proculque recedendo, locum inquietum et possessiunculas momentaneas tem- pestive relinquere, quam sua repetendo proterviter et litibus insistendo, mundanje sollicitudinis et saecularis ambitionis, publice coram s?eculo, qui seecularibus curis et actibus ex toto renunciaverunt, maculam et mendam atrara incun-before. Quod igitur viros bonos et religionem professos litigare dedeceat et judices forenses interpellare,

" Cartusiensium"] Cantuariensiura, MS.

• religio quibuslibet] So MS.

DIST.] SPECrLCM ECCLESI^.

‘ir,?.

Apostolus in priina ad Corinthio.s epistola cleclarat (licens : " Specularia judicia si habueritis contemptibiles " qui sunt in ecclesia constitute ad judicanduni." Super hunc locum dicit Augustinus : " Christum testem " invoco, quoniani mallem per singulos dies certis lioris " aliquid operari manibus, et certas horas habere libe- " ras ad legendum et orandum, ut ad agendum aliquid " de divinis literis, quam tumultuosas complexitates " curarum pati, de negotiis variis vel judicando diri- " mendis, vel interveniendo prsescidendis." Idem et ibidem : " li terrenas causas examinent qui exteriorum " rerum sapientiam perceperunt. Qui autem spiritu- " alibus donis ditati sunt, terrenis non dcbent negotiis " implicari, ut dum non coguntur inferiora bona dispo- " nere valeant bonis superioribus deservire." Juxta illud Apostoli : " Nemo militans Deo implicat se ssecu- " laribus negotiis." Sed tamen curandum magnopere est, ut ii qui spiritualibus donis emicant, nequaquam proximorum infirmantium negotia funditus deserant, sed hsec aliis, quibus dignum est, tractanda committant, vel et priusquam periclitentur per se gerant. Nec alienum etiam ab his esse videtur, quod in Actibus Apostolorum legitur, apostolos septem diaconos ad mensarum officia constituisse, ut ipsi orationi et ministerio verbi instantes esse valerent. Super quod Kabanus : " Ostendunt Apostoli episcopos efc doctores " ecclesite non debere implicari rebus corporalibus." Et subsequenter : " Meliora sunt fercula mentis quam " dapes corporis." Item Apostolus ibidem ad Corin- thios : " Jam quidem omnino delictum est in vobis " quod judicia habetis inter vos. Quare non magis " injuriam accepistis ? Quare non fraudem magis " patimini ? " De quo Augustinus : " Ex hoc apparet " quia peccatum est judicium habere contra aliquem ;" quod et Dominus ait : " Siquis voluerit tunicam tuam " tollere, et judicio tecum contendere, dimitte " illi et pallium." Et alibi : " Qui abstulerit tua,

254 aiRALDI CAMBRENSIS [lll.

" noli repetere." Quinimmo et eodem docente didi- cimus : " Qui te percusserit in unam maxillam, prnebe " ei et alteram." Ut autem tani illud Apostoli : " De- " lictum est in vobis quod judicia liabetis inter vos," quam illud Augustini : " Peccatum est judicium habere " contra aliquem," sane intelb’gatur, breviter adverten- dum quid perfectis circa hujusmodi conveniat, quid in- firmis. Perfectis igitur licet repetere sua simpliciter, scili- cet sine causa, sine lite, sine judicio ; sed non convenit eis inde coram judice litigare ; sicut neque prasscripti viri boni faciendum decreverunt. Infirmis vero . . .

do c

et judici . . '

fratrem

non fraudule

Augustinus. Quando

litem moverit per de

ut Deo vaces non litibus, hoc quod perdis pretium est temporis ; ea vero qu?e verbis dominicis et evan- gelicis, ut dictum est, exprimuntur, perfectissimis competere solis absque dubio noris.

Cap. XXI.

Be austeritatis Qrandimontanorwni religione.

The order SiCUT de Cartusiensibus, ut dictum est jam et decla- ofGram- j.j^^^^^-^ probabile videri, quod a Cisterciensibus causa religionis intensioris exierint, et ab illis ortum habue- rint, sic visum est ]")lerisque Grandimontanos a Cartu- siensibus causa vitse virtuosioris, et ordinis quoque lono-e arctioris, originalem institutionem habuisse ; fratres enim, ut fertur, et laici de ordine Cartusiensi pro- deuntes ordinem istum inceperunt. Unde etiam de laicis priores suos et prseceptores usque ad haec nostra

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 255

tempora, quibus lioc per ecclesiam Romanam correctum

est, et ut cleri prsesint constitutum

tris

perpaucis

aniplis, per

et metas li .

signatis armentis

mirum et tam pecoribus quam

pecudibus, non multis, ut dictum est, aut numcrosis esse contenti solent ; sic isti longe strictius in primis coarctantes, non aratris, non armentis, non pecoribus seu pecudibus, quse sine cura et custodia grandi pos- sideri non possunt, exonerare se volentes, bodie terras ut omni omnibus ^ solum et contemplationibus vacare liberius possent, tantum hortis suis intra fossata sua seu muralia clausis, quos tam ad delectationem quasi loco laboris, quara ad fructum quoque, tam ex variis olerum et porrorum atque leguminum seminariis, quam ex herbis et speciebus odoriferis ac pretiosis diligenter insertis et plantatis eliciendum, non inutiliter excolere consucverunt. Sed quoniam excrescente postmodum fratrum numero, tantillus exortus eorum proventus, tam ad alimenta quam vestimenta caeteraque vitie neces- saria sufficere non poterant, fratres suos, ut fertur, ad compita viarum mittere solebant, qui transeuntibus et itiuerantibus dicere consueverunt et denunciare, fratres de loco tali fidelium eleemosynis et alimoniis phirimum indigere. Verum quoniam non hodie monachi, non eremitfe, tanti sunt meriti tantreque fidei, seu caritatis tam ferventis, sicut in primitiva fuerant ecclesia, quando Paubis eremita primus corvi ministerio quotidie di- vinitus indulto pane refectus, et aspectu desuper quantitate moderata guttatim aqua stillante potatus ; aliud enim tempus nunc, aliique revera pro tempore mores. Unde quamdiu habet homo quo sibi per humanam industriam consulere possit et providere,

’ omni omnibus’^ So MS.

25fi GIRALDI fAMBRENSIS [iTT.

Deuin nefjuacjuaTn tentare debet, sed juxta Philonis sapientis elogiuni : " Ubi deficit liunianum omnino " tam ingenium quam consilium, ibi niminim tanquam " ad unicum et ultimum remedium, ad divinum ex " toto recurrendum est auxilium."

Proinde quod minus discrete, minusque consulte, nimioque rigore statutum ab initio fuit, dispensative maturiorum atque majorum consilio processu temporis est temperatum. Unde tam aratra modernis diebus quam armenta, pecudes etiam et pecora, terras amplas et pascua quot perquirere possunt, more Cisterciensium licite possidere permittuntur. Ecclesiastica quoque bene- ficia sibi largitione fidelium caritative collata, absque animarum tam cura, quam propter annexa pericula rcnuunt et recusant, gratanter accipiunt ; in quo et Cluniacensibus ex parte conveniunt et Cartusiensibus, sicut et in dicta possessionum, tam mobilium scilicet quam immobilium, numerositate nimia, more Cisterci- ensium longe dissentiunt. Ad ecclesias quoque resu- mendas, quos olim devotione majori necnon et reli- gionis perfectione respuerat prorsus ac caverat, tan- quam ad vomitum denuo reverti cupiens, modernis diebus, non absque scandalo gravi, quatinus tam Clu- niacensibus quam GrandimonJtanis in hoc conveniat ordo Cisterciensis, nec verecundantur nec verentur. Mirum igitur quse juxta opinionem veram aut verisi-

milem dici so

imis mun

munem

tionem et tan

in ordine prsesu

subsunt ver

severationem de cpetero prosequi. Abbas quidem quem Sanctum Stephanum vocant, cum fratribus suis here- miticam cum ipso et sub ipso vitam ducentibus in- stanter orabant, ut Deus certum illi locum demonstraret, quo ei ad placitum suum plenius ac propensius servire valerent. Abbati vero die quodam missam celebranti

DIST.] SPECUT.UM ECCLESIyE. 2^)7

csGterisque devotioni incumbentibus, circa fractionem liostise sacrje vox tertio miss.-i est : " In Grandimonte." Hoc idem duobus de fratribus tantum revelatum est. De visitatione ergo Domini et de eius voluntate certiores effecti, abbas ct quidam de fratribus suis iter arripiunt, totamqiie provinciam longe lateque peragrant, locum inquirentes et perlustrantcs. Quo tandem in Burgundire finibus non procul a Lemovicensi provincia, indicantibus viris veridicis invento, locum eundem licet lion-idum nimis et iucultum, et ab liorainum

conversione longe remotum,

untur

que tribus . .

dicm ]o-

colere et inlia-

n desistunt. Inde or-

itanus per multas

est dilatatus. Ordo iste prior tempore, sicut aiunt, Cis- terciensi, par vero prope Cartusiensi ; ubi et hoc quoque adjicere curavimus, quod ordo uterque, tam Cartu- siensis quam Grandimontanensis, ne a Cisterciensi ortum initialem liabere c[r]edatur, quod tempore priecess[er]int, contestari videtur. Servitium istorum nec Cisterciensibus concordat neque Cartusiensibus, neque Cluniacensibus ; sed magis ordini canonico seu clericali, tam in psalmis quam lectionibus et responsoriis et antiphoniis, convenii-e videtur. Hymnis autem omnino carent. Item capis clausis et scapu- lariis, more Cisterciensium, omnes utuntur ; tunicis pelliciis, camiseis quoque, sed valde grossis, de stuppis ex lino seu canapo confectis, suppliciis etiam in ecclesia et processionibus, festivis diebus, et in cele- bratione missa? utvmtur. Femoralibus vero carent, nisi in equitando, si voluerint ; sotularibus cum corrigiis utuntur itinerantes, et domi botis. Item terras et prsedia, tam rusticana quam urbana, calumniis carentia, ecclesias quoque sibi caritative collatas, dum VOL. IV. R

258 OIRALDI CAMBRENSIS [in.

tainen cura animarum aliis committatur, grata manvi suscipiunt, et quantum juste possunt extendunt, ter- rasque suas et possessiones ecclesifc etiam et decimas contra sibi injuriantes coram judicibus defendere licet et causas movere, in quo Cisterciensibus concordant, et a Cartusiensibus longe distant.

Item nusquam ad aliquid petendum mittuntur, nisi fame et inedia cogente forte ostiatim incedaut et mendicent, ostensa tamen primum episcopo dioe- cesiano necessitate et penuria sua. Quocumque mittuntur bini et bini incedunt, juxta doctrinam scilicet evangelicam, non consolandi vero gratia. Nisi visendi amicos causa, non ad vicina monasteria nec etiam ad domum fundi, nisi, vocati exeunt, vel neces- sitate compulsi, postquam domum suam semel intra- verint, et septis clausi fuerint. Item in qualibet villa principali manerioque patroni sui et advocati unum liominem de dono ipsius cum domo sua et familia tota habere solent, apud quem, cum iUuc urgente necessitate quacunque venerint, liospitari debent, nec ad aliquem alium divertere. Huic homini solent negotia sua quae in partibus illis habuerint committere, et ipse tenetur eis ministrare.

Armenta, pecudes, et pecora omnis generis habere possunt quantiim Deus donaverit, intra metas tamen suas et terminos assignatos, in quo Cisterciensibus ex parte conveniunt, et a Cartusiensibus longe dissentiunt. Neminem ad sepulturam domus prseter solum advocatum suum, nisi forte habitum ipsorum ante susceperit, admittere solent, nec etiam proprios suos servientes. Item duo in ordine sunt constituti, prior et unus laicus qui curiosus vocatur, quique respondet priori suo cseterisque reddendo compotum suum singulis mensibus de cunctis actis et receptis suis. Prior capitukim tenet et errata clericorum emendat, laicus vero laicorum, sed in eodem capitulo. Laici vero prseesse solent in ordine usque ad tempus

DIST.] SPECULUM ECCLESIJ;. 250

Honorii papa», qiii nostris diebus sedens, et Innocentio tertio immediate succedens, hoc correxit, et nt clerici prnecellant ordinemqiie regant constituit. Item cele- brant, et omnes tam clerici quam laici intersunt, nisi propter negotia domus absentes fuerint ; et ad matvi- tinas nocte media cuncti conveniunt, et omnes in uno refectorio simul comedunt, et iu uno dormitorio simul jacent. Iteni nunquam sani vel infirmi carnibus vescuntur aut sagimine reficiuntur . biis cibis

et potibus commu marive qusesitis

passi tandus parcissime. Nunquam

. . emere quicquam aut vendere solent.

In principali domo sua, Grandimontana scilicet, intra liabitum illorum et curiee septa, nuUam bestiam omnino foeminei sexus habent, sed in aliis per orbem domibus ab illa derivatis, propter paupertatem et dispensationem haberi permittuntur. Hospites autem et supervenientes, tam equites quam pedites, passim omnes pro posse sus- cipiunt, et hospitali charitate reficiunt, in quo etiam Cisterciensibus conveniunt et a Cartusiensibus ex parte dissentiunt. Ordini nulli vel monastico vel canonico sunt addicti ; quia nec Benedicti nec Augustini re- gulam servant ; sed tantum heremiticam vitam ducentes, sub clericalibus obse(puis, cujusmodi fuerant, congre- gationes religiose degentium antequam coenobia sive monastica seu canonica sub regula et norma con- structa fuissent, quie Deo sanctissime, more Johannis BaptistcB, cum coetu suo modeste et modico degentis, in eremo militabant. Perfectus igitur originaliter ordo videbatur Cisterciensis, perfectior autem quoad aliquid Grandimontanus, perfectissimus autem omnium quantum ad humanum spectat examen Car[tusiensi]s.

Non itaque miretur m si variis

obsequiis is ordinibusque diversis

[ecclesi]asticis [vel] canonicis, quam eremiticis quo- que, Christus in ecclesia sua, quam sibi sanguine suo pretiosissimo comparavit, deserviri decreverit

R 2

200 OIRALDI CAMBRENSIS [lH.

Scriptum cst enim a rege propheta David et psal- lendo decantatmii : " Astitit rejfina a dextris tuis in " vestitu dcaurato circumdata varietate." In cunctis autem ordinibus et religionibus tam minoi-ibus et mitioribus, quam arduis magis et arcti(tribus vel aus- terioribus, dum tamen in Christo firma soliditate fundatis, ubi cor hominis ex toto Deo datum fiierit et inconvulse radicatum, juxta merita majora sive minora, praimiaque subsecutura juxta proportione[m] compen- sata, absque scrupulo dubietatis ullo, salus adquiri poterit, et po)-ta paradisi januaque coelestis aperiri.

Explicit Distindio Tertia.

rHST.J SPECULUM ECCLESlyii. 2G1

DISTINCTIO IV.

Incipit Pkocemium Quart^ Distinctionis.

QuoNiAM autem infelix operis siimina est qutic appo- Introduc- nere linem nescit; et quoniam omnis vox in fine sub- ^[il^Booir sistit, et omne iiedificium ex finali conclusione probari meretur aut improbari, semperque felicem laudat sa- pientia finem ; absolutis membris ecclesise uonnullis maximeque monasticis, caput et yGrticem, fontem et fomitem, matrem et matricem atque nutricem ordinis omnis et totius orthodoxfe religionis, sacrosanctam ecclesiam Romanam, finalis pars operis hujus, cum residuis mcmbris ejusdem ecclesiasticis, felici, Deo opitulante, consummatione comprehendet. Similis ergo pictori forte videbor egregiam imaginem protracturo, qui partibus ab imis primum incipiens, et se diligenter in illis exercens, ab inferioribus ad superiora, seriatim in singulis atque gradatim, ascendit. Qui sicut alios artifices cunctos, artis illius et professionis, industria vincere, membris in creteris visus est, et longe pra^cel- lere, sic tandem in capitis ipsius expolitioiie conspicua se ipsum vincere quodammodo videri potuit et superare. Periculosum igitur opus et onus assumpsi, qui tantis hicubrationibus ad hoc elaboravi, noctesque diebus tanta vigihxntia continuavi, ut odium atque livorem prtesentibus in me subticem, studium autem et lec- tionem posteris adjiciam et augmenteni, illis quippe dilectionem plurimam et delectationem, istis autem

262 GlltALDl CAMBUKNSIS [iV.

derisionem luulignain et detractionem. Nostra tamen haec studia, quibus tanta modernorum noLis absque dubio perquirimus odia, seu potius tam amara livoris suseitamus in nos et indignationis seminaria, non absque labore complentur plurimo sed jucundo ; diffi- cilis namque est tam certa rerum singularuin inda- gatio. Difficilis inquisitae simul et exquisita? veritatis ordinata dispositio, et ab initiali ])uncto finalem ad usque, non discrepante raateria, recta per medium funis extensio. Diffi.cilis quoque quatinus tam verbis (|uam sententiis oratio, ornati sermonis elocutio. Quippe cum ad explicandam memorandorum seriem non minus interdum elegantium verborum torqucat electio quam vexat inventio.

Tanto nauKiue propensiore opus est opera, tantoque singula prius elimanda videntur quam eliminanda, quanto scripto commendata se multorum oculis sub

dant, nec solum prjesentibus sed

futuris argutorum simid subitura judicium et ofFen- sorum. Verba nimirum emissa, quia statim evolant et evancscunt, nec laudis eorum memoria nec vituperii diuturna. Scripta vero, quoniam edita semel et publi- cata non pnetereimt, ad auctoris sui permanentem vel gloriam extant vel ignominiam. Quoniam, ut ait Seneca, " Lividi lectoris malitia dictionem sanam et " insanam pari revolvit appetitu, non amplius concu- " piscens electa quse laudet quam despecta quse rideat." Unde poeta :

" Discit enim citius meminitque libentius illud,

" Quod quis deridet quam quod probat et veneratur,"

Tanto denique labor liic delectabilior quanto dignius quam aliena recitare recitanda proferre, quanto appe- tibilius ab aliis eligi quam bonus aliorum delector videri, quanto laudabilius digne ab aliis in laudem efferri, quam dignus aliorum laudator haberi. His itaque pascor deliciis et rejBcior, Jeronimo malens

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 263

similis esse quam Croeso, longeque plus opibus cunctis 0})um api^robans conteniptorem. His gratulor deliciis ct delec ‘. . . mperantise modes . . . [hojnestam superfluitati prseferens sufficientiam ; quoniam illa pe- reunt ista perire non possunt ; illa transeunt ista cum setcrnitato contendunt, semper lucro laudem semper gazis gloriam anteponens. Habeat igitur in studiis nostris et prsesens tempus quod laceret, et si literatui"a quandoque resur[get] posteritas tota quod laudet. Ha- beat hiec quod l;\3dat, illa quod legat. Habeat hjec quod damnet, illa quod amet. Habeat hsec quod re- probet, illa quod probet.

Explicit Proosmium, Incipiunt capitula.

2G4 GIKALDI CAMBIIENSIS [iV.

CAPITULA DISTINCTIONIS IV.

I. De saci’osaucta Romana ecclesia oiiuque ejusdem et processu, per quam et ex qua tanquam ex fonte irriffuo derivata manat et manet animarum salus atque religio tota.

II. De quinque patriarclialibus ecclesiis in urbe Ro- mana statutis, et quod Sancti Salvatoris ecclesia Lateranensis Ctetcris cunctis principalior existat.

III. De Veteris Testamenti reliquiis et sanctuariis in Lateranensi basilica reconditis.

IV. De Novi Testamenti sanctuariis et reliquiis in eadem basilica reonditis.

V. De ecclesia beati Petri a Constantino, rogatu Sil- vestri papie Romse, constructa, et in eadem apostoli ejusdem corpore honorifice recondito, necnon et ba- silica beati Pauli apostoli [et] corpore ipsius, sicut decuit, in eadem gloriose reposito.-

VI. De tribus patriarchalibus ecclesiis, inter dictas quinque principalibus, qupedam memoratu" digna non incompetenter apposita.

VII. De aliis prseter dictas in urbe quinque patriarcha- libus per orbem ecclesiis, et ecclesia Jerosolimitana patriarchalem demum honorem et sedem adepta.

VIII. De numero basilicarum in urbe Romana, tam intra muros quam extra constructarum, quae sunt quadringenta quinque minus,

IX. De numero basilicarum novte Roma^, scilicet urbis Constantinopolitanse, et aliis quibusdam de urbe eadem scitu memoratuque non indignis.

13IST.] SPECULluM KCCLESLl’:. 2G5

X. De veteri denuo Roina et quibusdani cseteris prai- missis non incompetenter adjectis.

XI. De subliniitate ct excellentia Romanfie ecclesiib largitione Constantini magnifice collata et prophetali vaticinio a longis retro sneculis declarata.

XII. Qualiter post divisum in orbe dominium, maxime- que post translatum ad Teutonicos imperium, eadem iterum ecclesia in summam paupei^tatem est redacta.

XIII. Qualiter et quam ob causam ecclesia Romana pauper et inops efi*ecta, per clerum et populum illuc confluentem sit sustentata, ideoque delatorum lin- sruis maledicis difiamata.

XIV. Qualiter etiam et quibus exemplis tempore quoque jrentilitatis Romanje celsitudini nota avaritiro et aviditatis objecta fuit.

XV. Qualiter etiam sicut olim ducibus Romanis et principalibus viris, sic et nunc summis pontificibus majori temeritate simul objecta est infsimias nota,

XVI. Quod propter impunitatem et ecclesiasticam man- suetudinem ac patientiam tanta presumptio fatuis hominibus oblatrandi, tanta temeritas est inolita.

XVII. De prselatis superciliosis, quabter per exempla plurima et doctrinalia prjBcepta suggillantur.

XVII. Quod sicut cuncta pr?edialia cunctaque tem- poralia summi principis esse dicuntur, sic ecclesi- astica et spiritualia in terra cuncta summi pontificis intelliguntur.

XIX. De Romani principis Henrici nostris diebus imperantis proposito nobili, per quod et inopiam sedis Romanaj sublevare et cupiditatis notam purgare parabat.

XX. De metropolitanis cpeterisque subditis eisdem in- ferioris gradus episcopis, necnon et simpHcibus sacer- dotibus a prselatis suis non opprimendis, sed vene- randis potius, et quasi communiter lucris animarum indulgere paratis.

2G(i GIIULDI CAMBIIENSIS [iV.

XXI. Quod episcopi sicut pvo rebus ecclesitc non jiro- prii.s sic et nomine pontificali extolli uon debcnt.

XXII. De vitiis episcoporum damnabilibus pastorali ex uegligentia provenientibus.

XXIII. De sacerdotibus antiquis et legis Mosaicie ministris, quantam venerationem et honestatem suis sacrificiis impendebant.

XXIV. Quod sacerdotes evangelici qui gravius delin- quunt, minus tamen et mitius temporaliter puniuntur, et ratio quare.

XXV. De rationibus multis et terribilibus exemplis contra eos qui corpus Cliristi indebite sumimt, maximeque contra sacerdotes indigne suraentes et conficientes.

XXVI. De Levitis ct diaconibus quod mundi esse tenentm* et impoUnti.

XXVII. De Levitis indignis et presbyteris Christi cor- pus indigne conficientibus exempla terribilia.

XXVIII. De cseteris prselatorum excessibus circa cultus ecclesiarum ex pastorali negligentia provenientibus.

XXIX. De iis quae ad cultum et ornatimi ecclesiarum necessaria fore noscuntur.

XXX. Quod omnia prsescripta ecclesiis necessaria facile essent clericis invenire, nisi- propriis tam suis quam familioe sure cultibus inhonestis et superfluis nimis indulgerent.

XXXI. Quod, sicut in libro Numeri legitur, homo se- cundum ordinem suum incedere debet.

XXXII. De gravibus episcoporum et abbatum pericidis, qui in insuKs et tyrannorum regnis ad principum nutus promoveri solent.

XXXIII. De clausulis quibusdam a libro de Gestis Giraldi sumptis, materiseque prsesenti non incompe- tenter adjectis.

XXXIV. Quod fautores principum tyrannorum errores ipsorum per exempla tueri nituntur.

DisT.] SPECULUM ecclesia:. 267

XXXV. De solutionibus ad objecta singula non incon- grue subjectis.

XXXVI. De duobus cpiscopis nostiis diebus in Anglia principis procurationc promotis, et tamen ambobus vita et conversatione conspicuis.

XXXVII. Quod nisi potcstas ecclesiastica vitiis mun- danis cum cffectu manum apponat, vix in ecclesiis hodie propter schismata varia canonicas fieri con- tingit electiones.

XXXVIII. De prselatis canonice legitinieque promotis et non tanquam Chore sibi honorem sumentibus, sed tanquam Aaron a Domino vocatis.

XXXIX. De statu episcopalis officii valde periculoso, et qnodam raetropolitano nostri temporis episcopo, victoriose coronam adcpto.

XL. De finalis capituli clausuLi quasi sub epilogo brevi necnon et devota sub oratione comprehensa.

‘2iiS GIHALDl CAMBKENSIS [iV.

DISTINCTIO IV.

Cap. I.

De sacrosancta Romana ecclesia ortuque ejusdem et processu, i^er quam et ex qua tanquam ex fonte’ irriguo derivata oiianat et riianet animaimm salus atque religio tota.

Causes of Plasmator igitur liumaiii generis et Salvator massa^

astical su^- ’ “"^isertus ])erdita3, postquam tenam promissionis incama-

preinacy of tione sua et conversatione sancta, passione quoque et pre-

tiosissimi sanguinis efFusione consecravit, fundamentum

ecclesiaj suaj quam Ipse posuit, fundator simul et funda-

mentum existens, apud urbem Romuleam piincipalium

apostolorum suorum Petri et Pauli fuso cruore cemen-

tavit, quatinus ubi caput fuerat superstitionis, ibidem

mutatione felici et vere dexterae Excelsi ac miseratione

coelesti caput existeret religionis. Sicut igitur apostoli

Christique discipuli fere cuncti magistri vestigia sequi

cupientes, martyrio fuere consumpti, sic et apostolici

Romse postea viri usque ad xxx. vel plm-es, numero

pen euniversi, per martyrii gloriam sunt consummati.

Proinde et post Sixti papse, Laurentiique diaconi sui,

sanctique Ypoliti martyria cruenta, diu ecclesia Komana

tam propter rerum inopiam nimiam, quam etiam per-

secutorum rabiem et srevitiam, sicut dictum est supra,

vacavit ; donec tandem tempore beati Silvestri pap»

Dominus ecclesiam suam tanto oculo benigniore respexit,

et imperatorem Constantinum ad fidem miraculose

couversum, et a papa Silvestro baptizatum, humiJem

erexit, et tmic priino ditatam iu terris ac dotatam, in

DTST.] SPECTTLTTM ECCLEST.?!:. 2G9

ciimulum terrena3 opulcntinr> et cUvitiarum gloria), sicut in prima Distinctione plenius est declaratuni, eandem exaltavit.

Ab episcopatu namque ]n-incipis apostolorum usquo ad Silvestri tempora felicia, sajviente prseter modum persecutorum rabic, certa non erat episcopalis statio, sed ubicunque impulerat necessitas, sive in cryptis, sive in coemiteriis, sive in domibus religiosorum viro- rum vel mulierum, seu in fabricis fidclium occulte Deo dicatis, missam papa celebrabat, super altare ligneum scilicet in modum arc£B concavum, habens in quatuor angulos circulos in quibus vectes immittebantur, quibus, more quondam arc?e foederis pev desertum portatae, a sacerdotibus tantum deferrebatur ubicumque Ro- manus pontifcx latitabat, vel ubi sacra mysteria cele- brare disposuerat. Quod quidem ob reverentiam apostolorum principis, qui super altare hoc dominicum celebravit sacramentum, hoc in dominicum et patriar- chale Sancti Johannis Lateranensis stabilitum est altare, ut nullus super iUud nisi Romanus pontifex missani audeat celebrare, quatinus tamen decreto firma- tum postmodum ut nuUum deinceps altare per univer- sam ecclesiam nisi lapideum foret.

Cap. II.

De qiiinqae 2>cUrlarchalibus ecclesiis in urbe Romana siatutis^ et quocl Sancti Salvatoris ecclesia Latera- nensis coiteris cunctis principalior existat.

SlCUT igitur ex scriptis autlienticis studiose collegi Principal et ex Romanis historiis diligenter excerpsi, a tempore churcbes in summi pontificis Sylvestri summique principis Con- stantini, post ecclesifisticam plenius ordinatam in urbe Romulea dispositionem, fuerunt et sunt iu eadem urbe quinque principales et patriarchales ecclesise, quse et l^atriarchin? dicuntur ; prima scilicet ecclesia beati

270 ’ rJIRALDI CAMBRENSIS [iV.

Johiuinis Lateranensis, qiia^ liaLet priorem regularis et canonicjo religionis ; ecclesia Sancti Petri, qu» habet archipresbyterum cardinalem clericis singulariter ibidem deservientibus jira^positum et pr?estitutum ; ecclesia Sancti Pauli, quaj habet abbatem monachis habitus Cluniacensis prfestituni ; ecclesia Sancta; MarijB Majoris, qu£e habet archipi-esbyteruni clericis singularibus prje- stitutum ; ecclcsia Sancti Laurentii foris murum, qua» habet abbatem monastica? religionis sicut apud Sanctum Paulum distincte et discrete priicrogatum. Primse vero patriarchiai vi. assignati sunt episcopi, videlicet dominus • papa Hostiensis, Albanensis, Portuensis, Sabinensis, Tusculanensis, Pra^nestinensis ; singuhs autem aliis assignati vii. presbyteri cardinales, qui sunt in summa xxviii. Harum autem v. principalium et patriarchalium ecclesiarum primam et prsecipuam princi})aliusque fun- datain ecclesiam esse constat Sancti Salvatoris Christi Jesu, Sanctique Johannis Baptista?, necnon et Sancti Johannis EvangelistjB Lateraiiensem, quse rationibus astrui potest et auctoritatibus multis ; quamvis tamen altercationibus variis et assertionibus, probabilibus quidem et verisimilibus, clerus ecclesise Sancti Petri constanter obloqui videatur et oblatrare, suam prjie- ponere basilicam moliendo modis omnibus et enitendo. Tum scilicet quoniam in niajori Litania clerus Sancti Petri, tanquam navis prora et alioriun ■ vexillifera omnis, de navi tota, hoc est de processione generaliter collecta praecedit, domino papa, tanquam principali et prsecipuo gubernatore, velut ex puppe sequente.

Hinc est etiam quod crux dominica quadragesimali tempore sumitur de sanctissimo beati Petri altari qua) praecedit populum poenitentem per quadragesimam totam ad stationes euntem ; tum etiam beati quoniam Petri basilica cseteras ecclesias omnes urbis et orbis transcendit lumine lampadarum. Cujus nimirum ad decorem pariter et honorera accenduntur lampades in ea cotidie centum sexaginta v., tum etiam singulari

DIST.] SPECULUM ECCLESLE. 271

prrerogativa in hac basilica fiunt pallia, et vigiliis sanctorum sacris vigilanter elaborantur, qufe pontifex Romanus mittit patriarchis et archiepiscopis per uni- versum fidelium orbem constitutis. Proinde et legatus ecclesioe Romanre pallium otFerens dicit: “Accipe palliun\ " beati Petri sumptum in plenitudinem officii tui :” ncc- non et hoc quoque, quia specialiter dictum est Petro : " Tu es Petrus, et super hanc petram redificabo eccle- " siam meam.” Quare videtur ejus basilica cseterarum omnium e.sse non immerito fundamentum.

Ut igitur ab ipsis hujus sacrosanctae basilicre funda- toribus suraamus exordium, in vita vel actibus beati Silvestri prsedicti patriarchii Lateranensis pr.Tsulis legimus, quod Constantinus post undam baptismatis et sui corporis sanitatem, ut omnibus evidenter osten- deret quod veri Dei adhassisset culturfe, in[tra] palatium suum templum hujus nominis construxit, sicut ipsemet confitetur dicens : " Sit omnibus notum nos ita Christi " cultores effectos ut intra palatium nostrum templum " hujus nominis constniamus, in quo populus Chris- " tianus una nobiscum conveniens Deitati ejus gratiam " referamus." Et paulo post : " Ut autem notum sit " universo orbi vero Deo Christo nos inclinasse cervices, " intra palatium meum ecclesiam construxi, ut univer- " sitas hominum comprobet nulla dubietatis in corde " meo vel erroris remansisse vestigia." Item in pri- vilegio, quod Romana? ecclesire fecit, ita legitur : " Interea " nosse volumus omnem populum universarum gentium " ac nationum, per totuni orbem terrarum, construxisse " nos intra palatium nostrum Lateranense, ibidem " Salvatori Domino nostro Jesu Christo, ecclesiam a " fundamentis cum baptismo, et xii. nos de ejus fim- " damentia cophinos, secundum numemm xii. aposto- " lorum, terrce onustos, propriis asportasse humeris. " Quam sacrosanctam ecclesiam caput, matrem, ac " verticem, omnium ecclesiarum universo orbi terrarum " dici, coli, venerari, ac pra?dicari, una cum beato

272 OIUALDI CAMBRENSIS [iV.

" Silvestro sanxiiuu.s, sicut per alta no.stra imperialia " decreta statuimus." Et quoniam Salvator universai caput ecclesi?e consistit, debito lisec, quse ejus uomini proprie dedicata est, caj)ut et vertex omnium eccle- siarum constituta diuoscitur, quippe prius ajditicata ac dedicata est ; cujus dedicationis solemnitatem, v. idus Novembris universo orbi venerandam, a})Ostolica sanx- ivit auctoritas.

Hajc est septima inter prjecipuas ecclesite festivitates, qute a Salomone pra? ctBteris cunctis festivitatibus cele- brata cum universo Israele vii. diebus legitur, et octavo die omnibus cjus postulationibus annuit Dominus. Inde est quod in supradicta die, scilicet v. idus Novembris, omnis ecclesia in toto orbe Salvatori specialiter dedicata devotius cseteris festa percelebrat ; cujus solemnitatis gaudio quod specialiter per octo dies solemni.ssime celebratur, ut vmiversitas hominum studiosissime inter- esse contendat, apostolica sanxivit auctoritas.

Cap. III.

De Veteris Testamenti reliquiis et sanctuariis in Late- ranensi basilica reconditis.

Relics in In liac igitur prima Lateranensi basilica beatus Con-

the church ,,• i– •• i t.-

ofthe stantmus monarcniam impeni tenens, una cum beatis-

Lateran. simo Silvestro, hsec Veteris Testamenti sanctuaria

recondidit ; videlicet, arcam foederis, tabulas Tcstamenti

continentem, et urnam auream habentem manna, quod

habuit secundum tabernaculum, quod dicitur Sancta

Sanctorum. Unde beatus Paulus : " Tabemaculum

" sanctum est primum,’’ et csetera ; et " virgam Aaron

" quse fronduerat ;" et illa omnia donaria quse Philis-

tini cum arca remiserunt, anos aureos et mures aureos.

Est et ibi virga Aaron, cum qua fecit signa, decorti-

cata ; qua, ut ait Josephus, in secundo libro Antiquita-

tum, faciens Moyses incisionem longam, quam schismam

BTST.] SPECULmr ECCLESIiE. 27S

per medium ’ in modum crucis, projecit in Marhat et sanatse sunt aquna ; qua etiam percussit bis silicem et fluxerunt aqusB ; et turribnla anrea et altare incensi ; Cherubin aurei et propitiatorium ; ha3C qnidem in secundo. In priori vero tabemaculo, [quod] factiim est primum, VIL candelabra fuenint et mensa et propositio paniim, quse dicitur sancta. H?ec omnia inferius sub principali et patriarchali altari in cripta laminis aereis mimita, cum ipso toto tabernaculo, qnod [ad] baptis- mum beati Constantini beata Helena Romam devexit, recondita manent.

Verumtamen emergit hic contrarietas magna super arca foederis a Jeremia in petra reclusa, quse ante diem judicii non exibit, juxta assertionem Epiphanii, viri religiosi qui Paulam et Eustociiium Romam adduxit et multa contra lisereticos scripsit. Sicut enim in libro Historiae ScolasticJB legitur de Jeremia, capitulo secundo introdncitur Epiphanius loquens in hunc modum : " Audivimus a viris senioribus, qui ex servorum " Antigoni et Ptolomsei stirpe descenderant, quod " Alexander Macedo veniens ad sepnlchrum prophetse " et cognoscens loci mysterium, transtnlit ipsum " Alexandriam et sepelivit gloriose, ct ex tunc a terra " illa prohibiti sunt cocodrilli et aspides penitus. Nam " et idem Alexander prius introduxerat illuc serpentes " quosdam, qui vice marsorum aspides fugabant. Sed " non poterant penitus eas extirpare ; quos quia ab *’ Argis Peloponii adduxerant argones nominavit. " Hic est Jeremias qui regibus -^gypti signum dedit, " quod eorum idola everti oporteret, cum pareret virgo. " Legitur enim quod Salvator noster in ^gyptum " descendit cum Herodes qnserebat animam ipsins ; " quo intrante omnia idola ^Egypti collisa in terram

" quam scismam per mediian"] So in the MS. Aiaipu /ifVj;, Koi Kara HrJKos tV Toixiiv Troi,r)(Tafiivos. Joseph.

Antiq. iii. 1 . Scismam is a regular form, like chronicam.

S

274 GIRALDT fAMRRENSIR flV.

" oorrueruiit. Unde et .sacerdotes in secreto terapli

" loco imaginem Virgiuis et pueri statnentes adora-

" bant. Dimi vero Ptolomseus rex intenogaret eos

" qua hfec agereut ratione, dixerunt, patern» traditio-

" nis esse mysterium, quod a sancto propheta accepe-

" rant majores, et credebant in veritate ita fore

" futurum. Hic est Jeremias, qui templum evertendum

" prsenoscens, arcam testamenti cum iis quse erant in

" ea tulit, et precibus suis absorberi eam fecit in petra,

" petram vero digito desig-nans Dei nomine impressit,

" et fiictum est sigillum in similitudinem sculpturfp,

" qua? ferro cavatm’, et ipsum Domini nomen nubis

‘•’ operimento ita celatum est, ut ex tunc nec locum

" quis recognoscere queat, nec ipsum legere nomen,

" usque in hodiernuni diem, et usque in finem, et

" ))ristingB figurfB instar illic stepe nubes, ut ignis, fit

" nocturno tempore, eo quod gloria Domini ab ejus

" lege non desinat. Est autem petra illa in lieremi

" terra inter duos montes in quibus jacent Moyses et

" Aaron." Dixitque Jeremias prsesentibus : " Dominus

" ex Sicm recessit ad coelos, inde rursus in virtute

" venturus ; et ei-it signum presentiee ejus quando

" universse gentes adoraverint lignum." Dixitque quod

hanc arcam nemo prfeter Aaron …. poterit, et tabulas

quse in ea sunt nullus aperit sacerdotum, nullusque

prophetarum nisi electus Domini Moyses ; .et in prima

resurrexione resurget hffic arca, et exibit de petra, et

ponetur in monte Sina, et onines sancti congregabun-

tur ante eam, regi^essum Domini sustinentes, et ad-

versarium qui eos quaesiturus est interimere fugientes.

Contrarietas vero de arca sic solvi potest, ut aliqua

scilicet ipsius pars cum contentis ejusdem tabulis,

scilicet, uma aurea, et virga Aaron quse fronduerat,

ad honorem ecclesise suae Romam postea nutu divino

sit translata.

DTRT.] SPECULUM F.CCLESIiE. 275

Cap. IV.

Da Novi Testamenti saiictuarlis et 7’eliquiis in eadem basilica reconditis.

In principali vero altavi ligneo, argento cooperto, liu- Other

iusmodi Novi Testamenti sanetuaiia raanent : tunica ^^^’’^s P^e- ‘. . . . . . . served m

inconsutilis quam fecit Virgo Maria filio suo Domino the same

nostro Jesu Christo ; j)urpureum vestimentum ejusdem ^^’ “’’’■

Salvatoris et Redemptoris nostri ; de sanguine et aqua

lateris Domiui ampullaj duse, et arundo. Item sunt

ibi reliquite de incunabilis Domini. De v. panibus

hordeaceis et duobus piscibus. De mensa Domini. Lin-

theum unde extersit pedes discipulorum suorum.

Sudarium quod fuit super caput ejus, quod est uuum

de V. lintheaminibus quibus corpus Domini fuit invo-

Uitum. Est ibi de loco ascensionis in coelum. De

sanguine Johannis Baptistae. De pulvere et cinere

combusti corporis ejusdem prsecursoris Domini. Cilicium

ojus de pilis camelorum. De magna sepultura sancti

Johannis Evaugelistte ampulla plena. Tunica vel

vestis ejusdem sancti apostoli et Evangelistse Johannis,

qufe superposita corporibus juvenum surrexerunt, qui

proptcr venenum quod biberant mortui fiierant. Item

capita etiam apostolorum Petri et Pauli, quorum

partem post longa tempora Leo tertius papa in ecclesia

Saucti Laui’entii in palatio, cum multis aliis reliquiis,

recondidit. Sciendum quoque quod imago Salvatoris,

quae super altare pra^dictse ecclesise Sancti Laurentii

est, quam Lucas Evangelista designavit sed virtus

Domini angelico perfecit officio, cum multis aliis reli-

quiis, de supradicta basilica Salvatoris delata est in

ecclesiam Sancti Laurentii ; cujus etiam imaginis

locus in dextera parte basilic{i3 idem patriarchium or (^<r^ ‘■ tc

ingredientibus est collocatus. Postquam vero Constan- ‘^ “*’

tinus, qui monarchiam tenebat imperii, a beato Sylvestro

baptismi meruit purificari sacrameuto, tunc primum

s 2

‘27G OIRALDI CAMRRENSIS [iV.

lege ab ipso pronuilg-ata wncessum est omnibus, sub Romano imj^erio doijjentibus, licitc ecclcsias fabricj» . . . id faciendum, suo alios ut hortaretur exemplo, in proprio Luiteranensi j^alatio ecclesiam in lionore Salvatoris mundi fabriewit, et basilicsim appendiciam juxtji in honorem Sjincti Johannis Baptista», in loco in 4U0 baptizatus a lepra meruit nunuhiri. Qujim etiam supra diet;\m ecclesiam Salviitoris pr.vfatus Sylvester publice consecravit v. idus Novembris, et illa usque hodie celeberrima fe-stivitas Romse in qua j>rima ecclesia publice consecrata. Et imago Salvatoris depict:! parietibus primum visibilis omni populo Ro- mano apparuit. Dediojit:i est etiam ad honorem et laudom Sancti Johannis Evangelistse, qui pras caeteris dilectus Domino fuit, qui supra pectus ejus in coena recubuit, qui vii’go mente et corpore pormansit ; cui mati^em etiam a cruce virgiui virijincm commendavit. His itaque tribus Lateranensis ecclesia fulta patronis, Salvatore scilicet, pra^cursore, pr.rcipueque dilocto, (jui de ipso dominici pectoris sahitifera tiuenta fonte ]>otavit, veritiitis evangelicsv post alios conscriptore, et coelestium arc;\norum sublimius et subtilius scrutsvtore, c«teris ecclesiis per urbem et orbem uuiversis digne pra^ferri debet et pi-sfiponi.

Cap. V.

De ecelesm heati Petrl apostoli a Constaiititvo, rogatu Sylvestri papa, Roma} coiistructa, et in eadem apostoli ejiisdem corpore hojwrifice recondito, nec- oioii et hasilim heati Pauli apostoli, corpore ipsius, sicut decuit, in cadem gloriose reposito.

The Fabricata igitur et magnifice, ut dictum est, conse-

St. Peter, t^i^ta et dedicata sanctissimi Salvatoris et sanctorum

^^”’^/^^^’^fSancti Lateranensis ecclesia, paulo post tempore Chris-

tianissimus imperator Const.ontiuus, rogatu Sancti

tinc.

DIST.] SPECULUM ECCLESIAJ. 277

Sylvestri papa), cum niagua devotione et diligentia, ut buiit by rcs ipsa docet, fccit ecclesiani beato Petro apostolonun * ““stan- pvincipi, ante tempUun ApoUinis in Vaticano et Neronis palatio. Cujus fundaraentum ipse imperator prius fodit

et sisportavit inde, xii apostolorum.’

Cujus venerabile corpus una cum beato Sylvestro papa ita recondidit ; loculum argenteum continentem sanc- tissimum corpus omni parte ex a)re et cupro conclusit, quod est immobile ; ad caput pedes v., ad pedes v.,^ ad sinistrum pedes v., subtus pedes v., supra pedes v. Sic inclusit corpus beati Petri, et exoriiavit serius altare ejus et arcam ex auro fulvo, et fecit cyburium ^ ex columnis porpliyreticis et auro mundissimo ; posuitque ibi ante venerabile altare ejus, ad ornatum ejusdem bsisilicae, xii. columnas mirificas, quas de Grajcia portari fecit, qure fucrunt de templo Apollinis Troise ; posuitque super corpus beati Pctri crucem ex auro puro habentem cl. libras, in qua scriptum est :

CONSTANTINUS AUGUSTINUS ET HeLENA AGGIIS.*

Fecit et basilicam beato Paido apostolo via Hostiensi, et recondidit corpus ejus, sicut corpus beati Petri, in a3rc et cupro fortiter et profunde locatum, quoniam a GrtBcis eadem corpora furto antiquitus fuerant quando- que sublata, sed antequam longius exportari possent per Dei gratiani recuperata. Has itaque basilicas duas bcatus Sylvester papa una die, qua una die coronati sunt, ad honorem Jesu Christi filii Dei vivi, et ejus gonitricis, et beatorum principum apostolonim Petri et Pauli solemniter consecravit, convocatis episcopis et sacerdotibus et turbis tidelium multis.

" apostolorum~\ The seribe lias | ■” cyburium] i.e. ciborium. omitted certain words. See p. 271. j ’ ii<jgiis’\ agg’’, MS.

• ad pedes v.] So in the MS. 1

278 (JIllALDI CAMBRENSIS [iV.

CAP. VI.

De trlbas ijatrictrchalibus eccleaiiti, iuter dictcis (jainque ‘jfirincipalioribus, qacedam riiemoratic digiiu ‘oon incompetenter ap^posita.

The QuONiAM autem (le quinque patriarchalibus ecclesiis

Uromca j^omaB tres istas principaliores esse constat, Sancti Sal- ronica. vatoris scilicet Lateranensem, Sanctique Petri, et Sancti Pauli, super his tribus quiodani adjicere non incon- grua nec incompetentia ex chronicis et libris historicis studioso labore congesta curavi. De duabus igitur iconiis Salvatoris, Uronica scilicet et Veronica, quaruui una apud Lateranum, altera vero apud Sanctum Petrum inter reliquias pretio.siores habetur, primu dicetur.

Lucas vero Evangelista raedicus erat, tam corporun\ egregius quam animarum eximius, et pictor quoque mirabilis ; qui cum matri Jesu post ascensionem ad- liaesisset, inquit ei Maria : ‘• Luca, quare non depingis " Filium meum f Cum ergo ipsa indicante prius sin- gula membra pinxisset, et post midtarum deletionum correctiones tandem in unam imaginem conjuncta matri obtulisset, ipsa imaginem diligentius intuita subjunxit : " Hic est Filius meus.” Tales fecit duas vel tres, quarum una Komre habetui- apud La;teranensem, scilicet in sancta sanctorum. Quam cum papa quidam, ut fertur, inspicere praesumpsisset, statim lumen ocu- lorum amisit, et deiude cooperta fuit auro et argento tota prseter genu dextrum, a quo oleum indesinenter emanat. Hsec autem imago dicitur Uronica, quasi essentialis. Alia autem imago Rorase habetur, qi;* dicitur Veronica, a Veronica matrona quse taradiu desideraverat et orationibus Dorainura impetraverat videre ; quaj semel exiens a templo Dominum obvium habuit dicentem : " Verona, ecce quera desiderasti.” Quem cum intuita fuisset, ipse peplum ejus accipiens

DIST.] SPEUULUM KCCLESIJfi. 271»

imp)-ossit vultu suo, et reliquit in eo exi)re8sam ima- gineni suam. Hfbc in magna similit(!r reverentia, et a nemine, nisi per velorum qui» ante dependent inter- positionem iuspicitur ; et hsec est apud Sanctum Petrum. Hobc autem illa, ut legitur, mulier fuit, qujt^ tangens timbriam vestimenti Jesu a sanguinis pro- fluvio curata. fuit. Legitur etiam quod eadem mulier post Christi passionem Romam de Hierosolimis venire coacta, eamque secum portare quam relinquere voluit compulsa, statirn ut Tiberio Oaesari allata fuit curatus est a morbo incurabili quo laboraverat. Dicunt autem quidam vocabulo alludentes, Veronicam dici, quasi veram lconiam, id est, imaginem veram.

Dc vultu quoque Domini Lucano, nou depicto sed ligno magis insculpto, et a Nicodemo sicut legitur devote multum et ;irtificiose composito, ordine competenti nunc dicetur. Quatuor igitur episcopi Lucanensis, Lunensis, Mantuanensis, et Parmensis, missi a quodam Romano im]ieratore Constantinopolim, propter reliquias perquirendas, detulerunt imaginem Salvatoris, quee vul- tus Lucanus appellatur ; et sanguinem, qui de iconia a Judroo crucifixa manavit a latere lanceato, in una ampulla, et aliam ampuUam de aqua de eodera lateie manante ; et clavum quo pes Christi vel manus clavata luit. Hi vero episcopi cum reversi in portu Lunensi applicuerunt, quia impeT-atorem mortuum invenermit, dictas reliquias inter se diviserunt; Liminiee episcopus imaginem Lunensem ; ampullam sanguinis, ({Udd nunc est apud Sanctam Mariam de Sarazina, quasi per quatuor miliaria a Luna distantem ; Mantuanensis am- pullam aquai ; et clavum Iiabuit Parmensis.

Romam autem et ad patriarchales urbis ecclesias nunc revertanmr. Habet autem papa collaterales et cardinales episcopos vii. : Hostiensem, Portuensem, Alba- nensem, Tusculauensem, Sabinensem, Proenestiuensem, et Sancta^ l^uffinae, qui ad sacrosanctum altare basilica’ Salvatoris, qua3 appellatur Constantiniana, per hebdo-

triarchate.

280 GIKALDI CAMBRENSIS [iV.

modas suas misstirum solemnia celebiare debent. Sin- gulis autem aliis patriarclialibus ecclesiis iiij. assignati Kunt vii. presbyteri cardinales, qui sunt in summa xxviii. ; sicut supra dictum est.

Diaconi vero cardinales habentur ibidem xviii. prajter subdiaconos et acolytos in capella domini papse quam plurimos.

Cap. VII.

De aliis prceter dictas in itrbe quinque patriarchalihus per orhem ecclesiis, et ecclesiM, Jerosolimitana patriachcdem demum honorem et sedem adepta.

The see of Pe^ETER dictas autem patriarchales urbis ecclesias v. erec^d^™ sunt alise per orbem fidelium plurimse patriarcliales, into a pa- seu primatiales ecclesiee, quod idem est, institutae ; veluti Constantinopolitana, Antiochena, Alexandrina, et alise multse tam cismarinse quoque quam transmarinae. PatriarchsB vero seu primatise sedes necesse est ut duos metropolitanos ad minus subditos habeat, aut saltem unum. Notandum hic autem quod Hierosolimitana ecclesia, usque ad tempora Justiniani imperatoris et Augusti, tantum simplicem episcopum habuit, nuUa vel modica dignitatis prserogativa gaudentem. Tempore vero dicti principis egregii congregata est synodus apud Constantinopolim, sedente Romse Julio papa, ubi post alias ecclesise Dei institutiones varias prsescrip- tam Deo amabilem honorare decentius. ecclesiam, et ejus episcopo locum inter patriarchas dare, sacra synodalis sanxit auctoritas, consideratione piissima, sanctse resmTectionis dominic?e dignam ut decuit reve- rentiam exhibendo. Sed quoniam prsedicta Dei cultrix civitas, id est, Jerusalem, quasi in limite Alexandrini et Antiocheni patriarchatuum efat, nec haberent unde illius urbis ordinarent suffraganeos nisi utrique patri- archise aliquid detrahereut, visum est expedire ab

DIST.] SPECULUM ECCLESIiK. 281

utroque aliquid decerpere, ut eidem juxta Ibrmam aliorum patriarchatumn ordinarent subjectos. Sub- traxenmt ergo tam Antiocheno quam Alexandrino simplices episcopos plurimos et metropolitanos quoque nonnullos, et sanctse sedis Jerosolimitanse patriarchiali antistiti ordinatione felici substituerunt.

Cap. VIII.

De numero vero hasilicarum in urbe Romana, tam intra muros quam extra constructarum, qum sunt quadringenta quinque minus.

De numero vero basilicarum in urbe Romana nunc a wish dicatur. Sunt enim Sancti Salvatoris xxxiii. Sunt ^^ *!5?

basihccc

enim Sanctse Mari* Ixxii. Ecclesiae vero Sancti in Rome. Angeli vii. Sancti Petri vi. Sancti Pauli duas. Sancti Andreae xx. Sancti Laurentii xxi. Sancti Nicholai xxiii. Sancti Johannis xv. Sancti Martini vi. Sancti Stephani xvi. Sancti Gregorii viii. Sanctse Cecilise vi. Sancti Blasii xii. Sancti Cosmse v. Sancti Anastasii vi. Sancti Thomse vii. Sancti Benedicti v. Sancti Sylvestri vi. Sancti Cresarii iv. Sancti Satu- rini duaj. Sancti Bartholomsei du^e. Sancti Adriani duse. Sancti Viti duse. Sancti Sergii tres. Sancti Valentini tres. Sancti Ciriaci duse. Sancti . . . xl. tres. Sancti Sebastiani tres. Sancti Pantaleonis tres. Sancti Georgii duee. Sancti Agati ^ una. Sanctorum Abdon et Senesii una. Sanctse Luciae vi. Sanctaj Agnetis duaj. Sanctse Marise duge. Sancti Apostoli una. Sancti Apollinaris duae. Et praeter has sanctorum variorum et sanctarum ecclesise, quasi numero Ixiiij. Summa vero omnium ecclesiarum Romas tam intra muros quam extra, tam in urbe sciHcet quam suburbio, quadringentse quinque minus.

’ Agati] Agabi ?

282 (jSlRALDI CAMBKENyiS | IV.

CAP. IX.

Dc niLTneiv baisiUcarum movce Rortice, scilicet urhia Constantinopolitance, et aliis quibusdam de urbe eadem scitu memoratuque non indignis.

Theirnum- Adjiciendum hic autem esse videtur de urbe Constan-

stlnUnoX tinopolitana, qujB Koma nova vocatur, ad evidentiam

nrbis utriusque majorem, quod facta computatione de

ccclesiis extra urbem, per districtum maris angusti

quod SUiyno dicitur, vulgariter vero bracbium Sancti

Gregorii vocatum, ab utraque parte littoris usque ad

mare majus de Bustia, quod est spatium xxx. miliari-

oruni, sicut possunt ecclesiae videri a navigantibus per

ipsuin Stayao, inventa sunt monasteria Ixiiij. et aliie

ecclesise trecentse sex minus. Item enumeratis barcis,

per idem spatium, inventa sunt ii. milia quingenta liii.

barcarum, prseter illas, quse computari non potuerunt

quia transierunt de nocte, quse sestimatse sunt plures

quam quingentas. Item naves, tam magnae quam

parvse, quas velis feruntur, trecentfe Ixi. Item galese et

vicerii centum Ivii. Urbs etenim illa, quse nova

Roma vocata est, et a Constantino constructa et ejus

a nomine nuncupata, quantum ad temporalia commoda

inelipri dicitur omine condita, totam enim veteris

E,om0e nobilitatem et gazas infinitas ad construendam

novam Romam secum imperator Constantinus adduxit.

Unde sicut illa tam sedificiis quam opulentiis semper

postea crevit, sic et in eisdem vetus Roma decrevit.

Proinde sicut dici solet, quantum spatii terrarum intra

muros veteris Romse continetur, cujus ambitus circa

miliaria vii. nsstimari solet, quod etiam spatium

])lusquam ex parte media ruinis nunc patet insedifica-

tum, tantumdem nova Roma tectis egregiis et palatiis

ivdificatum, ante destructionem urbis ejusdem et expug-

nationem nostris diebus, per Latinos factam, continere

solet. Vetus autem Roma quantum in ssecularibuv

DIST.] SPECULUM ECCLESliE. 283

opulentiis efc teinporalihus pompis postea (iocrevifc, fcantura iu virtutibus ct Hpiritualibus .salutiteris(iuc bonis ampliora de clie in diem inorementa, felici mutatioiie, suscepit,

Cap. X.

De veteri denuo Roma et quibusdam cceteris prcBmissis non incompetenter adjectis.

Ut autem ad patriarchales ecclesias veteris Koma; Measure- nostrsB praecipueque tres principales revertamur, et ut “p^^^^^ cuncta evidentius pateant, aliqua non incompetenter churches adjiciamus. 8ciendum quod longitudo ecclesiii; sexies xx. ‘” **™’^’ passus [et] ix. continet ; longitudo vero crucis ecclesia? octies XX. passus et duos ; latitudo navis ecclesiai cii’citer Ixxx. passus ; longitudo paradisi extra ad atrium et ecclesise introitum Ixxii. Item longitudo ecclesise Sancti Pauli novies xx. passuum et v. ; latitudo vero oorporis ecclesiae quantum xx. passuum et x. ; longitudo paradisi quantum xx. passuum. Ecclesia vero Latera- nensis parum distare videtur ab alterutra duarum illarimi in quantitate. Notandum hic autem quod Lateranum a latentibus ranis vel latrantibus, quia in loco illo antiquitus, ut dicitur, pahis erat ranis abun- dans, vocabulum accepit. Alii dicunt ut dictum est a hitere leonis, quoniam urbs formam leonis pra^tendit, et palatium Constantini situni fuit in latere leonis, sicut et Capitolium a capite fertur denominatum esse, quasi in capite leonis situm. Notandum et hoc quoque, quod in ecclesia beati Petri sunt trabes longissimse in latitudinem ecclesice inter pilas et columnas porrectte. Scinduntur autera in sylva quadam quasi per vi. railiaria ab urbe distante ex parte boreali, qua) dicitur Missa heati Petri; quia tota terra illa et provincia propria beati Petri est, et homines provineia? illius servitium tale beato Petro debent, quod trabes illas

284

GIRALDI CAMBRENSIS

[IV.

scindunt, quse abietincio sHnt, et usqxie in Tiberim, <juai non procul inde currit, attrahunt ; quie sic impo- sita^ Romam pcr se rapidi fluminis vehiculo transfe- runtur. Est autem longitudo trabium quasi passuum xxxiiii.

Cap. XI.

De sublimitate et excellentia Romanw ecclesioi largi- tione Constantini magniflce collata, et prophetali vaticinio a longis retro soeculis declarata.

The ExPEDiTis his igitur quse expedienda videbantur, et

Churchof quasi diojressionibus quibusdam maioris evidentise causa ivonie pros- ■■–’ -*■ ^

pers by the non inutiliter factis, ad felicia beati Sylvestri magnique hberahty Constantini tempora revertamur ; a quoitun nempe stantine. temporum cuiTiculis, postquam per imi^erialem rauniii- centiam tantam, et incomparabilem in terris largiflute caritatis excellentiam, una cum imperiali^ diademate urbem ipsani urbium omnium et orbis caput et dominam feliciter obtinuit, provinciasque j^eramplas, Campaniam totam vallemque Spoleta?, cum oppidis et munitionibus multis, eadem largitione suscepit, floruit in terris ecclesia rerum opulentiis et gloria. Sicut enim plenius dictum est supra in Distinctione prima ; si tabernaculi Moysaici templique Salomonici, qute velut in figura ecclesias preecesserant, tanta fiiit opulentia tantaque divinitus indulta gioria, sicut in Exodo legitur et Levitico, necnon et Regum libro, quanto magis res ipsa figurata, scilicet ecclesia, prsesertim tam impretiabili pretio, quia Christi sanguine, comparata, gioriam in terris magnam, ubi diutius oppressa fuerat, digne debuit obtinere? Quod etiam eximius prophe- tarum Isaias aperte declaravit, capitulo sc. Ix. 15, dicens, tanquam primitivam ecclesiam alloquendo : " Pro ‘• eo quod fuisti derelicta et odio habita, et erat qui ‘* per te transiret, ponam te in superbiam siieculorum.

J

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 285

’ gaudiura in genei-ationem et generationem. Et suges

’ lac gentium et raammilla regum laetaberis, et scias

’ quia ego Dominus salvans te et redemptor tuus fortis

’ Jacob. Pro ?before afFeram am-um, et pro ferro afferam

’ argentum, et pro lignis aes, et pro lapidibus femiiu,"

et ca3tei-a. Ubi notandum quod super superbiam,

Glossa interlinearis apponitur, scilicet, dominationem et

potestatem ; et ita superbia in bono, quod raro iu

Scriptm-is reperitur, nisi hic et in Parabolis, capitulo

xxii. Ait enim Sapientia quasi loquens introducta :

" Mecum sunt divitiae et gloria, opes superbae et jus-

" titia ;" cum enim superbia vitium sit, et detestabile

vitium, dicimtur hic opes superbse, ab effectu scilicet ;

quia plerosque superbos efficere solent et vitiosos."

Cum itaque magni principes et magnifici univer- sseque monarchire moderatores riiclyti potentissime rempublicara regere satagerunt patriraoniumque beati Petri, tam laudabili Constantiniana ut dictum est largitione collatum, integrum et illibatum omni ex parte, religione nimirum ac devotione prsediti, conser- varunt, floruit ecclesia Romana gloria et lionoi^e sicut decuit undique decorata, divitiisque teiTenis et opu- lentiis copiosis summe sublimata.

Cap. XII.

Qualiter post cUvisum in orhe dorninium, maxiraeque post translatum ad Teutonicos imperium, eadem iteimm ecclesia in summam paupertatem est redacta.

PoRRO post divisum in orbe dominium, pragcipueque Pails into

post translatum ad Theutonicos et Boicarios, omine ^«’^‘erty at • r. , Tt ’ ■ • , the inva-

miausto, Komanura iraperium, quoniam regnum quod- sion of the

libet in se separatum desolationi semper obnoxium, ^^rb^irians.

diminuta jam plurimum regendi potentia, crevit statim

in subditis aviditas et avaritia, crevitque consequenter

audendi temeritas et arrogantia, maximeque in rebus

280 OIRALDI fAMBRENSIS [iV.

ecclesiasticis, defeusore carentibus, pace consneta qua gaudere solent quasi sopita sive sepulta, proioipit in publicum turbans onmia sibique usurpans, tranquillis animis et sedatis semper exosa, cupiditatis imniensjp comes atque sequela rapina ; rivulis quippe successorum ab irriguis largitoruni fontibus longe derivatis, nativo- que nimirum multuni ol) hoc sapore nmtato, sicut nobilitate pariter et potostate sic puritate mentis et caritate ex toto fere degeneres effecti, qui principales eorum qure Dei sunt defensores esse deberent et pro- tectores, quse sua sunt qurorentes non quee Jesu Christi, destructores rerum ecclesiasticarura effecti Bunt et directores, quoniam, ut ait poeta :

" Sic omnia fato " In pejus ruere et retro sublapsa referri."

Propter principes igitur hujusmodi de die in diem deteriores effectos, debilesque magis et degeneres, qui non solum ecclesiam Romanam non protegunt, verum etiam ipsi palam et publice bona ecclesiastica diripiunt, et diripientibus undiqne cseteris non subsistunt, beati Petri cathedra non mediocriter bonis ssecularibus est apporiata et mundanis opibus ac rerimi affluentibus destituta. Romanorum enim ^eneratio prava, et anti- qu£e nobilitatis a Constantino veteri Romse tanquam fsex sola relicta, sicut Italici exemplo illorum cseteri, quoniam imitatrix est semper natura vitiorum, papte dominium neque verentes nec reverentes, neque canoni- cam in aliquo censuram nec prsescisionis elogium formidantes, totum apostolorum patrimonium sibi praeripiunt, solum dominationis nomen inane summo pontifici relinquentes.

DIST.] SPECULmr ECCLESIyE. ^87

Cap. XIII.

Qualiter et quam ob causam ecclesia Romana, fauioer et inops effecta, per clerum et populum illuc con- fjuentem sit sustentata, ideoque delatoinira linguis maledicis diffamata.

AcciDlT hic igitur quoniam defensoribus primis et Unjustly prfecipuis eorum(|ue successoribus viribus virtute aimi- ^^ ^"^ • libus caruit, nee ipsi se dictas ob causas, quoniam armatis viribus non utitur ecclesia, defendere valent, tam membra principalia quam et caput, cardinales sci- licet et papa, summam ad inopiam redacti forent, nee per clerum et popidum orbis universi, fidelium Aposto- lorum limina devote visitautem, copiosius ut decet ac plenius largifluas caritatis obtentu fulcirentur. Quid enim sequitati competentius, quid rationi convenientius, quam ut summum in terris pastorem suum et ani- marum rectoreni, cum assessoribus suis assiduis, totus fidelium gi’ex relevet et recreet, caputque suum mem- brorum universitas ingruente inopia gratuita liberali- tate sustentet? Nonne coluber, ut caput incolume conservet et iUsesum, ad tuitionem capitis ipsius coipus totum imminente periculo circumvolvit et exponit ? Quid autem apes, quid aves, quid animantia bruta, quantumque conferant honoris suis principalibus singula satis evidenter philosophica scripta dechvrant. Non itaque mirandum si ratione prsedita et ad ima- ginem Dei plasmata rectori suo sub coelo supremo Christique vicario debitam in omnibus venerationem impendant et honorem.

Hinc igitur tam declamafci per orbem urbis iUius et tam divulgata cupiditas, quia sicut oHm summis prin- cipibus et monaichis subdita mundi regna cuncta fuerunt et tributaria, sic et ecclesiae fidelium imiversse Romano pontifici, Deo disponente, subjectse beati Petri cathedne non immerito coUa submittimt, eique non

28S GIRALDI fAMBP.ENSIS flV.

ingrate quicquicl honoris in terris sunt assecutse, tan- quani niatri et domina), debito detentique jure totuni a«cribunt. Proinde, sicut imperio Romano temporali, diini integra stetit monarchia, mundus universus ser- viebat, sic et imperio Romano spirituali, scilicet ecclesi?e principali namque Petri, quse Christo guber- nante naufragium pati non potest, ecclesise per orbem cunctse per omnia, tanquam capiti, ministrare neces- sariaque suppeditare tenentur. Unde quemadmodum sacerdotes atque Levitai decimas et oblationes Deo et ecclesise debitas exigentes, ne detentores earum lethali . delicto condemnentur, palam ob hoc a populis ineptis et indiscretis immoderatse cupidinis arguuntur et ambitionis, sic et eadem malitia curia Romana, quoniam bonis ecclesiasticis sibi cunctis ex mundi partibus con- gestis et collatis, tanquam propriis utitur, sibique per Dei donum et gratiam appropriatis, a plebibus imperitis, maledicisque delatorum linguis, atram aviditatis et avaritise notam incurrit. ’ Verumtamen velut in im- perio quondam materiali, ne per hostiles incursus res- publica gladiis regum comparata pristinse dignitatis a statu nobili decideret uUatenus aut deperiret, universa mundi regna subjecta urgente necessitatis articulo suffragia statim, quasi capiti membra, pro viribus totis et virtute ministrabant, alioquin infidelitatis evidenter argui possent ; haud aliter in imperio Romano spirituali, ne decor et decus gloriaque terrena, in opibus et rerum affluentiis, principali ecclesiae, Deo disponente, concessa, per penuriam aut inopiam ullis, quod absit, eventibus evanescere queat, cunctae per orbem ecclesise, tanquam matri filise, debita decentiaque suffragia ministrare non cessant quatinus . . . . in prsediis amplis et prse- dialibus possessionibus olim, ut dictum est, ecclesise collata fuerant, cum subditorum pravitas propemodum prorsus ademit, remediabili subsidio dato divinitus et clementer indulto, gloria et honore digno quidem ac debito, rebus etiam in temporalibus fraudari nullatenus ecclesise dignitas est permissa.

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 289

Cap. XIV.

Qnaliter etiam et quibiis exeniplis temporum quoque f/entiliiatifi Romana’ cehitudini noia avariiice et avidiias objecta fuit.

QuALiTER auteni pijiescriptis ex causis, quoniam ad Kome un-

capitis sustentationem tanquam iure naturali seniper-’"^’’^ ^^’" ’ . posed to

membra concurruut, tani Romana potestos primo tem- tlie charge poralis, postea vero felici mutatione simul et successione f„ ck"-^’;! spiritualis, per maledicas oblatrantium detractiones un- equallj .as dique diffamatur, dum et avaritise ])ariter et aviditatis a"t,>ai^^’ inunensse fuco falsitatis et na?vo uigritudinis notam times. incurrit, liic explicare non supervacuum reputavi. Sicut enim antiquae et authentica» refei’unt liistorioe, Jugin-ta, vir proi^us et sul)dolus, qui E.onianas legiones et duces validos multum vexaverat, et quosdam etiam eorum, prout alea belli vices plerumque variare solet, in signum victorice subliastaverat ; demum (|uia Romani, licet praeliis interdum sinistram experti fortunam fuerint, bello nequaquam vinci solent, victus tamen et ad deditionem vi coactus, Romam ad triumpbalem gloriam est adductus. Qui tandem, multis tam pro- missis quam pra^missis, ad pristinas dignitates integre restitutus, et cum lionore remissus, dum a vertice montis cujusdam in decessu Eoniam respiciens et tan- quam ultimum urbi vale proponens, quod potuit fecit, vindicis animi vitio cupidinis ei bilem intorsit : “0 " urbera, si inveneris emptorem venalem ! "

Item cum rex quidam potentissimus allectus a Jugurta, (piatiuus auxiliuni ei contra llomanos et suffrao-ium feiret exercitum illi maonum et inunen- sum regni sui totius coadunatum ostenderet, dicens, " Putiisne hfiec omnia Roraanis ’ sufficere posse ? ’ respondit Jugurta, " Puto, etsi avari sint.” Captiosa quidem et arguta responsio. tara regis illius insuffi-

’ Bomantsl rkomanos, JIS. VOL. IV.

290 OTRAT.Dl rAMT^REXSIS [tV.

cientiam quaia Koinanorum (juoque suggillans av.ari- tiam ; quippe cum iste de requiparandis viribus qmv- reret, ille vero tle prrecla respondit. Item Marcus Crassus, vir magnus et magniticus, senator atque dictator Romanus, expeditionem multarum legionum in Partlios ducens, prout bellica sors varios vicisfiitudinum eventus versat et mutat, post mnltos et graves Lelli conflictus cum gente Romanis plus ca^teris cunctis Invisa ; orbis quippe dominium orientalis, totiens et tam viriliter tauquam viribus et armis de paritate con- tendens, dividere cum ipsis est ausa ; tandem interceptus, auruni igne liquefixctum, hostibus urgentibus, letale revera poculum, ore suscepit ; qui et couclamando vocibus altis et iusultando dixerunt : " Aurum sitisti, " aurum bibe ;" duplicato quidem incommodo, letali scili- cet damno tam dirse mortis illato, dedecore simul liostilis irrisionis et subsannationis adjecto. Quoniam autem improperium istud tantre personas quamquam unicto fuit addictum, sed tanquam in jjroverbium exinde versum, in totam tum Romani nominis universitatem pariter et posteritatem, perpetua tenacitate redundavit. Ut autem Romanis utcunque cupidinis et rapacitatis notam intorqueant, snbtiliter ad hoc et oblique non- nulli moventur. Grammaticfie. namque doctrina docet quod ablativo Latini utuntur quo Grfeci cai-ent. Unde Virojilius in Georgicis :

" Et crurum tenus a mento palearia pendent ;" Grfpcismum in hoc sequens, quia more Grtecorum qui genitivum pro ablativo ponunt, " crurum tenus " jji-o " crure tenus " posuit. Unde quoniam, ut liber artis grammatica? docet et dicit, ablativus proprie Romano- runi est, in sensum alium atque sinistrum tjuidam hoc retorquentes dicunt, vere ablativum proprie Romanorum esse, quia Romanorum est proprium aliis quoecumque possunt auferve, et aliena quoque modis quibuslibet sua facere.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 291

Cap. XV.

Qualiter etiam sicut olim ducibus Romanis et ‘prin-

cipalioribus, sicut et nunc summis ^jon^i/icitits

majori temeritate similiter ohjecta est infamicv

nota.

Ad hsec etiam non solum antiquis diebus et tene- f he suc- , . , .1 i.* X . • cessor3 of

brosis temporibus, verum etiam tempore gratife n^^ Apos-

fideique, Christi lampade mundum illuminante lucidius tles calum-

et irradiante, quasdam sicut in ca^teros sic et in great men

viros etiam apostolicos et Apostolorum successores in l^t^forethem

prtescnpti crmiini.s suggiUationem, ora maledica me-

tricis etiam carminibus in hunc modum confinxerunt

generaliter ; scilicet hoc versiculo :

" Roma manus rodit ; quos rodere non valet odit."

Item in papam nostri temporis egregium, scilicet Alexandrum III., (jui ])i’opter schisma diutimmi urgens et ingrueiis per …. Roina relicta apud Bene- ventum perendinavit, quidam specialius sub hoc teiiore scribere prcesumpsit :

" Ni ferat argentum bene non venit hic Beneventum. " Y. badat’ in ventum nisi proferat ante talentum."

Item ot in Lucium tertiiim, qui primo loco post Alexandruin sedit, alius invehebatur acerbius in hunc modum :

" Lucius est piscis, rex atque tyrannus aquarum,

" A quo discordat Lucius iste parum.

" Devorat hic liomines, liic piscibus insidiatur.

" Esurit hic semper, liic aliquando satur.

" Amborum vitam si lanx cequata levaret

" Plus rationis habet qui ratione caret."

Item parasitus quidam, Golias nomine, nostris diebus gulositate pariter et lecacitate famosissimus, qui Golias melius ciuia gulee et crapuliTs per omnia deditus dici

’ Y. hudat] The MS. is mutilated 1 quite distiuct. The word following here, but these parts of tbe word are | is inventum in MS.

T 2

292 fJlRALDI CAM15UKNSIS [IV-

pot\iit, literatus tamen affiitim sed nec bene morige- ratns iiec bonis disciplinis informatns, in papam et curiam Romanam carmina famosa pluries et plnrima, tam metrica quam ridicnla, non minns impudenter qnain imprudenter evomnit. De qnibus invectionem ridicn- lam teniere nimis et indiscrete compositam casualiter incideas clansnlas aliqnot inde, ad detestandnm quidem et coademnandum, non approbandnm aut imitandnm, lia.i scilicet hic ap])osui :

•’ Roma mundi caput est sed nil capit mundum ;

‘• Quod pendet a capite totum est inmimdnm.

" Ti*abit enim vitium primum in secundum,

‘■ Et de fundo redolet quod est juxta fun(Unn.

" Roma capit singulos et res singvdorum.

" Romanorum curia non est nisi forum.

" Ibi sunt venalia jura senatorum,

" Et solvit contraria copia nummorum.

" Tn lioc consistorio siquis causam regat

" Suam vel alterius, lioc in primis legat ;

" Nisi det pecuniam Roma totum negat,

" Qui plus dat jiecunia? nielius allegat.

" Romaui capitiilum babent in secretis

" Ut petentes audiant manibus repletis ;

" Dabis aut non dabitur ; petunt- quando petis ;

“’ Qua meusura seminas et cadem metis.

" Cum ad papam veneris babe pro constanti

" Non est locus pauperi, soli favet danti ;

" Et si munus prsestitum non sit aliquanti

" Respondet hsec tibia non est mihi tanti.

" Papa, si rem tangimus, nomen habet a re,

‘• Quiccjuid habent alii solus vult papare.

’’ Yel si verbum Gallicum vis apocopare,

" Paez, paez, dif li mot ; si vis impetrare.

Porta quferit ; bulla qurerit ; papa qurerit ; cardinalis quDPrit ; omnis qujBrit ;

" Et .si de.s, si quid uni deerit, " Totum mare salsum est, tota causa perit.

DI.ST.J SPilCULUM ECCLE.Sl^. 293

" Des isti.s, de.s ulii.Sj cuklas doiia duti.s, " Et [»i] satis dederis quieiuiit ultra satis. ‘• O vos bur.sH! tuj-gidfu Ronjam veniatis; “• Komie viget ])hysica bursis eousti])ati.s/”

Porro quid feret hic tanto digiiuni deiator hiatu, si curia Roniana c-oi’})oraIeni deliiiquentibus i^oonani in- fligeret ? Dignus i^te non suspendio solum verum cf.iam incendio foret. Sed alils quomodo male scribcndo literis(jue suis moi-dacitcr abutcndo dclcrrc valeret, (j[ui sibi ipsi in tractatu (|uodam rh}’thmico, quem ipsc de moribus suis et vita miserrima Knalicpie tanquam e])ita- phio p)o]irio con.scripsit, minime defcrre dignum duxit. Ibi quidcm ex cordis abundantia Io(piens ait :

" Tertio capitulo memoro tabernam ;

" lUam nullo temjwre sprevi nequc .spernam,

" Donec sauctos anr-elos Aenientes cernam

" Cantantcs })ro mortuo rcquiem ;cternam.

‘• Meum est ])roposituni in taberua mori ;

" V^inum sit ap])0situm morientis ori ;

" Ut dicant cum vcnerint angch)rum cliori,

’’ Deus sit propitius huic potatori.”

Versus itaijuc magistri Marbodi duo (jui colore.s rhetoricos ct tam verborum (juam senteutiarum exor- nationes versibus egregiis exornando dechiravit, ii scilicet hic adaptandi non incompetenter occurrerunt :

" Qui sibi iion parcit, mihi vcl tibi C[Uomodo parcet ? " Qui sua divulgat probra, credis quod tua celet ? "

Mira ergo temeritas miracjue impudentia pariter et imprudentia, mentcm hominis succedaneo Petri, viciirio Christo, summoque in terris animarum rectori, contu- meliam irrogare dictis aut factis, ore vel opere, tantam fuisse ullatenus ausam. Et quideni etsi ultionem declinare utcunque valeat humanam, tamen indigna- tionem illam, quie uihil erroneum relinquit inultum, nisi pcenitentia plena secuta, ueciuaquani peterit evitare divinam.

294 OIRALDI CAMBRENSIS

Cap. XVI.

Quod propter impwnitatern et ccclesia.sticam viansue- tudinem ac j^c^tientiarii tanta prmsurapiio /atuis liominibvs uhlairandl tanta. temeritas ed inolita.

Jlen cii- TA>fTA:^l igitur audaciam tantis et tam ardui.s ct tani fnTiidf*^ autlienticis obloquendi personis et oblatrandi, ipsa pro- slanders culdubio delincpieudi in terris pi-jestat impunitas, papa humiUtv nimirum et pater patrum summique Patris Filii vices and meek- in teria gereiis, et pro modulo vestigia sequens et popes. ^ saltem a longe semper adorans, temgenis cunctis humilitatis et patientipe prrebet exemplum. Quis enim humilior quis Christo patientior unquam, qui percussori suo in facie sohini hoc simpliciter et sine commotione respondit : " Si male lociitus sum, perhibe testimcmium " de malo ; sin autem bene, quid me c?edis V Cum tamen igne coelitus emisso protinus illum inflaminai-e potens fuisset et incinera.sse, aut etiam corpus ejusdem simul et animam in gehennalem statim abyssum pr?D- cipitasse. Item, sicut foctis sic et dictis ac verbis Sciepius ad iram provocatus …. vindictam pa- tientissimum se semper exliibuit et humillimum, sic- ut Judeeis improperantibus eidem et insultantibus, quod in Belzebuch principe dtemoniorum ejiceret dremonia, tantam suscipiens contumeliam, solum hoc absque ulla cordis amaritudine respondit : ““Si ego in " Belzebuc ejicio dajmonia, filii vestri in quo ejiciunt V per exorcismos enim Salomoniacos dpemonia interdum ab illis ejiciebantur. Et quod in evangelio consequenter adjicitur de regno quod in se dividitur desolationi dando.

Quod ergo fecit hoc et dccuit, et quod docuit hoc quoque fecit, juxta illud Lucie : " Qutie coepit Jesus " facere et docere,” dicens scilicet et docens quia, " Si “’ quis te percusserit in una maxilla prrebe ei et " alterara ;” hoc est, paratus esto, si te percusserit in altera, cum patientia sustinere. Idem quoque ad hu-

DIST.] SPECULUM ECCLESIvE. 295

militatem invitans ait : " Discite a nic, quia niitis sum " et humilis corde.” Quantum itaque diligentius qui tanto suos dilexit afFectu pro quibiis denique spnta, llag-ella, minas, probra, vincula, vulnera, mortemque demum pro nostra salute sustinuit. Majorem enim dilectionem nemo liabet, quam Salvator noster eximius ct pastor egregius in sua persona docuit et cvidenter ostendit, auimam suam ponens et exponens liostibus pro ovibus suis. Pontifices itaque summi tanti ma- gistri tanti(j[ue dominatoris et domini vcstigia pro posse secuti, non solum verbis venenosis et contumeliis injuriosis frequenter aftccti, verum etiam plcrique i})- sorum tyrannicis impiorum giadiis interfecti, diversisque cruciatibus et tormentis afflicti crudeliter et interempti, paticntissime cuucta pro Cliristi nouune sustinuerunt. Quorum ctiam (juidam tempore Karoli regis, nondum tamen imperatoris, a perfidis Romanis et perniciosis ac scelerosissimis pius pater a filiis impiis afflictus atro- citer fuit et exoculatus. Modcrnioribus quoque diebus et nostris fere tem])oribus alius pontifex summus, post iri-ogatas injurias. multas, captus denium Teutonico furore fuit, et donec furibundis beati Petri patrimonia resignaret incarceratus. Ideoque papte rubris semper induti, quoniam ct caritate fervidi igTie(]^ue salutiferse dilectionis medullitus accensi, necnon et omnibus horis ad martyriuni prompti, et ad sanguinis cfrusioneni pro Christo priTeparati. Non ergo mirandum qui CEedes atroces et occisiones, exoculationes et incarcerationes patientissime pro Christo sufierunt, si contumelias imperitorum hominum et convitia, seque contenmi penitus contemnendo, mundanas adversitates omnes, tam in dictis quam etiam factis, de sola sincera3 con- scientire suse serenitate confisi, (juasi pro nihilo ducunt. Dictum est enim a quodam et metricis his versibus compendiose satis et commode comprehensum :

‘■ Spernere mundum, spernere nullum, spernere sese, " Spernere se, spemi ; quatuor haec bona sunt."

29G GIRALDI CAMBRENSIS [iV

Proinde ])ontitices sumini tanquani niagistri iliius discipuli, dominique illius servi atque ininistri qui ministrare potius in Tuundum venit quam ministrari, in signum humilitatis assumptjc se servos servorum Dei in literis suis non incongrue vocant. Et sicut ipsi Cln-istum, tanquam caput ct dominum, in Immili- tatis et patentiib bonia totis imitari viribus enituntur, sic et eosdem tanquam vertices suos in terris et capita, virtutibus eisdem Deique donis et dotibus, mend)ra ecclesiastica nonnulla felici iBmulatione sequuntur. Wartinus enira, sicut in vita ipsius legitm*, licet archi- prjfisul tam eximius et tara excelsus extiterit, tantae humilitatis et patientia^ fuit quod etiani a minimo clericorum suorum Isedi se impune permiserit.

Cap. XVII.

Le prcelatis supeyciliosis- qvcditer per exempla plu- rlma. ct iloctrincdia ptrcccepta sur/giUantur.

Against PoiiRO contra })nBlatos superciliosos atque superbos, qui

t epndeof^ j,,j^^^j^^^,g des?evire non cessant in subditos, audiatur piclates. ’’ _ _ ’ _

illud Jeronymi ad Nepotianum, et menti tideliter im-

primatur : " Esto subjectus * pontitici tuo, et quasi

’ animae parentem ama. Sed et episcopi sacerdotes se

’ sciant esse, non dominos. Honorificent clericos quasi

’ clericos, ut ipsis episcopis a clericis quasi episcopis

’ honor deferatur." Scitum est illud oratoris Domitii :

’ Cur ego, inquit, te liabeam ut principem, si tu me

’ non habes ut senatorem V Item et illud Gregorii :

’ Admonendi sunt subditi ne plus quam expedit sint

’ subjecti, ne dum student plusquam necesse est ho-

’ minibus subjici, compellantur eorum vitia venerari."

Et non tantum vitia non venerari, verum etiani

vitiosos prffilatos, nisi resipuerint et se canonicis cor-

reptionibus emendaverint, publice reos deferre, plurimis

ab eodem clausuHs invitantur. Item advertatur et

DIST.J SPECULUM ECCLEblJi. 297

illiul Petri in epistola canonica : " Pjpiscoi^i non debcnt " esse dominantcs in clero, sed fornia facti gregi cx " animo." Et illud Pauli ad Epliesios : " Suhjecti in- " vicem in timore Doniini." Super quod Ambrosiu.s : ‘■ Non solum minores pnflatis sed etiam jmulati sub- " ditis in caritate ejus serviendo et liumiliter curani " gerendo." Nam etsi dignitas major est, adminis- tratoria tamen est. Unde apostolus :. " Omniuni me servura feci." Est ergo majorum salva tamen dignitate servire, sicut et minorum est obedire. Proinde et summus pontifex se servum vocat, sicut dictum est supra, scilicet servorum Dei. Unde et quidam tan- quani ad urbem urbium apostroi^hando metricos hos versus emi.sit :

" Servierant tibi, Roma, diu domini dominorum. " Servi servorum nunc tibi sunt domini."

Sciant ergo pryelati se magis servos esse quam do- minos, magisquc ministros quam magistros, verbi illius dominici non immemores : " Filius hominis nou venit " ministrari sed ministrare." Unde Augustinus siiper hunc locum epistohie ad Philippenses : Huinillavit scmet’ ipsiim factiis ohediens usquc ad w.ortcm, etc. : " Ecce " habemus humilitatis exempium superbia3 medica- " meutum. Quid ergo intumescas, 0 homo ? O pellis " morticiua, quid tenderis ? 0 sanies foetida, corruptio " foeda, quid insanis ? Anhelo spiritu vix flatum emit- " tis et inflaris? Priuceps tuus humilis est, et tu " su[)erbus ? Caput humillimum, et membrum elatum ?"’ Dic ergo, fremebunde siuritus, dic, iuribundo, dic, mi- serrimc ncc miserande, qua fronte quave fiducia tibi dimitti quicquam a Deo petis, cum nihil omnino dimit- tere proximo tuo propter Deum aut remittere velis ? Sic tu qui spernis, nonne et sperneris ? Putasne tibi miserandum qui non misereris? Tibique dimittendum qui non dimisisti qua ratione prresumis ? Nonne, raiser, ad mentera revocas quia judicium sine raisericordia fiet illi qui non fecerit misericordiam ? Item et rae-

298 GIRALDI CAMBIIENSIS [iV-

tiice ciuoquc satis eleganter iu luuiu niuduui huniana superbia suggillatur :

" Cum feex, cuni liuius, cum res vili.ssima simuB, ’ Unde superbimus? ad tenani terra redimus."

Jtem et exquisitius adhuc pentametris versibus in liunc modis :

" Unde superbit homo, cujus conccptio culpa, " Nasci poena, hibor vita, necesse mori."

Proinde et philosophi responsum t^^rauno factum bic apponere prajter rem non putavi. Quaesivit enim, " Quid " sura, quid fui, quid ero ?" Cui responsum sic ad sin- gula fuit : " Vile sperma, vas stercorum, esca vermium ;" congTue quidem tam initium bominis quam et medium necnon et exitum promens. Si cogitaret ergo tumor Innnanus qualis in brevi sit caro futura, solo spiritu exaltato ’ vermium esca cadavev efficietur, ex ipsa fortc memoria detuniesceret. Item, si quabs hinc spiritus in quantas miserias et quam miser si non mitescat oxibit, forsan mitescere poterit si raente revolvat. Unde Gregorius : " Prajlati (|ui iii suos tyrannice de- " sreviendum ducunt inferiores, sciant se superiores *’ babere quibus in ipsos totum licet, quicquid sibi in " subditos suos licere videtur." Unde TuUius: ‘Ita ’ cum inferiore vivas queraadmodum superiorera tecuni " vivere velis." Itera Fabricius in historia Romana ferc in piincipio de se loquens introducitur in hunc modum : " Talem me volo esse pnelatum quales pr£e- " hitos csse volui privatus." De hoc quoque Fabricio senatore simul et consule Roraano scriptura invenitur : " Facilius est solem a cursu suo discedere quam " Fabriciura ab honesto."

Timeant ergo majores suos qui se tantopere a suis minoribus timeri cupiunt. Et si non alium vel illum timeant supremum Judicera, qui cuncta cernit a,cute,

’ cxaUaiol So MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 299

et discernit, (|ui peiboiiab lioiuinuin uou accipit, (|ui districte exaininat, et rectc judicat, dicens ct docens quia ; " Qua incnsura mensi fueritis, reinetietur et vobis.’ Unde apostolus ad Thessalouicenses : " Qui enim iu- " juriam facit recipit et id (piod iniquc gessit, et " non est acceptio personarum apud Deuui. Domini, " quod justum est et icquum servis prajstate, scicntes " quod et vos Dominum liabetis in coclo." Unde illud de jure civili : " Patere legcm quam ipse tuleris." Et iilud quoquc de jure naturali :

" Hoc facias alii, quod tibi vis tieri." Et quasi per coutrarium :

" Quod tibi nou lieri vis, hoc ne feceris uUi."

Unica sit igitur quie nos pascat et confoveat, spiri- tumque nostrum refocillet, humilitas et patientia.

Sed quorsum hsec ? " Quantus sum ego," ut vcrbis adhuc authenticis utar, “qui respondeam ei, et loquar ‘• verbis meis cum eo? Qui etiam si habuero quippiam ‘• justuni noii respoudebo, sed juclicem meum depre- " cabor. Nam si fortitudo quiereretur, robustissiinus " est, si a^quitas judicii, nemo pro mc audet testirao- " nium dicere, si ju’^titicare,” etc. Onines enim uobi.s temporaliter adversaute.s coadjutores nostros existimarc debemus ; et omnia mundame prosperitatis impedi- meuta, nostra quasi ad geternam felicitatem adjumenta, sperare.

Cai’. XVIII.

Qaod sicat cunda prcedialia cunctaqac temj^omlia summl iiriRciins csse dicuntar, sic ecclesiadica splritualia cancta samml pontijicis hdelliguniur.

Ut autem de prnelatis tam superbis (piam luimi- A.s the se- libus quasi digressione facta tandem ad rem rever- ^"^.^1. ^‘f°" tamur ; sciendura quia, sicut orania iniperatoris esse their sub- in jure cautum est, prfedialia videlicet et temporalia Vested in

SOO (ilHALDI CAMBRENSIS [iV.

kings and sumuii pnuci])i.s auctoiitiite posse«sa, sic omnia (|Uot|ue &oTiiu"’*’ ■’’"’’^ suuiini poutiticis ecclesiastica, scilicet et spiritualia sphitual is ipsius auctoritate })Ossessa. Et sicut })rincc’i)s pra:- thf pope. “^^^’-it is teniporalibus cunctis, ad nutuni juxta (juorundauj expositioneni literalem tautum uti potest, sic et summus pontifex rebus eeclesiasticis cunctis undecuncjue coUatis, non extortis (|uidem, \it maledica lingua contiiigit, aut rapaciter usurpatis, sed tanquam suis et non alienis uti de jure potest. Alii vero verbum illud legale, onuiia suut imperatoris, mitius atcjue modestius sic exponunt ; non ut omnia sint ejus propria, sed potius. ut de oinnibus pnescriptis, scilicet in ejus ditione l)ositis, dicere jus liabeat ; habet igitnr imperator tem- poralia universa seu priedialia in potestate, non autem in proprietate. Sic et summus pontifex ecclesiastica cuncta. Verumtamen sive intelligi debeat ut rcs ecclesiasticiu papju per omnia sint proprite, sive in cjus potestate cmictie sint positte eique subjectie, puta de quibus omnibus jus habeat dicere, quoniam a cunctis numdi partibus pecunia Romam allata, et ad pedes l^apte posita, tanquam per emendicata suftragia, sivc l)ropter efFectui mancipanda negotia data curiaj Ronuxnie, quod dolentes dicimus, tantte tamque de- clamatse per orbem avidse cUpiditatis niBvus ’ adhaesit. Unde non solum a siecuhiribus personis aut privatis, verum etiam a j^ra^latis ecclesiasticis et in dignitate constitutis in curije suggiUationem scripta reperiuntur et leguntur eniissa. Unde Jeronymus : " Nunc autem, " ex quo in ecclesia, sicut in imperio Romano, crevit " avaritia, periit lex a sacerdote et visio de propheta,” et ctetera. Sicut in Gratiano, xciiij. Distinctione, capi- tulo Diaconi, legi potest. Bcatus quocjue Bernardus ad Eugenium papam in libro De Consideratione : *’ Legati vestri ad vos redeant fatigati itinere, non ‘• sufiarcinati ?before." Item iu eodem et ad eundem :

naivux’] nimis, MS.

DIST.] bPECULUM KCCLKSIiK. 301

" Legati a latere vestro diverriaa ad provincins des- " tinati Incruni aniniaruni j^etant et appetaut uon " pecuniaruui." Item : " Legati vestri redeant ad vo.s " non pecunia divites scd conscientia ;" tanquam ex sensu contrario subtilitei- in singulis clausulis aliud et aliud innuendo.

Ad ha^c etiani Hildebertus Cenoniannensis episcopu.s, vir copiose literatus et in sacris Scripturis affatini eruditus, in libro suo epistolari inter csetera scripsit in Imnc modum : " Nobis," inquit, " Romani profecturis " tempus hyeme suspectura, nivibus Alpes, incrcmentis " aqute, viuculis imperator, seditionibus civitas, exac- " tione paLatium. Sane omnia hfec orationibus eva- " cuari posse credimus, solam vero exactionem nec " oratione nec jejunio temperari." Ut salva tamen venia tam cleri quam populi non minus provide quam inconsulte tanquam summum in coelum os ponentis aliquid dicamus, ex multa malitla pariter et invidia tumor hic pravus atque perversus indubitata veritate procedit ; juxta poeticum illud :

" Summa petit livor ; perflant altissima venti," et caetera.

Cap. XIX.

De Rommii princqns Henrici nostris diehus impe- rantis proposito nohili, per ciuod et inopiam sedis Romance suhlevcire et cupiclitatis notam purgare parahat.

Propter has igitur et siiniles suggillationes et insulta- Mmiificent

tiones curia» sacriie, tam verbis quain scriptis minus ‘"^^"‘‘ons

. . , ofllenry

discretis mmusque cu’cumspectis, salva tamen paceVLtothe

majorum irrogatas, Henricus Fretherici filius, qui ^^"’-^ ^^^*

Sicilise regnum et Apuline Romano nostris diebus

imperio potenter adjecit, et ad pristinam subjectionem,

mediante nimirum matrimoniali vinculo et plurimum

ad hoe opitulante, revocavit, iiliali pietate pariter et

302 GIRALDT CAMnRENSTS flV.

(lilectione, raaterniP satis laiidabiliter iu liuc corapassns {lerumnfie, nisibus totis ac studiis in luinc moduni delere curavit. Videns enim et animadvertens propter patrimonium beati Petri, tam a principibus qui id tueri deberent, quam a cseteris, midique direptum et penitus indefensum, dictam aviditatis et avaiitise notam ex summa penuria et rerum usualium inopia pro- venire ; quia terras et oppida pnediaque perampla, a Constantino ecclesise collata, at a decessoribus suis injuriose sublata restituere nec voluit, nec alios per Italiam modernis diebus ad restituendum ablata uui-. veraa propter ignaviam aut impotentiam compellere valuit, saltem in ecclesiasticis et spiritualibus remedia- bile subsidium adliibere curavit. Cousiderans enim et rnente revolvens indecens valde et incongruum esse tilias longe lateriue [per] orbem fid . . ium terrenis opulentiis abundare, matremque . . . m inopem et egenam cxistere, membraque divitiis affluere delici- isque florere, caput autem utriusque carens tanquam aridum et marcidum penitusque fere desolationi datum, animo disposuit statuendumque firma ratione decrevit, quatinus per imperii sui totius amplitudinem, cuuctis metropolitanis ecclesiis et singulis meliorem canonicam papa de ctietero propriam baberet, et jure perpetuo pos- sideret, necnon et in aliis ecclesiis pontificalibus, majoribus scilicet et opulentioribus, singulis singulas, ad rerum temporalium copiam eidem lionorifice mi- nistrandam. Ad hffic etiam, ut in singulis ecclesiis simplicibus episcopalibus singulis cardinalibus, juxta gradus et ordinis dignitatem, necnon et capellanis ac elericis in capella domini pap?e ministrantibus, ejusque obsequiis jugiter assistentibus, tot prebendse tantique redditus annui specialiter assignarentur, quot quantique ad decus et decorem domus Domini basilicaeque prin- cipalis et beati Petri cathedralis, quam Christus ipse gloriosam in terris tanquam sponsam suam pretioso sanguine suo redemptam, et lionorabilem in ocuhs

DIHT.] SPKCULUM FXTLESIiK. SOo

liominum, ac vcnerabilem esse volebat, ad plenuni, ut (lecuit, sufficere possent.

Ad instar autem imperii cretera per orbem regna cn- tholica, convocatis ad hoc consiliis universalibus, et per- suasibilibus magnorum virorum eloquiis, ad generalem dicto beneficio consensum applicandum firmoque muui- mine roboranchnn, citra difficultatis omnis aut dilationis obstacuhnn, Domino desuper inspirante favorem, indici possent quam nobile, sanctum, quamc[uc subtihtev atque sahibriter excogitatum, si tamen feHci fuisset effectui mancipatum, membris nimirum minime gravatis aut nullum prorsus ob hoc in detrimentum datis, verum ex sociaU tanta> celsitudinis solatio multum’ lionoratis et emendatis, capite vero principali summoque membronnu omnium vertice proptor mundanre opulentiiTe ]:)ariter et excellenti{>3 gloriam tantoe majestati, Deo disponente, dicfnam ac debitam decorato decenter et exornato. Porro dum princeps ad lioc propositum operis exhi- bitione complendum totis nisibus anhelaret, ad ui’bem matrem urbium onmium atque magistram maturius ob hoc accelerando, infecto negotio tam utili quideni et tam honesto, omine sinistro quidem et infausto, in ipsis viridis juventa^ diebus et annis immaturis mortis intempestiva^ morsu crudeli, rebus, proh dolor ! humanis exemptus est. Mirum autem mentibus luunanis forte videri posset, quod eeclesiae Komanse cui gloriam in terris quandoque contulit tam immensam, tantum decus eidem imminens et tanquam in januis jam existens, pius et misericors Deus Deique Filius spons?e suse, quam ex mera gratia et incomparabili clementia redemit, sibique proprio pvotiosoque sanguine fiiso comparavit, tanquam minus in hoc articulo misericors, hujuscemodi subitis oasibus et inopinatis deperire permisit ; nisi quoniam nihil in terris stabile nihil unquam perdurabile divina potentia stabilivit. Verum res humanas omnes nunc ab imis ad summa, nunc a summis ad ima quasi juxta rotre volubilitatem vicis- sim aut scandere videas aut descendere, sursumque

301 GIUAI.DI CAMBREN.SIS [iV.

rapi suLito seu demitti. Nec dissimiliter, quia sors hominis vaiia fli-mo(iue gradu stare ue.scia scmper adversis ])ervertit prospera, semper amaris iniscet et

mutat dulcia. Unde etsi diuturni valle

laerim licitas, juxta sapienti[s eloqui]-

um, " semper extroma gaudii luctus occupat." Cir- cumspecte nimiruin ille qui conspicit omnia, quique suaviter et sapienter disponit univcrsa, manuum suarum ordinavit opera, sieque a supernis civibus coelestique militia distinxit et discrevit ; hic iufi[r]ma, ut ibi cuncta staLilia, cuncta jocunda, cunctaque peipetua et fine, carentia. Hic e diverso cuiicta labilia, cuncta hio-ubria, cunctaque transitoria, et exitum amarum finemque lethalem et lamentabilem expectantia. Quatinus a mundanis istis momentaneis, et amaritudine plenis, ad {Bterna bona et gaudio plena, ubi nihil amarum, nihil adversum, nihil varium, sed immutabile, sed delec- tabile, sed perdurabile totum, totis viribus et nisibus mens humana consurgat". Et, juxta salutiferam Pauli doctriuam, quia non habemus hic manentem civitatem neque mansionem diuturnam, futuram inquiramus et permanentem. Unde et metricos sapientis cujusdam versus hos, similem senteutiam exprimentes, hic appo- nere pi^seter rem non putavimus :

" Semper adest homini quo pectoris ima gemiscant ;

" Ne possit plena pros[peritate frui].

" [Gaudia] nunc [hictu, nunc mutat amara secun]dis,

" Versaus [humanas sors] inopina vices.

" [Sola ve]nire solent, et vix, et sero secunda,

" Et simul et subito semper amara fluunt.

" Ergo ubi nil varium, nil vanum, nilve nocivum,

" Sint ibi fixa tibi spes, amor, atque fides." '

Notandum liic quoque quod his ultimis diebus nos- tris in concilio Lateranensi a papa Innocentio III., magnitice celebrato, ab universis nempe fidelium orbis

’ The omissions have been supplied from vol, i., 354.

DIST.] SPECULUM IXCLESI^E. 305

finibus iindiqiie tani remotis quani pi-opinqui.s, cum diligentia multa convocato, et pmelatorum ecclesito majorum, tam abbatum .scilicet qiiam episcoporum, priB cfeterls cunctis a tempore beati Petri consiliis, foecun- (lissimo, clictus papa ad relevandam Roinan;\3 sedis inopiani vigilantem, ut fertur, curam adhilniit ; adeo ut de cunctis et singulis cathedralibus per orbem ecclesiis redditibus largitione fidelium ample locupletatis, deci- mam partem ecclesia Romana ])erciperet, sibique im- posterum irrefragabiliter appropriaret, totis iiisibus elaboravit. Sed cleri universi coneiliique })arte majori et magis authentica cousensum ad hrec nuHatenus pnBstare volente, minus in hoc profecit, nec desiderium suum juxta proposituui et auimi eonceptum eflectui mancipare pra^valuit.

Cap. XX.

De riietropolituiiis aderisque suhditis eisdem ivferioris (/radiis episcopis necnon et simpticihus sacerdoti- hus a pra’latis snis non opprimendis, sed vene- randis potius et quasl communifer lucris anima- rum. indidgere paratis.

EXPEDITIS iofitur hactenus in hoc tractatu linali illis Of tlie quse de capitali principalique Romanf^ sedis ecclesia ‘^^^•^‘j’^, • dicenda videbantur, necnon et de membris ejiisdem shops and principalioribus, patriarchalibus scilicet ecclesiis, non- ^^ppi.-o,.^ nullis quidem ad niajorem evidentiam succincte satis ought to adjunctis, nunc de membris inferioribus, metropoliticis j|j°j^j,“j.^,_ videlicet et episcopnlibus ecelesiis, necnon et clero vioi’s. utrisque subdito, quiBdam uec supervacua quidem nec inutilia in calce opusculi istius, juxta capacitatem, immo verius exihtatem ingenioli nostri ac tenuitatem, juxtaque mensuram et modicitatem a Deo datam, adjicere curavimus et explanare. Sciendum autem in primis, quod tamen scitum est satis et non ignotum, VOL. IV. u

30G fJlRAT.DT r-AMT^RKXSTS flV.

qiiia, sicut a jnimatibus et patriiucliis ad Kunimum pontificem appellatur, et a metropolitanis aJ primates suos, et a simplicibus episcopis ad metropolitanos, sic et ab omnibus istis in singulis gradibus ad legatos, a latere domini papiie destinatos, a quibus etiam, quia licet in partem sollicitudinis missi sint magnam, non tamen in potestatis plenitudinem totam, ad suramum pontificem appellatui’. Episcopi vero, tam simplices et miiiores, quam dignitate quoque majores, quia quo- dammodo vices apostolorum tenent, et speciales sunt vicarii Christi, et ab ipso sicut apostoli missi, qui et a . missione nomen sortiti, dicente Domino : •’ Ecce mitto ‘•’ vos tanquam oves in medio luporura ;’’ et alibi : " Mitto vos ut eatis, et fructum afferatis, et fructus " vester maneat ;” sic et episcopi ab eodem in minis- terio pariter et ministerio missi, quatinus et constanter evaugelizent, fidemque catholicam indubitanter et in- cessanter annuntient, vocemque suam ad lioc tanquam tubam exaltent, et sic ’ multo cum foenore fructum aflTerant, praecipueque lucrum animamm grande, pro quibus lucrandis aniraam suam posuit, Christo faciant ; sic, inquam, et ob hoc a tali quoque tantoque mittente missi, magni revera et magnifici, quinetiam et im- macuhiti per omnia et in ©mnibus esse tenentur et impoUuti ; nec mirum, qui in sacris ministeriis et sacramentis sacramentorum omnium maximis et dig- nissimis, Christum ipsum Christique passionem re- prsesentantes, et Christi salutationem, qua discipulos suos post passionem et resurrectionem salutavit pro-

nuntia populo sibi commisso precibus

. . . . devotis exoptant. Sicut et simplices sacer- dotes eisdem ministeriis et sacramentis assistentes, salu- tationem Booz ad messores suos divinis eruditioni- bus assumentes, prfesentialem Dominicfp protectionis gratiam populo fideli vocibus et votis desideranter aflfectant. Quid igitvir inter sacerdotes majores et minores distare videtur, nisi dignitatis solius, ex eccle-

DIST.] .SPFCULUM ECCLESIiE. 307

siastica dispensatione data tantiim et indulta, prae- niinentia quaedam et excellentia ? Sciant enim episcopi se rerum ecclesiasticarum non dominos esse sed minis- tros, nec ipsis tanquam propriis sed tancjuam cora- mendatis uti debere, sicut in canonibus Gratiano digestis evidenter exprimitur. Unde Leo papa, ca. xii., qufestione sccunda, cap. Sine exceptloiie, uLi sub- jungit : " Episcopus rebus ecclesia) tanquam commen- ‘■ datis non tan(juam propriis utatur." Unde nec etiam testimonium episcopi de rebus ecclesise condere possunt, sod tantum de his quee patrimonialitcr eos forte, vel aliunde quam de ecclesia sua jure contingunt ; ut in canonibus apostolorum legitur, c, xii., q. i. : " Sint " manifestiv proprias res episcopi, si tamen habeat " proprias, et manifesta} dominiccij et ecclesiastica?, ut " potesta[tem] habeat de [propriis] moriens episcopus " [sicut voluerit] et quibus voluerit dere[linquere, nec] " sub occasione rerum eccle[siasticarum] ea quse episcopi " probantur esse interdicantur. Fortassis enim uxorem " habet, aut filios, aut propinquos, aut servos ; et justum " est hoc apud Deum et liomines ut nec ecclesia " patiatur detrimentum ignorantia rerum pontificis, nec " episcopus vel ejus propinqui sub obtentu ecclesise " proscribantur." Similiter et ex concilio Hispalensi, eadeni c, q. v. : " Fixum abhiuc et perpetuo mansurum " esse decrevimus, ut episcopus res sui juris, quas aut " ante episcopatum aut certe in episcopatu sed haere- " ditaria successione adquisivit, secundum auctoritatem " canonicam cui vult conferat, et quicquid de eis vult " faciat. Postquam autem episcopus factus est, quas- " cunque res de facultatibus ecclesia"’, aut suo aut " alterius nomine comparaverit, decernimus ut non in " propinquorum suorum, sed ecclesise cui prseest jura " deveniant."

U 2

308 GIRALDT fAMBRFA’SIS [iV.

Tap. XXT.

Quod sicuf ppiscopi pro rebns eccIesUa 11011 projiriis, ftic et ‘iwmiiic ‘pontificdli exiolli koh ilehevi.

Bisbops Pr.ETERKA, sicut |)io lebu.s eccle.siK^ pviLa non pioprii.s, ^“S’‘’t ‘^f episeopi MTerito extolli uon po.ssunt, sic et nomine up. epi.scopali, imnio longe niinus, gloriari debevent, quo

ttiani i)resbytoro.s comniuniter noverint insigniri ; \i xciii. Dis., cap. Leijirans in Isain ; ubi nnilti.s exeni- plis docet Jeronimus pre.sbytei"os communiter ab apos-. tolo e])i.scopos vocari. Quid enim, excepta ordinatione, facit episcopus rpiod presbyter non facit ? Et quoniam omnia sacramenta omnibus ]»resbyteiis commuiiia fuerant, quje non pauca f|U{iedam iiresbyteris subtracta episcopis .snnt attributn, ad boc tantum ut aliqua esseut episcopi specialia factum est. Quid tamen in hoc nisi ninnerositas exonei’ata, paucitas vero onerata videtur ? Niliil habet episcopus in se presbyterio majus, niliil [non] requale. In maximo sacramentonmr et prsecipuo pares sunt. Sed numquid episcopos paucitas honora])iles, presbyteros turba contemptibiles facit, quia omne quod rarnm est plus appetitur? Unde i:)ulegium apud Indos pipere pretiosiuf? est. Hententise sunt Jero- nimi et Acrba capituli. Item Jeronimus, xcv. Di. : " Olim " idem pre.sbyter erat qui et episcopus, et antequam " diaboli instinctu scismata in religione fierent, et " diceretur in populis, Ego sum Pauli, Ego svm ‘•’ Apollo, Ef/o sum Cephce, communi presbyterorum " consilio ecclesife gubernabantur. Postquam aiitem " nnusquisque eos quos baptizaverat suos esse putabat, " non Christi, in toto orbe terrarum decretum est, ut " unus de presbyteris superponeretur, et scismatum ’’ semina tollerentur.” Et paulo post : " Sicut ergo " prcsbyteri .sciunt se ex ecclesia? consuetiTdine ei, qui " sibi pra^positus fuerit, esse subjectos, ita e]:)isco]>i " noverint se magis consuetudine f^uam dl.spen.sationis

DIST.] SPECULU.M KCCLESIiE. 309

*’ DominicjD veiitatc presbyteris ebise luajores, et in " coinnxune debero ecclesiaiu regere."

Cum ergo tauta sit iuter episcopos et binq^lices sacer- rlotes per oninia fere, excepta sola dignitate, parilitas, uude superciliixm episcopis tautuui ? Uude douiiuaudi tanta libido ? Cur tautum pra-esse cupiuut et uon prodesse ? Cur potius tja-auuidem exercfut in clero quaui assumpti regiminis rationem ? Item et illud Jeronimi, xciii. Di., cap. Diacoui^ qii.asl siadio qao- dam adimpUre ciiraverinf, ait ‘• Nuuc autem ex quo " iu ecclesiis, sicut in Romano [imperio], crevit ava- " ritia, periit lex a sacerdote et visio de proplieta. ’’ Siuguli quique, per poteutiam episcopalis nomiuis, " totum quod Levitarum est iu suos usus rediguul, " uec solum hoc quod sibi ascriptum est vindicani, ‘• sed cuuctis auferunt uuiversa. Mendicat infelix iu " plateis clerus, et servili operi maucipatus publicam " de quolibet poscit eleemosyuam. Solus episcopns " incubat donis. Solus utitur miui.steriis. Solus sibi ‘• vindicat universa. Sohis partes invadit alieuas. •’ Solus occidit uuiversos. Hinc pro})ter avaritiam " episcopo]‘um saipe odia cousurgunt. Hiuc episcopi " accusantur a clericis. Hinc principium litis. Hiuc •’ detractionis causa. Hiuc origo fit criminis. ’ Si ergo ignoreut quam proportionale, quam couuexum, immo, ut expressius dioam, quam reciprocum sit inter iideles et dominos tidei vincidum et iidelitatis debitum, legaut epistolam Pliiliberti episcopi, ca. xxii., <|. v., scilicet hanc : " De forma [}ideli]tatis aliquid .scribere inonitus, " hfec vobis qute [sequu]utur, lu-eviter ex iibronun " auctoritate notavi. Qui domino suo iidelitatem jurat " ista vi. in mcmoria semper liaberc debet ; iucolume, " tutum, honestum, utile, facile, possibile." Quibus vi. per ordinem expositis et pro.secutis in fine subjungit: " Domimi.s quoque iideli suo in his omuibus vicem

’ cap, DUiconiJ See cap. xxiii.

310 GIRALDI CAMBRENSIS [iV.

" redderc debct. Quod si non fecerit merito censebitur " raalefidus. Sicut ille qui in eorum prfEvaricatione " deprehensus fuerit perfidus et perjvu-us." Kon aliam enim in liis reperient diversitatem, nisi quod hic expressum cst, ibi annexum fore. Vcrmn si tanta invenitur obnoxitatis parilitas, ubi junctis manibus liumana fuerit, ita ut subjecta quodam modo videatur prpelatio et proelata subjectio, ((uid in iis dicetur ubi uec dominia nec hominia nec etiam sacramenta interveniunt, nisi forte extorta, sed tantum admini- stratio qusedam et nuda prselatio ? Cum itaque sacerdotibus et clericis ad hoc episcopi prsesint ut eisdem prodesse possint, cum ad lioc pneficiantur ut subditis suis verbo et exemplo proficiant, mirum imde supercilium plerique comprehendent tara hirsutura. Caveant enim episcopi ne nimis superciliosi nimisque fiant elati, quoniam ca^teris dignitate [pnecellunt]. Illud (luoque Jeronimi legant : " Episcopus humilitate

" decrescat non intumescat Necnon et

" illud sapientis uenint noli extolli sed

" . . . illis, tanquam unus ex illis." Caveant etiam quatinus sicut non oculos intuentium operibus incon- gruis, sic nec^ue tui*piloquiis ullis audientium aures, cfiendant. IUudque Jeronimi legant : ’’ Nugfe in ore " aliorum imga? sunt, in ore sacerdotum blasphemise." Caveant et hoc quoque quatinus nec facto cieteros Isedant, nec pravo seu perverso proximos uUatenus exemplo corrumpant. Illudque Jeronimi legant : " Scire " prseUvti debent, quia si perversa imquam perpetrant, " tot mortibus digni sunt, quot perditionis ad sub- " ditos suos exempla j^rava transmittunt."

Cum itaque majores sacerdotes ad hoc minoribus toti- que clero subdito prjeficiantur ut ipsis proficiant, poti- usque ut prosint eisdem quam ut preesint, verbisque doctrinalibus et vitfe meritis, exeniplis salubribus et saki- taribus semper erudiant et informent, velutique pastores electi et non mercenarii greges sibi commissas pascuis uberibus pascant, pro quibus etiam urgente necessitatis

DIST.J SPECULUJr ECCLKSIiE. 311

articulo animas qiioque })onore non po.stp(jnant ; uon dignitas hrec absqiie periculo gravi, non lionor Ijic absque oncre grandi. Unde Jeronimus : " Epi.scopus, " nisi verbo efc exemplo subditos ajdificet, canis pudicus " dicendus est, non episcopus." Et alibi: " Vilissinuis " reputandus est episcopus, nisi priecellat scientia et " sanctitate qui est lionorc pra\stantior." Item : " Tales " esse debent saccrdotes quorum resi^ectu cieteri grex " dicantur." Item Jeronimus super Ezecliielem : ‘■ Grandis dignitas sacerdotum, sed si peccant grandis " ruina." LiBtemur ad ascensum, timeamus ad lapsura. Non csfc tanti gaudii excelsa tenuisse quam raoeroris de exeeLsis corruisse. Non enim solum de nostris delictis rationem reddeuius, sed pro delictis oninium quorum donis abutiraur.

Oap. XXI.

Be vltiis episcoporiim damnahilihus pastorali ex negUgentla iirovenientihus}

Ut auteni de c?eteris prrelatorum excessibus taceamus, Against ad prsesens super iis prjecipue quse ex pastorali negli- j^^’"^ °^S" geutia proveniunt nonnidla, correptione quidem et discipline. correctione digna, dicemus. De minoribus itaque sacer- dotibus, qui propter majorum incuriam et damna1)ilem aninu remissi negiigentiam, in regionibus quibusdam, publicffi fornicationis ^-itiis involvuntur, quatinus illud prophefcicum, “qualis populis fcalis efc sacerdos,” in iis videatur evidenter irapletum, veheraentiorera anirais discretis incutere potest adrairationera, necnon ct propter poenas tam delinquentiuni enormiter, qnam et dissinii- hintium cvidentissimas graveni anirais eisdem exortani coinpassionem. Quid enim niiserius, quid enim misera- bilius quam pastores efc oves gregis, digniores efciara et raajores in grege Kipinis morsibus atrociter hmiari aperfce

This rubric has been omitted, but a space is left for it.

3] 2 OIRALUI CAMBREXSIS [iV

coD.spiciunt, et nec baculis pastoraliVjus nec etiam vocibus clamosi.s occurrunt, nec ulla prorsus clebitic defensionis adjumenta pnetendunt ? Nomine vere niercenarii sunt pia^lati hujuscemodi, et non pastores veri. Mirum hoc igitur et dupliciter immo multipli- citer admirandum, quia et suam propriam in his salutem et suorum quoque, pro quibus salvandis animani suam posuit ChristuiJ, contemptui ])enitus dare videntur.

Sed dicent forsan episcopi, seu palpones eorum, quod ubi delinquunt niulti temperandus est rigor judiciarius; dispensandura est cum multitudine, sicut cum iis qui. sociani aut subditani habent multitudinem ; illud Gelasii papie propouentes : " Ubi non hujus aut illius hominis " sed totius populi strages jacet, detrahendum est " aliquid severitati, ut majoribus malis sauandis cari- " ta.‘3 sincera subveniat." Sed qualiter, qujeso, niali.s majoribus caritas ulla subveniet, quam criminalibus et mortalibus fornicatorum malis ac maculis, maxinic- que sacerdotum Christi, quorum excessus enormes nou niediocriter aggravant ordinis tanti circumstantice, quie geheunalia quidem incendia jKternaque supplicia pariunt et prieparant indubitanter per poenitentiara non jnirgatis ? Haud aliter idem, ad excusandas excusationes in peccatis, et disec quoque dicere forte valebunt : " Quodcunque a niultis peccatur inultum " est." Sed si inultum est apud homines non quidem inultum est apud Deuni, ubi vindicta pcenaque infiicta omni temporali longe gravior ct animadversio, quia fine carens, impenitentibus permanentior. Non enim, ut ait Augustinus : " Ideo niinus ardebunt quia cum multis " ardebunt."

Est igitur divina casibus in istis ultio duplex ; prima cpiidem in sacerdotes ipsos publice fornicantes, et ecclesiam Christi scandalo tani gi-avi contaminantes et maculantes ; secuuda vero in jn-^latos tepidos ac remissos peccamina dissinuilantes et dignum debitum- que justitire rigorem non exercentes. Ubi namque

DIST.] SPECULUM ECCJLLSIiE. 313

multi delinquunt et daniuabiliter exorbitant, quoniam ibi jactura animarum multa, ct magua cura pastoralis ibidem vigilautissima, raanusque medicinalis efficacis- sima, modis esset omnibus adhibenda. Quanto nimirum jactura major et evidentior, tanto opera applicanda longe propensior, et cum animai quoque periculo, si necessitas ingrueret. Propter animas tot salvandas, tam suonnu quoque (piam suas, ac pradatis totis suis viribus audacter et fortiter occurrendura. “Bonus " enim pastor animam .suam,” et coetera. Non igitur excusationi, non dolosre deceptioni, neque versutsB tergiversationi locus liic ullus ; divina namque sopbia, cui tam intus quam extra cuncta sunt pervia, non irridetur Tecta sacerdotum parochialium sive tuguria concubinis dominantibus, cunabilis crepitantibus, partu- busquc recentibus, et pueris vagientibus. pahim et publice, non sine scandalo gravi, dormitantibus pnelatis, aut tanquam res bene gestas absque qmerela sustinen- tibus, cuncta repleta. Quid igitur restat pneterquam ut in rectores Imjusmodi tepidos ac reraissos irremissse justitiju rigor cxerceatur, gladiusquc guhim dividens animamque condemnans, et in tartarea tenebrosi Ciirceris, ubi vestigia nulia rctrorsum, chiustra calagi- nosa retrudens acriter exeratur ?

Cap. XXIII.

Dc aacerdotihiis antiquis ct (egia Mosaicco ministris, qnantam venemtionem et honcstatem siiis sacri- ficiis impendebant.

Adjiciendum hic etiam animisque discretis adver- Against tendura, quanta ct quara honesta veneratione sacerdotes le^sness" legis ^Eosaica?, qut« tantura umbra fuit legis evangelicse, and prc- sacramenta sua legalia et tiguralia complere curabant ; ofmMcsts qui terapore vicis suse nec etiam sponsas suas proprias, in cele- quas tunc lege permittente tenebant sibique legitima „^3^5, °

‘Mi OIRALDI CAMBRENSIS [iV.

copulaverant, ad cohabitationem iiiterim, nedum ad carnalem commixtiouem, uliatenus admittebant. Quanto accuratius igitur lionestatem 8uaui munditiamquc corporis simul et spiritus servare tenentur sacerdotes evangelici, qui non umbra; deserviunt sed veritati, qui([ue corpus dominicum in ara consecrando non vituliu rufa) cineres spargunt, non tauri vel hcedi carnes comedunt, sed Dominum ipsum agnumque Paschalem venim, non umbratilem illum et figuralem, sed realem ])Otius et in veritate salutarem, in sacramento sacra- mentorum omnium dignissimo, manibus bajulant et digitis tractant ; et, quod majus est omnibus, carnem et sanguinem ejusdem, qui mundanam hanc machinam fabricavit totam, suaque virtute sustentat atque gubemat, ore communicant, sibique dentibus atterendo, faucibus masticando, gutturc trajiciendo, ad animarum vegeta- tionem sacramentaliter associant, non autera sibi incor- porant, sed potius, ut ita dicatur, antanimant aut inliammant. Quid igitui- turpius aut inhonestius, quid indecentius aut damnabilius, quam a turpi cotidie thoro meretriciisque complexibus mane consurgere, plec- tibilique perpetuo pnBsumptione, tanquam a fornice tristi avulsos * accedere, nec corde compunctos nec poeni- tentiali confessione purgatos, ad .mensam sacram ct fercula Christi, qufe sibi servientes atque sumentes absque dubio vel sanctificant vel condemnant ? Mirum et quod tam pra?sumptores hi miseri quam pastores eorum mercenarii, sicut Chore et complices sui, vindicis irje divinie flamma non incendimtur, aut ad instar Dathan et Abiron, majori nempe quam ii flagitio digni, vivi terra absorbente non deglutiuntur.

avitlsos’] ausop, MS.

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 1^5

Cai’. XXIV.

Qiu)d aacerdotes evangeUcl qul (jravius dcllnquunt minus tamen et mUlus temporaliter puniuntur, et ratio quare.

PoiiRO, tmod qui iiiiniis delinquunt pcenaque pleruuKiue AVhy such ,. 1 . , 1 … •11 conrUict is

temporali plus punmntur, quodque mitius interclum ^^^ fQj.

cum illis aeri videtur (lui lono-e cTavius et enormius lowed by j X • X T • X X t. • openmarks

excedunt, nemo miretur. In lustrumento namque veteri ^f Qjvjne legis Mosaicae rigor et inclementia fere cuncta coniple- ‘^engeance. bant ; tempore vero pietatis et gratife, dulcisque et suavis legis evangelictv, amor et modestia mulcent ©t mitigant xiniversa. Proinde ex solo timore, duritie legis Mosaica3 animadvertente graviter et ulciscente, cuncta propemodum tuuc temporis proveniebant ; evan- gelio vero nunc coruscante, grati^que revelatjo per Dei gratiam luce micante, ex amore solum et devotionc Christo Jesu tam genua flectuntur quam et colla submittuutur.

Ut igitur brevi eloquio multa concludam, tanquam servili tunc cuncta pene proveniebant ex timore, nunc autem quasi filiali fere cuncta procedunt ex araore. Clamat enim Moyses legem qua? promulgat et ad talionem invitat, dicens et statuens oculum pro oculo dandum, dentem pro dente, animam pro anima, pel- lemque pro pelle vir homicida persolvat. Christus autem in sua doctrina pietate plena docuit et dixit : " »Si quis " te percusserit in mia maxilla, prjebe ei et alteram. " Item, si quis tibi pallium abstulerit relinque ei et ‘•’ tunicam." Idem etiam ct ad inimicos suos dilioren- dum proque persecutoribus suis exorandum dogmatiza- vit ; et qnve docuit ipse quoque in passione sua com- plevit, dicens : " Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid " faciunt." Quem et protomartyr suus Stephanus, tantique magistri discipulus egregius, in hoc imitatus

31G niKALDI LAMBUEN.SIS [iV.

iiiter cnientos, et cvepitantes, ossaque frangentes lapi- (lantiinn ictus, cum spirituni . . . (|uoni Deo coni- inisit, lioc (|uoque verbuni caritate plenum emisit : " Doniine Jesu, ne statuas illis lioc peccatum,"

Notandum liic autem (piod quoniani Ozas arcum foederis, quamquam tiguralcm tantum, tangere pric- sumpsit indigne, statim vindicta divinitus data letha- liter occubuit. Ideoque juxta Hebraicam traditionem indigne, quoniam uxorem suam sibi legitime copulatam carnaliter noete pra^cedente cognoverat. Quanto magis pcrcuti timeat a Domino qui indigne veram arcani,. scilicct corpus Ohristi, conficit vel sumit, llle tamen ex debito officio, quia de tribu Levi erat et sacerdos, jiccessit ad sublevandam arcam cum bobus recalcitran- tibus declinaret. Sed si propter dictam causam indignc, quanto magis punientur, accedentes ad corpus Ohristi concubinarum vel meretricum, seu detestabiles quoque masculorum, concubitores ! En, Deus omnipotens, (piot in locis, (|Uot(pie in ecclesiis et altaribus sacris, hodic, (juinimmo cotidie corpus Dorainicum, mundi pretium, totumque salutis humantio remedium, tangitur, tractatur, conficitur, atque sumitm- a presbyteris fornicatoribus publicisque concubinariis indignissime, et tamen quoad temporalem p(Denam prorsus impune ! Verum, quoniam nullum unquam malum transire potest inultum, nec horuni delictum transire ullateuus poterit. impunitum, Tartareas namque pcenfis . . . [nisi] resipuerint et plene pcenituerint, non evadent. Mitius autem inul- toque misericordius cum illis agitur, qm teniporaliter hic puniuntur, quara cuni ipsis qui ud reterna supplicia reservantur.

DIST.] SPF.CULUJr KCCLESLt:. 317

Cap. XXV.

De rationllms oniiUis ct ierrihilihus exemitlis contra eos qui coiyus Christi indehite sumunf, maxime- que contra sacerdotcs incJifjne sumentes et con- jiciente-^.

Sane quoniam qunsi nani sumiis super liumeros The same gigantuin appositi, et quoniam non nt transfuga?; ^ed ^^"^•’^^lj^^^^j tanquam exploratorls otfieio licet interdum ad aliena Ciistra transire, ex magnorum virornm et authenti- corum studii.s nonnulla competentia, nec omnibus audita vel cognita, nostx-is Jaboribus utiiiter adjicere pra^ter rem non putavimns. Ad terrorem itaque teme- rariis mentibus et indevotis incutiendum audiat li?ec lector ct mente reponat, maximeque prfesumptuosus et indignns corporis Christi confector. Marcus Evan- gelista sibi pollicem abscidit ut reprobus esset sacerdotio, timens ne raperetur in sacerdotem ; adeo enim revere- batur coniicere corpus Christi, quod stepius tamen aliter sumpserat. Nunc autem ordinaudi uon auferunt sibi naturalia, sed licita et illicita afferunt ut ordinen- tur, et potius causa qurestus quam devotionis Domini et obsequii divini. Item, quidam senior inter heremitas, cum ab illis cligeretur in sacerdotem et vi quadam ordinatus ab episcopo iEgypti, ait : " Ego, licet sacerdos " in vita mea non conficiam ; " indignum se reputans conficere corpus Christi, etsi illud non conficiens ab alio quandoque .sumeret. Nunc autem quidam nimi.s frequenter tanquam epuhim cotidianum corpus Christi conficiunt propter cupiditatem et avaritiam ; quidam vero nimis raro propter accidiam. Item, ciim iret Josue in agro Jericontino quippiam meditans, vidit ange- lum cum evaginato ghidio, cui ait : " Quis es ? noster es " an adversariorum ? " Qui respondens, ait : " Princeps " sum exereitus cceli : tolle calceamenta de pedibus

:1I8 OTRALDI fAMnREXSTR [iV,

" tui.s, lopus eniui in quo sta.s terra saucta est." Cogites ergo, qui accedis ad altare confecturus vel su.scepturus eucharistiam, quia loco in quo stas terra sancta est ; locus terribilis est, domus Dei et porta coeli ; timeas angelos ascendentes et descendentes ihi per scalam, ne gladio evaginato demetant posteriora tua ; timeas ne securis ad radicem arboris jam posita sit, ex eo quod indigne accedis ; timeas chonim angelorum assisten- tium et contra te ferentium testimonium, injuriam- que suam et iram Dei vindicare paratorum, si indigne accesseris, vel sacrificium laudis et orationum tuarum ante conspectum Dei in sublime deferentium, si digne obtuleris. Unde Cenomannensis episcopus Hildebertus :

" Tempore quo supplex assistit presbyter

" Macturusque Patri Filius ipse manens,

" -^thra patent, coelestis adest chorui3, imasupernis

" Junguntur, fiunt actus et auctor idem."

Simile legitur in Exodo esse dictum Moysi ; " cum ’’ enim minasset Moyses oves Jetro ad interiora deserti, " et venisset ad montem Dei Oreb, apparuit ei Dominus " in flamma ignis de medio rubi ; et vidit quod rubus ‘■’ arderet et uon combureretur." Cui, eunti ad cernen- dum visionem illam magnam, ait Dominus : " Non ‘■ appropinques," inquit, " huc, sed solve calceamentum ‘■’ de pedibus tuis, locus enim in quo stas terra sancta ‘•’ est." Si ergo Moysi proliibitum est accedere ad rubum ardentem et liguralem, quanto magis et tibi ad verum corpus Christi, nisi prius abjiceris omnia mortua et carnalia opera a te et atfectibus tuis.

Item, cum Dominus prohibuit ne advena, peregrinu.s, vel immundus, commederet de agno paschali, quanto magis ne peccator, nondum civis et domesticus Dei factus, de vero Agno, niaculatus de immaculato. Item David : " Quis ascendet in montem Domini ? vel quis " stabit in loco saucto ejus ? Innocens manibus et " mundo corde." Item : " Vide ergo ne .supra unum

DIST.] SPECULUM ECCLESIiE. 319

" gomor," sobrietatis scilicet, lioc cceleste manna eollicfas efc sumas, ne vermescere faciat couscientiam tuam peccatis. Vide ut iu sindone munda et pura conscientia involvas corpus dorainicum. Vide ut illud reponas in sepulchro ul)i nondum quisquam positus fuerat ; vel si diabolus ibi collocatus fuerit, uon nisi eo ejecto sepelias Dominum in immundo sepulchro tuo, Vide ne pouas vinum novum in utres veteres peccati. Vide ut super novum piaustrum portas arcam ccelestem Domini, cui si adjunxeris vaccas, tales adjungas, te sci- licet et alios, qui non noverunt retro flectere colla post vitulos, afteetus videlicet posfc carnalia desideria ; sed recto itinere procedeutes, licet mugientes, arcam Domini deferant in terram promissionis, in domum Aminadal) ccelestem.

Tempus est autem quatinus ad indigne corpus Christi sumentes sicut et conficientes, stylum vertamus. Au- diafcur igifcur apostolus in epistola ad Corinthios diceus : " Probet autem se ipsum homo ' id est, multipliciter examinet, si sine mortali est ; " efc sic," id est, non ali- ter, " de pane illo edat et de calice bibat. Qui enim " manducat et bibit indigne ;" id est, sine devotione, vel aliter quam a Domino vel ab ecclesia mysterium hoc traditum esfc celebrando, vel in voluutate peccandi manendo, “judicium sibi manducat et bibit;” id est, unde judicetur, “non dijudicans corpus Cliristi Domini ;” hoc esfc debita veneratione a cibis aliis non discernens. Item Gregorius de quolibet indigne conficiente vel sumente corpus Christi : " Sicut et de Juda dicit Deus : " Verumtamen ecce manus fradentis me meciim, est " in mensa ; exemplo enim Juda^ Filium liominis tradit, ‘•’ qui illud invio]al)ile dominici corporis sacramentum ‘• violare pra^sumpsit. Veudit, qui ejus timore et " amore neglecto caduca amare convincitur et crimi- " nosa." Item Augustinus : “Magis peccant qui tra- " dunt Chri.stum scienter peccatoribus membris quam " qui illum tradidit crucilixoribus Judteis.” Item idem

320 GIRALDI CAMBRKNSIS [iV.

BujDer Psaliiiuiu Ixviii : Et iledervnt iv escarn meam fel, eic, quibus snnt similes indigne eonficientes et sumentes ; gravius enim peccant contemnentes Chris- tum regnantem in coelis, (|uam (jui illum cruciHxe- nuit ambulantem in terris. Illi enim, veritate jam posita in meridie, et manifesto, inexcusabiles sunt. " Si " non venissem et locutus fuissem eis, peccatum non ‘• iiaberent," dicit Dominus ; " nunc autem," etc. li vero, (piidam, non omnes, per ignorantiam Dominum crucifixerunt. Unde et pro eis oravit dicens : ‘Pater ‘• io-nosce’ et crptera. Item, si Joliannes in eremo a pueritia conversatus, in utero matris sanctificatus, etiam a Domino invitatus, nou ausus est illum tremen- flum angelis et reverendum. Domini verticem tangere, quomodo tu, peccator et polhitus, non dico verticem sed totum Christuni, Deum et horninem, non tantum tangere sed i)i ergastulo corporis polluti quasi inchi- dere et incarcerare prjBsumis? XJnde si ille timuit Christum baptizare a quo debuit baptizari, quomodo peccatrix anima a quo debes tota inhabitari ilhun totum in vili hospitiolo corporis tui non vereris habitare ? " Tolerabilius enim esset," ut ait Augus- tinus, " corpus Domini in lutum projicere quam in " os polhitum ilhid ponere.". Item, si Marife in tanto fervore Dominum diligenti, eique tam devote vivo et mortuo obsequenti, dictum est : “Noli me tangere ; ‘■ nondum enim ascendi ad Patrem,” scilicet in corde tuo ; si, inquam, ei non est permissum taugere scabellum pedum ejus exteriorum, (piia non credidit eum fiequa- lem Patri, quod a summo ccelo egressio ejus ; quomodo tibi peccatori licitum esse credis et permissum totum Dominum, non tantum tangere sed in corpore tuo immundo ponere? Time ne non tantum dicatur, “Noli " me tangere,” sed etiam, ‘Amice, quomodo huc,’ scilicet ad coeleste convivium, ad cceleste epulum " intrasti, non habens vestem nuptialem," scilicet cari- tatem ? Itera, si Ozias, quia prsesumpsit offerre incen-

DIST.] SPECULUM ECCLESI/E. 321

.sum Domino contra officium sacerdotum a Domino lepra percussus est, quanto magis lepra, immo morte aaterna percutietur a Domino qui indigne hostiam coelestem Domino pra^sumpserit immolare ? Item, ex institutione primitivfe ecclesi* lecto evangelio dicebatur catecuminis : " Exite, exite." Si ergo membris Christi caritatem habentibus non licuit interesse confectioni corporis Domini, maxime timendum est membris diaboli et non habentibus caritatem tantum sacrificium con- ficere vel sumere. Item, si mundi esse jubentur qui ferunt vasa Domini, juxta iUud, “Mundamini qui " fertis vasa Domini " quanto magis ipsi, qui in vasa corporis sui coeli et terrre Dominum ausi sunt suscipere, mundissimi fore teuentur. Utrum vero pec- cent mortaliter, qui sunt in suburbio et choro ecclesijB, qui tantum cum ministris altaris per devotionem et consensum debent corpus Christi conficere, et spiritu- aliter etsi non sacramentaliter sumere, non diffinio ; multum tamen eis timendum est, cum adhuc siut membra diaboh, quod intersunt confectioni corporis Christi Domini, cum catecuminis etiam sanctis non liceat interesse. Item, si Deus pr?ecepit agnum pas- clialem et figuralem comedi assnm imi et cum lactucis agrestibus, et hoc a succinctis renes, tenentibus baculos in manibus ; quanto magis prsecepit, ne ad esum veri agni Paschalis quis accedat, nisi cum amaritudine cordis et igne poenitentias decoctus, et in clibano Spiritus Sancti castus, nihil sibi conscius, fortis, tutus, virtutibus iudutus, ut nec in pedibus sit discalceatus ; sed in fide, virtutibus et aftectibus, operibus bonis solidus. Item, ad terrorem incutiendum accedentibus ad eucharistiam valet exemplum illius sanctee pecca- tricis ^giptiaca?, qua? in deserto poenitentiam agens, semel in lioc sacramento per xl. annos visitata est a Domino, per Zozimam abbatem heremitarum illius deserti ; cui primo confessa est ; secundo accedens ad eam ut ei eucharistiam daret, in adventu corporis Domini, VOL. IV. X

322 GIRALDI CAMBRENSIS [iV.

ei tota eflusa est in lachiyraas ; licet enim singulis diebus lacbrymata fuerit, tunc amplius, et fere iLsque ad effusiouem oculorum. Unde dictus Cenomamiensis episcopus :

" His ea patratis, venit ad calicem pietatis,

" Se totam mactat lacbrymis, calicique coaptat.”

Item, de indigne accedentibus ad boc altaie conque- ritur Dominus dicens : " Et dederunt in escam meam " fel," id est, amaritudine peccati sui ; " et in siti " mea qua eos sitivi,’’ ut biberem, mibique incorpo- rarem, " potaverunt me aceto," id est, acritudine pra- vitatis suae. Sed intuendum est quod Dominus cum gustasset acetum, noluit bibere ; ita nec tales sibi incorporat, etsi sacramentaliter eucharistiam sumant, qui de ecclesia sunt nomine, et non numine. Iteui ait Augustinus: ‘Qui non prius crucihxus cum Christo ’ fuerit carni, mundo, et concupiscentite ejus, antequam " ad corpus Christi accedat conficiendum vel percipi- " endmn, quantum in se est rursus crucifigit Christum, " illisque annumerandus est, de quibus apostolus ait : " ’ Rursum in se crucifigentes Dominum et ostentui et " " in derisum habentes." "

Ad hsec etiam exempluDj illud sanctae peccatricis iUius, qu?e semel tantum in xl. anhorum spatio, quibus in deserto poenitentiam egit totamque se Christo mace- ravit et mactavit, corpus dominicum cum timore grandi et devotione necnon et lachrymarum incessanter, ut dictum est, efiusione, sumere vix ausa fuit, peccatores temerarios fatue et indevote passimque et sine delectu corpus Christi sumentes terrere procul dubio plurimum potest. Notandum hic enim quod in primitiva ecclesia omnes omni die communicabant ; sed quia nonnuUi interdum accedebant indigni osculum pacis postmodum fuit pro eucharistia institutimi. Ideoque in omni missa pax debet in ecclesia dari, excepta missa mor- tuorum. Cum enira duplex sit pax in tempore, a

DIST.] RPECULUM ErCLESTiE. 323

leone et dracone, vel ab liominibus et immundis spiritibus, nos utraque indigemus, mortui neutra ; re- quiescunt enim laboribus suis, et in illa die pereunt omnes eogitationes eorum. Vel cum nos sumus in sexta, ipsi vero in septima letate, non est nobis com- municatio cum eis. Verum crescentibus fidelium turmis tantum diebus Dominicis commimicabant. Postmodum autem, adaucto per Dei gratiam fidelium numero, statutum fuit ut tantum ter in anno, Natali scilicet, Pascha, et Pentecoste populus fidelis communi- caret, Processu vero temporis, dilata per orbem ecclesia Catholica, multitudine fidelium de die in diem amplius crescente, fideique fervore decrescente ac re- frigente, arctatum fuit ut tantum die Paschali, post abstinentiam scilicet quadragesimalem et purgationem poenitentialem, semel in anno solum fidelibus eucha- ristia sacra daretur. Cum itaque dicta peccatrix sancta semel annis xL, quibus per padnitentiam in lieremo se purgaverat, ad corpus Christi sumendum accedere vix ausa fuit ; cumque fidelium populus ad paschale cou- vivium salubreque animarum epulum vix semel jn anno sit ausus accedere ; mirum quo doetrinaj canonica) neglectu, quanto salutis proprise despectu, quautoque fidei salutiferse defectu, dicti sacerdotes concubinarum et fornicatores publici, in tota vita sua tali, ausi sunt ad eucharistiam accedere vel semel ; ad sacramentum scilicet vere sacrilegi et execrati, ad puram et impol- lutam imi^uri penitus et poUuti, quin etiam ad impre- tiabile mundi pretium immundissimi et mundanis in- eptiis variis et vanis ex toto dati ac dediti. Quodque stupore dignum non minore, quia non solum semel in vita, vel etiam semel in anno, verum etiam omni die scilicet paschale convivium, in veri Agni, non typici non figvu-ahs, immolatione et communione, non mutati, non mundati vel emendati, sibi parare non formidant. Certum est itaque quia prsesumptores hujusmodi, sicut et ipsorum pastores ignavi, quia nec corrigunt hi nec

X 2

824 GIRALDI C.UIBRKNSIS [iV

corrigiintur illi, par procul dubio poena constringit, aut forsau etiam illos niajor, de quorum nianibus coni- missi gregis sanguinem districti Judicis censui-a requiret ; pra^lati namque non pro suis solum, testante Jeronimo, scd j)ro delictis onmium illorum quorum donis abu- tuntur, aut quibus etiam inutiliter et indignc jjrie- ficiuutur, rationem sunt reddituri.

Cap. XXVI.

De Levitis et diaconihus quod mundi esse tenentur et

impolluti.

Punty re- NuNC autem de Levitis et diaconibus, ministris ’t’h"priest- scilicet altaris inferioribus, quam mundi esse teneantur hood. et immaculati, quantumque morum honestate venustati valde decenter et ornati, paulo remotius et altius inchoando diceraus. Notandum hoc itaque, quod legis- lator tribus diebus ante promulgationem legis dandfe in monte Sinai populis Israel continentiam indixit, et ab uxorum etiam suarum amplexibus abstinentiam, quatinus leges Domini sancte et pure atque pudice suscipere possent et audire. Si ergo reverentia tanta prfBcepto dominico legi Mosaicas fuit exhibita, quanto major est exhibenda legi evangelicse, cujus umbra solum et tanquam figura fuit lex Mosaica ? Nihil enim aliud lex evangeliea nisi spirituahs intellectus legis Mosaicee. Quod igitur nucleus dulcis in nucis amaro cortice, quod electuarium in pyxide, quod me- dullre sapor in osse, quod vinum purissimum in calice, quod mel in favo, quod medullitium in ovo, hoc Novum Testamentum in vetusto. Unde si quEeratiu’ ubi Novum Testamentum fuerit datum, cum in tanta solemnitate tamque notabili loco fuisset vetus collatum, dicimus quod sicut cum matre pnegnante datus est foetus, sic et in monte Sinai simul cum veteri et in ve- teri latens, Novum Instrumentum fuerat datum, et post-

DIST.] SrECTTLUM ECCLESLE. 325

niodum in nionte Sion Spiritu sancto dio Pcuteoo.stcs, dato siinul et dante, totum(jue postmodum evidenter per apostolorum et discipuloruni ora revelante decla- ratum. Verum si tam puri et pudici esse tenebantur legem Mosaicam suscipientes, ut dictum est, et audi- entes, quanto puriores esse tenentur LevitaB Cliristi ad evangelium sanctum in ecclesia pronuntiandum, et sacris altaribus ministrandum specialiter assignati, et ad lioc ex officio deputati. Quod si mundi esse jubentur qui ferunt vasa Domini, quanto magis qui verba ipsius saucta pronunciant atque ministrant. Item et, si ministri altaris diaconi tam puri esse tenentur verba Domini bajulantes et pronunciantes, quanto magis et presbyteri, quatinus ad priora respiciaraus, corpus domi- nicum conficientes et sumentes sanctissimi esse tenentur et mundissimi ; de quorum utrisque verissima vobis exempla incontinenti subjicere curavimus ; et primo de diaconis evangelicisque ministris indignis, et postea de presbyteris et Cliristi corpus indigne conficientibus.

Cap. XXVII.

Dg Levitis et diaconihus indignis et preshyteris Christi covims indigne conficientihus exem.pla terribilia.

FuiT liis nostris temporibus in Wintoniensi ecclesia Exampics quidam per surreptionem a sanctpe memoriae Henrico ven-reance episcopo ordines celebrante in diaconum ordinatus, qui against se inter alios, non vocatus nec intitulatus, contra sen- aet unwor- tentiam quoque in surreptores ordinum tales ibidem ^’"‘J- datam, ad ordinis Levitici gradum se non minus im- pudenter quam imprudenter ingessit. Qui paulo post Gildefordiam veniens et die quodam fe.sto primum ibidem evangelium suum, convocato ad hoc populo, pronunciare paratus, statim obmutuit. Et majori miraculo, cum verba coramunia more solito proferre promptissime posset, soluui a lectione evangelica et

326 GIRALDI CAMBRENSIS [iV.

exeeutione ofHcii male comj)arati et frauduleiiter obtenti et usurpati, ultione divina, suspensionem incunut. Cui eum die secundo et tertio, ad hoc constituto, idem accidisset, properans Wintoniam die Pentecostes, in processione ad pedes episcopi sancti coram omnibus lamentans et lachrymans se provolvit, et rem gestam culpamque suam poenamque sibi divinitus inflictam evidentissime revelavit ; quem post processionem epi- scopus secum ad publicum ducens et palam eundem cunctis ostendens, ex hoc facto thema sermonis as- sumpsit, deque obedientifc bono et inobedientine malo, pravoque cupiditatis vitio cunctis evitando, verbum ex- hortationis populo fecit ; poenitentiaque diacono injuncta diem illi legendi evangelium, coram ipso, in eadem ecclesia statuit. Ad quem veniens, poenitentia pure ac plene completa, lectionem evangelicam in publica au- dientia dieque solemiii, cunctis admirantibus Deumque laudantibus, distincte et aperte pronunciavit, linguam- que digne punitam, poenitentia secuta, virtus eadem quse ligavit absolvit.

Item, contigit et modernis diebus in Francia, nobis Parisius tunc temporis studio datis, et Christianissimo Francorum rege Lodovico tempore eodem ibi principante, res cujus fama celebris, tam civium quam scliolarum auribus indubitata veritate personuit, quod presbyter quidam in villa quasi per quatuor miliaria ab urbe Carnotensi distante, cui nomen Buxetun, parochialem ecclesiam regens, in puellam quandam vici ejusdem vitiosos oculos, petulantes scilicet et impudicos, injecit ; qui quod appetiit cum propter curam et custodiam patris et matris puellse alias efFectui mancipare non posset, per familiaria domus ipsius auxilia, quse sibi comparaverat, procuravit ut nocte Natalis Domini, cunctis ad ecclesiam confluentibus, ad domum veniens et thalamum intrans pravo desiderio potiretur. Quo facto et, sicut prolocutum perpetratum fuerat, male perpetrato, reversus ad ecclesiam, a qua post matutinas

DIST.] SPECULUM ECCLESI/E. 327

exierat, ad celebrandam inissam noeturnara, tanquani re bene gesta, se prseparavit ; qui cum corpus Domini consecrasset hostiamque sacrara ad utendum levare parasset, illa disparuit, et in calice nil prorsus ad sumendum presbyter invenit ; quo casu perterritus, stupidus et animo consternatus, rei tamen eventum proptor scandalum dissimulans, et corpus Domini se more solito sumere simulans, primam noctis missam sub hoc tenore complevit ; quod cum ei in secunda, sub aurora scilicet, missa, sicut et in prima, necnon et in tertia similiter et tertiana luce clarissima jam evenisset, statim in crastino ad Senonensem arcliiepiscopum Will- helmum, qui et paulo post promotus est in Remensem, cum lachrymis et lamentis accessit, rem gestam liumiliter confitens et poGnitendo veniam petens. Qui cum ab executione sacerdotalis officii, per annos ahquot sus- pensus ob lioc, existeret, donec poenitentiam injunctam plene peregisset, demum ea completa et executione officii sibi i-estituta, in prima postmodum missa quam celebravit, post unicfe consecrationem liostise eum ad sumendum accederet et utendmn, quatuor in fundo calicis hostias invenit. Quo viso, et cum horrore pariter et stupore gaviso, unam illarum humiliter sumens, tres ahas qu?e peccatis ejusdem urgcntibus miraculose dis- paruerant, poenitentia peracta restitutas, dicto archi- episcopo rem confitendo per ordinem totam prjBsentavit ; quas ipse debita cum reverentia devote suscipiens, inter pretiosiores reliquiarum suaram thesauros summo, ut decuit, cum honore reposuit.

Patet ex his igitur in quam periculoso degant statu presbyteri nostri temporis fornicatores, sive manifesti sive occulti ; longe gravius tamen propter scandalum et exemplum pravum, peccant manifesti et publici, licet criminaliter et mortaliter tam lii, quam illi, qui cotidie corpus Christi consecrare prgesumunt, et animas cibum, digne revera salubre viaticum, indignis vero evidentissi- mum damnationis indicium, sumere cotidie non formi-

328 UIUALDI CAMBItEXSIS [iV.

tlant. Utiuiini ergo prajscripti tam prft-lati qviani subditi, sacerdotes scilicet concubinarii et fornicatores publici, necnon et rectores eorum tepidi nimis atque remissi, tandem per Dei gratiam pcenitentiam agere valeant, vel finalem, Alioquin in die districti examinis dulcis et recti Judicis, misericordiam qua3 superexaltat judicio, potius invenire queant et sentire, quam justi- tiani, multoque magis juxta misericorditB Domini qua plena ost terra multitiidinem, quam juxta judicialis sen- tenti?e rigorem, ab illo qui semper citra merita punit et longe prsemiat ultra, cum ipsis agatur. Ideoque finalem. diximus poenitentiam, quia si morbum recidivum fre- quenter incurrerit, quod multis minus in fide firmatis accidere consuevit, misereque vitse temporalis cursum felici denique fine non concluderit, medicinalis efiicaciai vim atque virtutem absque dubio non obtinebit. Unde et planctum peccatoris cujusdam stepe poenitentis, sem- perque recidiventis, et velut ad vomitum suum rever- tentis, miseriamque suam et mentis inconstantiam, tanquam oloris, ubi fata vocant, funebre carmen et cantum emittentis, hic apponere dignum duximus.

" Me miserum ! quid agam ? porto sub pectore plagam,

" Plagam peccati foetentis et inveterati : " Ha quotiens lavi, quotiens* emplastra ligavi,

" Mille ligaturas admovi, nil valituras. " Semper rupta cutis, semper via nulla salutis,

" A corruptela totiens violata medela. " Hinc totis horis est mens mea plena timoris,

" Nam formidat ita subito discedere vita."

Item et aliud mentem humanam circa corporis quam animse curam longe plus sollicitam conquerentis, in hunc modum.

" Ah ! quam sollicito quisque timore " Occursat medico carnis amore :

" De morbis anirate nulla querela " Egressam sequitur tarda medela."

DIST.] SPECULUM ECCLESIvl!:. o20

Cap. XXVIII.

J)e coiteris prelatorum excessihus circa cultus ecclesla- rum ex pastorali negligentia provenientibus.

SuNT et alia in clero vitia, quje ex pastorali negligentia NegliKcnce similiter et incuria sunt inolita, qupe etsi prfescriptis deacons sint minora, debita tamen animadvei-sione non indigna. pud othcrs Clerici namque ecclesiastici viri debitum cultum et ingpricstiy ornatum ecclesiis, quibus prsesunt et de quarum fructi- abuses. bus et obventionibus vivunt, dormitantibus episcopis ct eorum officialibus, aut clausis oculis prjEtereuntibns et omnino dissimulantibus, maximequc archidiaconis, quibus hsec cura visitandi, scilicet ob hoc, ecclesias, specialius est assignata, non impendunt. Singulis tamen annis semel aut srepius ecclesias visitant, sed magis quidem ut sumptuosis procurationibus in clcricis cum hospitiis exhibeantur, quam ut honestatis alicujus aut emendationis, quamquam correptione dignis et cor- rectione, quicquam exhibeant; magis etiam ut modis omnibus, tam hospitando quam spoliando, bona clerico- rum emungant aut extorqueant, quam ut defectus in ecclesiis intolerabiles suppleri compeUant, aut etiam enormes concubinai-um excessus, in hospitiis tam in- honestos et scandalo plenos, exstirpare contendant, et ab utriusque maculas ac mendas tam atras et indecentes abstergant. Et ut totum plenius evidentiusque com- plectamur, ad hoc prfelati tam majores hodie quam minores, quasi sub prtetextu visitationis clericorum totiens tecta subintrant, quatinus aviditati simul et avaritife sua3 consulant, gula?que et crapulfe, quod dolentes dicimus, satisfacere queant, quam vel vitia viriliter et pastoraliter exphintando, aut virtutes eis vir- tutis amore subrogando, debita cum diligentia pastoralis officii curam exerccant.

Porro si lauta et splendida fuerit ejnscopi vel n)-chi- diaconi mensa et ferculis ac pigmentis plene referta,

330 GIRALDI CAMBRENSIS [iV.

prjecipucqiie si munera siVji in deccssu pulchra toti fere familia) more cardinalium et transmissorum a sede apostolica legatorum fuerint donaria data ; si lia3C, in- quam, lioc ordine provenerint, tunc nulla prorsus macula vel menda, tunc nec in ecclesiis nec in hospitiis disconvenientia notabitur ulla. Tunc enim tanquam re bene gesta per omnia, ultracjue ritimi et ordinem canonicum, necnon et clericalis honestatis dignitatem, orunt provenientia cuncta.

Cap. XXIX.

De iis quce ad cultuon et ornatum ecclesiarum neces- saria fore noscuntur.

Ofthe CiETERUM ea qusB cultui et ornatui ecclesiastico per- n"e«‘ssarv necessaria fore noscuntur, sicut jam dudum Gemma for the Ecclesiastica laboriosa studii nostri lucubratione dihici- davit, sic tamen illa quam alia, sed non aliena, prje- sentis operis et operse nostrse diligentia, tam ad mi- norum mentes erudienduiii, quam majorum quoque memoriam excitandam, praesentibus et posteris labore non inutili, Speculum Ecclesioe per Dei gratiam de- clarabit. Ab hinc ergo de ornamentis ecclesiasticis, primoque altari sacro necessariis Deo dante dicemus.^ Altaris autem ornamenta ubi eucharistia sacra confici- tur, hsec esse debere sciatis ; lintheamina ptdchra qua- tuor quibus tegatur in superiori, sicut in decretis De Consecrationibus, Dist. ii. ex decreto Pii papse et capitulo : " Si per negligentiam aliquid de sanguine " sacrato stillaverit in terram, lingua lambetur, tabula " radetur, et cetera. Si super altare stillaverit calix, " stillam sorbeat minister, et tribus diebus poeniteat. " Si super lintheum altaris et ad aliud stilla per- " venerit, quatuor diebus poeniteat. Si usque ad ter-

’ See Gemma Eccles. i. 10.

DIST.] SPECULUM ECCLESTiE. 331

" tium, ix. diebus poeuiteat. Si usque ad quartum, xx. " diebus pceniteat ; et lintheamina quie tetigerit stiUa, " tribus vicibus minister abluat, ealice supposito, et " aqua ablutionis sumatur, et juxta altare recondatur." Quatiior igitur esse debent vel ad minus tria, et tabula prfefixa decens, vel saltem loco tabula; pallium honestum, altare portatile cui lapis iii-miter infixus, tantae quantitatis, ut pedem calicis et patenam ample contineat. Corporalia vero de sindone munda et deli- cata, quas nemini ad abluendum nisi diaconis vel subdiaconis, et intra sacraria tradantur, sicut De Con- secrationibus, Distinctione i. " Vestimenta ecclesiae qui- " bus Domino ministratur et sacrata debent esse et " honesta. Quibus in aliis usibus non debent frui, " quam ecclesiasticis et Deo dignis officiis ; quse neque " ab aliis debent contingi aut offerri, nisi a sacratis " hominibus, ne ultio qute Baltasar regem percussit super " haec transgi-edientes veniat, et corruere faciat eos ad " ima." Item Distinctione eadem, ex decreto Clemen- tis, Cap. Kemo : " Pallas ecclesiae et vela qute in sanc- " tuario sunt, si sordidata fuerint, ac ministeria, diaconi " cum humilibus ministris intra sacraiium, et velamina " dominicaj mensse, abluant, ne forte pulvis dominici " corporis male decidat. Sindonem vero non foris " abluant, et erit hoc non operanti peccatum." Cor- poralia igitur tantum ministris vel saltem monialibus ct sacris atque honestis mulieribus ecclesise limina devote terentibus, lintheamina vero et pallfe saltem honestis mulieribus hujuscemodi, et non inter vestes communes, ablueuda tradantur. Vas etiam in quo lavantur sicut et baptisterii nullis aliis usibus depute- tur. Sicut eadem Dist. c. Nemo : in hunc modum ; " Sane pelvis nova comparctur et pi-seter hoc nihil " aliud tangat. Sed nec ipsa pelvis velis apponatur la- " vandis nisi qu?e ad altaris dominici cultum pertinent. " Pallas in alia pelvi laventur, et in alia vela januarum." Item capitulo Clementis pra?cedente 3 " Altaris palla.

o;]2 GIRALDI CAMBRENSIS [iV.

" catlicdr;i, candelabruiii et veluin, .si fuerint vetustato " consumpta, incendio dentur ; quoniam non licet ea " (|U}e in sacrario fuerint male tractari, sed incendio " universo tradantur. Cineres vero eorum in baj)tisterio " inferantur, ubi nullus transitum liabeat, aut in pariete " aut in fossis pavimentorum jactentur, ne introeun- " tium pedibus coinquinentur."

Multo fortius ergo de cruce antiquata et imaginibus lioc faciendum.

Calix autem aureus sit vel argenteus, vel si pauper- rima sit ecclesia, saltem stagneus, et integer et puras. . In pixide vero pulclira et honesta, ubi vasa magis pre- tiosa non suppetunt, hostiic sacne reponantur. Piscina quoque decenter secus dextrum altaris cornu ad re- centationes vel recinserationes demittendas inseratur.

Cap. XXX.

Quod omnia ji3?‘a’scripirt ecclesiis oiecessavia facile essent clericis invenire, nisi 2)^‘opriis tam swls quam familice suce cultihus inhonestis et super- fluis nimis indulgerent}

Eiisiiy pro- HyEC autem omnia in pauperioribus ecclesiis facile foret in jK)flrer clcricis invenirc, si solum a superfluitatibus in cibis churclies. g^ potibus, equitaturis, et tam propriis quam fiimilise suoB vestibus, temperare vokierint. Porro," sicut ait beatiis Bernardus : " Hodie magis nitent clericorum " calcaria, quam altaria. Pluris emuntur concubina- " rium pallia, quam ecclesiarum palla." Et in libro cjusdem De Consideratione, ubi in clericos hujusmodi similiter invehitur, dicens : " Milites habitu, clerici " qurestu, actu neutri, quia nec evangelizant ut isti, " nec militant ut illi. In quo igitur ordine resurgent ? " timeo ne in ordine ubi nuUus est ordo."

’ Oniitted rubric.

DIST.] SPECULUM ECChEHlM. .SSo

Congruum igitur efc condecens foret, nec niinus ani- marum salufci quara corporum honesfcafci consenfcaneum, quatinus actu, sic et babitu, clcrus a populo longe (listant ; et quoniam qualis populus, talis hodie sicut efc olim est sacerdos, in sortem Christi electi, sicut gestis ac gestibus, sic velamentis ac vestibus, a viris steculari- bus aperte difFerrent et discreparent, et sicut virtuti- bus interius et vita3 meritis, sic exteriori quoque cultu et habitu suoo professioni et ordini per omnia com- petenti, cteteris prajminentes et differentes, bona morali- tatis et honcstatis, coram Deo efc hominibus, exempla priBferrenfc.

Morum efcenim asserfcores efc linguse Lafcinse modera- tores, tara Gentiles quam fideles, ad moderandum corporis cultum, persuasorie scribere solent, unde de nosti*is agiographis ait : " Nec affectatse sordes, nec " exquisifciB delicise, laudera pariunfc." Sed si h£ec ctefcerjs compefcmifc, quanfco raagis efc clericis. Ifcem efc ille, qui juxta moralis philosophi testimonium nunquam in bene dicendo destitit, ut efciam iu cultu corpoiHim mentibus hiimanis modum efc modestiam impriraeret, poeta sic clamat :

" Fine coli modico forma virilis amat."

Cap. XXXI.

Quod, aicut in libro Numeri legitur, homo fiecundum ordinem siium incedere dehet}

PR/ESCRiPTiE quoque doctrinse iUud in libro Nmne- Continun- rorum consonare videtur ; ‘^ Homo secundum ordinem ^]^^ ^^f ^^’^’ " suum incedat," et cetera. Super quod Origenes ject. audiatur: “Hsec lectio docet, qualiter ab iis qui Deo " sunt mancipati, nec implicant se s?ecularibus nego- " tiis, ordo incedentium in castris coraponatur. Paulus

’ Omlttcd riibric.

334 OIRALDI CAMBRENSIS flV.

" quoque dicit : ’ Omnia ornate fiant et secundum ordi- " ’ neni.’ Unus ergo est Dei Spiritus, qui et in Moyse " et in Paulu loquitur. Secundum ordinem Moyses " incedi jubet in castris, et Paulus in ecclesia secundum " ordinem omniafieri; et Moyses, qui legi ministrabat, in " castris custodiri ordinem jubet. Paulus vero evangelii " minister, non solum in actibus sed etiam in babitu " ordinatum vult esse Christianum, dicens ad Hebreos : " " Mulieres similiter iio hahitiL wdrnato.” Unde arbi- " tror quod non solum in arbitris et in habitu servari " ordinem voluit, sed significavit etiam aliquem ordi- " nem majorem, de quo dicitur, quod unusquisque se- " cundum ordinem suum incedere debeat, qui prsecipue " ex operum fructibus judicatur, nec minus ex magnifi- " centia sensuum. Ssepe enim accidit, ut qui humilem " sensum gerit, et terreua sapit, excelsum sacerdotii " gradum vel cathedi-ara doctoris obsideat, et qui vere " spiritualis est et a terrenis tam liber ut orania " examinare possit, et a nemine judicari, inferioris " rainisterii ordinem teneat, et in plebis multitudine " relinquatur ; sed hoc est legis et evangeHi statuta " contemnere, nihil secundum ordinem gerere."

Item Origenes super illud Numeri :^ " Homo secun- " dum ordinem suum," et cetera. " Unusquisque nos- " trum de cibo et potu sollicitus et omnem curam " gerens in sa^cularibus, unam aut duas horas Deo " deputans, ad orationem in ecclesia veniens, vel in " transitu verbum Dei audiens, non incedit secundum " ordinem nec audit praBceptura quod dicit, ut secun- " dum ordinem omnia fiant. Ordo est enim primum " qugerere regnum Dei, et justitias ejus, et credere " quod secimdo loco hsec vobis a Deo apponantur ; " omnis ergo homo habet incedere secundum ordinem " suura, sacerdos et diaconus, virgo, et quicunque in " religionis professione videtur. Si enira petulans vel " protervum quid gesserint, continue arguet eos Moises

’ jN’umeri’] Not ad verbum.

DIST.] RPECULUM ECCLESIyE. 83-5

" dicens : ’ Homo secunduin ordinem suum incedat/ *• et quid dignum sit suo ordine intelligat, et ita " libret actus et sermones suos, incessum quoque et " liabitum, ut cum ordine conveniat, ne propter eum " ullatenus nomen Dei blasphemetur."

Debemus igitur si fidem Trinitatis et resurrectionis firmiter tenemus, quoniam per sacramentimi altaris spiritum pascimus, et animai pabidum comparamus, resecatis vel ex parte superfluis illis corporis et tem- poris, per ornamenta priora et alimenta decenter et digne sumpta et exbibita, ad seternitatis gloriam aspi- rare. Vel etiam si ex toto corporei, quod absit, esse- mus et terreni, nidlam prorsus de spiritibus curam habentes, tamen ecclesias et altaria de quibus tanto tempore viximus et vivimus, totosque corporis ac tcm- poris usus sustentamus, nisi ingratissimi esse velimus, debito teneremur cum honore venerari.

Libris etiam qui ad obsequia divina necessarii sunt, quibus et quot satis est notum, ecclesias singulae munitaj sint ; qui et post clericorum discessum non filiis aut filiabus, non nepotibus aut neptibus, sed ecclesiis de quarum bonis vel facti vel comparati sunt, relinquantur. Sed tamen duo forte vel tria librorum paria in una ecclesia reperta faerint, meliores libri penes ecclesiam resideant, de aliis vero clericus decedens liberam habeat disponendi facidtatem. Illud autem, quoniam in synodis episcoporum provincialibus statutum est satis et rationi valde consonum, ofiiciales et decani, in capitulis ut observetm-, publice prsecipi- ant, et postmodum quod teneatur districte procurent. Sacerdotibus ctiam quos testamentis aliorum interesse contigerit, ut ipsos super his ssepe pra^moneant, nec aliter fieri consentiant, in virtute obedientise firmiter injungendum. Illud etiam adjiciendum, quod si libri forte vel nulli vel pauci, et non idonei reperti fuerint, vel si ecclesia discooperta, et pryecipuum presbyterium inventum fiierit, de bonis clerici discedentis, vel potius ecclesise bonis primum, unde hsec parari et

«)••

3G GIRALDI CAMBRENSIS [iV.

reparari congrue possint, provideatui-. Indignum est Luim ut ecclesias illas, de quibus cuncta vitje neces- saria tanto usque ad luxum etiam tempore suscepimiLS, uudas in obitu, non ornatas, non opertas, tanquam (ilii ingrati debito matrem honore non dignantes, nec venerantes, cum ordinis nostri scandalo gravi, et animarum quoque periculo grandi, relinquamus. Quod autem de libris diximus, hoc et de aliis ornatibus qui sacramentis ecclesiasticis necessariis fore noscuntur, intelligatur,

In dictis autem omnibus qyae circiter ecclesias et altaria, necnon et^ad cultum clericorum et honestatem suut necessaria, si qui defectus et enormes excessus in- veuti fuerint, in prselatorum capita negligentium absque dubio redundare noveritis. Verum quia necessitas sub lege claudi non solet, quidam in clero constituti, non solum clerici sed etiam monachi, Komipette scilicet, quatinus apostolorum limina securius adire possint, tanquam urgente necessitatis articulo cultum clerica- lem seu monachalem abjicientes, laicalem et ssecularem ad tempus assumunt, ubi capis alatis et manicatis, caeterisque tam vestituris quam tonsuris inordinatis, passim et irreverenter abutuntur. Unde quidam:

" Tutius ut peterem laici subimagine Romam, " Fas erat ut sinerem luxuriare comam."

Utinam autem sicut habitu diverso et variato, sic et actu perverso et prsevaricato, obiter interim aber- rantes et enormiter exorbitantes,- sascularitatem quippe tani actualem quam imaginariam nimis expresse reprse- sentantes, honorem ordinis seu clericalis seu monachahs, et honestatem, nuUatenus offendant.

Notandum hic autem quod licet dictum abusum, propter securitatem adventantium et indempnitatem, ccclesia Romana quasi dissimulando sustinere videatur, Cisterciensis tamen ordinis monachi, sicut et Cartusi- enses, in cunctis agendis suis, ad curiam, longe potius fortuna? pericula viiisque discrimina, sub liabitu proprio

DIST.] SPECULUM ECCLESIyE. 337

temptare, quaiii sub alieno, tutiores, cxistere, laudabili constantia prtoelegerunt.

Cap. XXXII.

De gravihus episcoporum et abhatum periculis qui in insulis et tyrannorum regnis ad j^^^^i^iici^mm nutus promoveri solent.

Ad hsec etiam sunt et alia prteter . prredicta, gravia Blshops quoque prnelatorum pericula, quod in insulis et tyran- ^^^^^^^ norum regnis, in quibus ecclesiaj p)||emuntur, et vio- the caprice lentis dominantibus affliguntur, ad nutum principuni sovereiffn creantur episcopi. Vacante namque sede cathedrali, quatinus umbram saltem electionis iraagiuariam sequi videantur, tres vel quatuor dc ecclesia sua vel ahuude nominare jubentur ii, quibus est pastor prreficiendus, quibus unum de curiaHbus suis aut alias familiaribus princeps connumerai’i cogit et connominari, et tunc solum illum sibi acceptum, cui soli assensum pr?ebet, recusatis aliis de ipso ecclesise gremio, longe dig- nioribus, assumi facit. Tales tamen electiones umbra- tiles tempestuosi temporis et tyrannici, quibusdam in regnis, ecclesiastica dignitate per Dei gratiam in liber- tatem pr^evalente, nostris his ultimis diebus, in papali cathedra Innocentio Tertio sedeute, sunt abolita3 ; qu?e quidem longe verius tyranniciTe dici poterant intrusio- nes, ct violentjB Choritarum impressiones, non in ecclesia scilicet, sed in camera, non in capitulo, sed in opidulo, non juxta chorum, sed ante thorum, non antea noti, sed prorsus incogniti, vel etiam in malo plerumqvie non ignoti. De quadam autem electione nimis curiahter quoniam de curiali facta, non simplex quidera, sed duplex et mirabiliter duplicata ac reiterata, exempkim ponere praeter rem non putavi.

Clericus quidam nostris diebus, Ecclesia AngHcana libertatis honorem nondum assecuta, quinimo jugo

VOL. IV. Y

338 GIRALDT CAMBRENSTS [iV.

pristinje servitutis gi-avitcr oppressa, in capitulo Nord- wiceiisi, scde vacante, regio urgente mandato, consoua magis quam canonica monachorum voce fuit electus. Qui statim cum litteris electionis suae in Normanniam transfretans, et inde usque Andegaviam ad regem Johannem accelerans, — nondum enim terra transmarina regibus Anglorum fuit adempta, — tanquam re bene gesta, regi promotionis sure modum exposuit, et litteras prsetendit. Rex autem super electione tali non exhila- ratus, revocatis ad se monachis Nortwicensibus quatuor, cum litteris de rato, de tribus nominatis aut quatuor^ quorum dictus clericus unus extiterat, cui et rex assensum prpebuit, illum denuo eligi fecit, electionem in ecclesia factam, et de unica persona expresse nomi- nata, quantum in se, reprobans et condempnans, factam autem in camera sua, juxta pravje paterna?que consuetudinis abusum, et ex turba nominata, unaque de pluribus persona ad nutum ejus assumpta, more tyi"annico, roborans et confirmans.

Quendam autem virmn bonum et authenticum et in sacris scripturis affatim cru.ditum, ecclesiasticis oppres- sionibus condolentem quandoque dicentem audivimus, quia vocales erant tantum et non reales electiones ejusmodi ; vocibus quidem .et non votis emissse ; sed quia regis ad nutum factse, regales dici poterant non reales. Non enim capitulum aut conventus quatuor nominans et principi offerens eligit, sed ille potius qui de nominatis et oblatis quem vult assumit. Sicut qui quatuor aureos ut unus eligatur expon.it et offert, non ille quidem qui offert et optionem alii confert, sed ille verius eligit, qui ex optione data quem vult assumit. In fraudem itaque divinae legis, cujus auctor non irridetur, haec et similia fieri constat. Unde timendum est illis et valde timendum, qui Christi ecclesiam jure suo tanto conamine defraudare nituntur in terris, ne et ipsi vindice dextra, cui non resistitur, suo quoque terreno jure quandoque fraudentur, et honore.

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. ;J39

De clerico vero geniina sicut dictum est elcctione promoto, et de prima quasi canonica ad non canoni- cam, quia tja-annicam, inepte translato, miraculose quidem accidisse videtur, quod sicut instabilis fuit in electione, sic et in omni statu suo stabilis esse necjui- vit. De episcopatu namque ad episcopatum inbianter anbelans, et iterum ab episcopatu ad arcbiepiscopatum incassum, et cum scandalo gravi, proterviter nimis et immoderanter aspirans, tertio vero in utroquc deficiens, et ab utraque spe turpiter cadens, tertiam catbedra- lem ecclesiam et episcopalem, duabus primis uberiorem et pinguiorem appetens et ambiens, et ob boc etiam Romam adiens curiamque corrumpens, demum tamen inde reversus, inanis et vacuus, et ambitione plenus, obiter occubuit.

Ut autem a diverticulo res repetatur, qua con- scientia et cauteriatissima, qua prsesumptionis audacia, et qua temeraria, ausi miseri, ambitione ctecati, lionores in bunc modum assumere, et non tanquam Aaron a Domino vocati, sed tanquam Cbore violenter intrusi, ecclesias catbedrales et prjesertim pontificales, per parietes irrumpere et non per ostium intrare ? Horum quippe ingressus prsesumptuosissimus, egressus vero, si linaliter in iis perstiterint, sub certa damna- tione periculosissimus. Novit boc noster Cantuari- ensis martyr insignis, qui dignitatem ecclesiasticam, per temporale obsequium ac principis favorem et im- pressionem adeptum, in manu domini papa) Alexandri III., divinitus edoctus et inspiratus, resignavit. Sic quoque venerabilis Eliensis ecclesise prsesul Romam adiens Eustacius, sic quoque Roffensis per nuntium et arcbidiaconum suum Romam ob transmissum, Gille- bertus.

Sic ergo cruditi, sic timorati ; longe aliter autem imperiti, quoniam a male perquisitis, et qaomodolibet usurpatis, male vivendo, pejusque moriendo, non rece- dunt. Verum est illud Jeronimi in libro epistolari :

Y 2

340 OIRALDI CAMnREN.SIS [iV.

" Imperitia audaciam, eruditio vero timorem creat." Et illud in Parabolis : " Qui apponit scientiam , apponit " laborem, et cor intelligens tinea est ossibus." Ubi suppleri congrue potest, quoniam si intelligentia tinea est ossibus, salutifera quidein est mcdicina spiritibus.

Cap. XXXIII.

De clausulis quibusdam a lihro De Gestis Oiraldi sumptis matericeque ‘prwsenti non incompetenter adjectis.

Reflections Facit ad lifBc etiam id quod in libro De gestis Giraldl ^ecftaken’’ “^tituUito, ct Tertia libri cjusdem Distinctione, legitur from the in hunc modum ; prremissis etenim et prjBScriptis labo- ^ovkDe ‘^us ejusdem laudabilibus, necnon et studiis ac ge.stis Gestis G. egregiis, hoc tenore subjunguntur : ^

“Cucurrit itaque prselibatis modulis magister G., " dum potuit et tenipus fuit, nec deses suis diebus " nec ignavus existens, Nunc autem aliis currentilius, " curiasque sequentibus, et curas inanes exaggerantibns, " ei quies detur, et de caitero vel in bospitiolis libris " et lectionibus indulgere, vel in ecclesiarum angulis " peccata deflere, delictaque salubriter et per poeniten- " tiam diluere penitus ac delere, permittatur. Proinde " et banc poetfe sententiam deinceps vir ille, Deo dante, " sequetur :

" ’ Sit mihi quod nunc est, etiam minus, ut mihi

juvem. " ’ Quod superest ?evi, si quid superesse volunt dii. " ’ Sit mihi librorum et provis?e frugis in annum " " Copia, ne dubiae fluitem spe pendulus horae.”

" Et iUud Ovidii:

" ’ Crede mihi, bene qui latuit, bene vixit, et infra

• Fortunam debet quisque manere .suam.’’

" siihjunguntur”] See De Invectionibus, v. 23.

1)1.ST.] SPECULUM ECCLESIyE. “S\l

" Et illud ejusdem :

" * Versibus edocto si quicquaiu credis aniico, " " Vive tibi, et loiige nomina magna fuge.”

" Et illud Flacei :

" ’ Fuge magna, licct sub paupere tecto " ’ Reges et regum vita prsecurrere amicos."

" Item et illud Jeronimi ad ciiriam invitati responsum : " ’ Dormiam/ inquit, ’ melius in cinere et sacco, ut " ’ delicias delictorum recompenset austeritas pilorum, et " “pristinas delectationes tollant pilorum punctiones.” " Ambiant igitur alii, cupiant et currant, et curiis ad- " liperendo cathedras scandant ; magister G. simul cum " Jeronimo sentiet et dicet, quia minus est tenere sacer- " dotium quam mereri ; prresertim etiam in finibus " Anglicanis, ubi ecclesia plus quam alibi suppeditata, et " electionis tantum nmbra retenta, nec clenis eligit nec " conventus, sed de propositis quem vult princeps solus " assumit.’’ Proinde et illud quoque Jeronimi comme- morandum ibidem adjicitur : " Satius est episcopalem " virum esse quam episcopum, longeque satius episcopo " dignum quam in cathedra collocatum. Illud cnim " virtutis est, hoc fortunae. Illud nempe bonorum " tantum, hoc commune." Unde cum rex Anglorum Henricus Secundus rationem qusereret ab episcopo quodam, cum olim sancti episcopi fuermt et boni, cur hodie tales, quia sancti fere nulli ; respondit ille in hunc modum, et vere satis facete : " Quamdiu Deus et Rex " ccelorum per canonicam electionem episcopos fecit, " boni nimirum et sancti fuerunt ; sed ex quo non " Deus sed homines et reges terrarum ad nutum suum " illos fecerunt, tales esse coeperunt, quales videri pos- " sunt, et qualia sunt opera manuum hominum."

3-l!2 GlKALDl CAMIJIIENSIS [iV.

Cap. XXXIV.

Quod fautores pHncipum tyrannorum errorea ipsomtm per exempla tueH nituntur.

AuswtT to Verumtamen fiiutores principum tyranniconim prie- attmpt^to scriptis sententiis objicere et oblotiui posse videntur, ck-feiKi exempla proponentes de Gregorio doctore magno, prte- abuses. cepto Mauritii imperatoris et Augusti quaesito, cum de- litesceret et ditfugeret, et tandem in papam assumpto. Item et de Ambrosio per Theodosium imperatorem ’ magnum, et in Cln-isti fide conspicuum, fugientem et ronitentem, cum adhuc etiam ncophitus esset seu cathecuminus, in archiepiscojmm Mediolanensem sub- limato. Quibus responderi potest, quod imperatores illi devotione praeclari dictas personas non elegeruut, nec more tyrannico violenter ipsas intruserunt, sed vocibus ac votis cleri ac populi eos eligentium ct petentium pium prsebentes assensum, ut fugitivi qua3- rerentur, et invcnti, licet inviti, pastoralibus in cathedris collocarentur, laudabilem in piincipibus tantis curam ot operam impenderunt.

Item et in libro Gratiani canones dati videntur, confirmantes imperatoribiis, quod ad ipsorum voluntatem ac convenientiam summi pontifices assumi, et quia virga pastoralis ab eisdem peti debeat et donari. ’ Sed sciant illi et sciant universi, quia sicut ibidem determinat Gratianus, temporalia tantum fuerunt illa statuta, et dispensative propter violentum dominatum ad horam indulta. Sicut enim cum multitudine dispensandum, sic et cum illis interdum qui sociam habent et subdi- tam multitudinem. Et quod in liunc modum fuerit hoc statutum, subsequenter in eisdem distinctionibus determinatum est et declaratum, plurimaque decreta cum ecclesia per Dei gi’atiam respiraret, debitamque dignitatem et libertatem j^aulo post resumeret et re-

PIST.] SPECULUM ECCLESI^. 343

cuperaret, in contrarium promulgata, et talia ad teinpus usurpata, de csetero fieri vel exigi, perpetuo sub ana- tliematis interminatione, prohibita.

Item objici poterit et illud exemplum de sancto Wulstano, quanquam non exemplis tamen sed legibus sit judicjindum, qui ad nutum rogis Edwardi in Wigor- niensem cpiscopum promotus luit, cui otiam virgam pastoralem dedit, cum iiterque tamen, et donans et donum accipiens, sanctus extiterit. In ejusdem etiam rei signum, et tanquam evidentissimum veritatis indi- cium, in feretro sancti ipsius quo nostris fuit diebus gloriose translatus, tam artificium fusile quam sculptura argentea et deaurata, cpiscopum a manu regis baculum pontificalem suscepisse manifeste declarat.

Legitur et hoc quoque, quia parum post obitum regis Edwardi, regno Anglicano a Normannis jam occupato, miles quidam ininister regius et in partibus Wigorniae potentissimus ea tempestate, et conqu?estus ipsius novi- tate, multis ei3iscopum injuriis multis et variis vexa- tionibus indesinenter aftecit, adeo ut terras eidem magnas et amplas ademerit, quas etiam usque in hodi- crnum diem ecclesia Wigorniensis amisit ; in tantum quoquc obstinata malitia ministri illius Belial in- valuit, ut mandatum regis litterasque prsecise prajci- pientes episcopo, quatinus ad ipsum cum festinatione veniret, eique bacukim episcopalem resignaret, deferri procuraverit. Quibus auditis, vir ille bonus illico re- spondit, quod ad regem qui baculum ei dedit, scilicet Edwardum, eum reportaret, eique libenter ipsum et non alio restitueret ; sta,timque progi-ediens et versus Londonias iter arripiens, apudque Westmonasterium accelerans, tumbpe regis Edwardi marmorea?, multis astantibus et admirantibus, bacukim suum firmiter in- fixit, dicens et alta voce proclamans ; " Accipe, rex, quod " mihi dedisti," nondum enim in feretrum fuerat corpus viri sancti translatum. Cumque dictus minister Belial baculum arripere veliet regique deferre, nec ille nec

Sii (IIUALDI CAMBUEN.SIS [iV.

nlius ipsum ulljitenu.s extrahere pra^^valuit, aut a loco movere. Quo viso et ad regem Willelmum primum m- more delato, rex episeopum ad se vocatum cum honorc suscepit, dicens veniamque petens quatinus bacuium suum ipse resumeret, officioque suo pontificali, cum pace et bona voluntate sua, de caitero fungeretur. Episcopus autem his auditi.s, ad tumbam regis Edwardi revertens, baculum suum facillimc resurapit, et a silicc retraxit, secumque ad ecclesiam suum reportavit. Verum quoniam intellectum dare vexatio solet, et tribulatio merita bonorum augmentare, dictus miles ministerque malignus Wulstanum episcopum damnis et injuriis crebris afficere’ non cessavit. Unde vir bonus quandoque commotus, et tanquam ad iram provocatus, alludens vocabulo quo vocabatur ille, scilicet Ur.s, et adaptans atque sub- jungens lingua sua rythmice curs, juste quam mcruit in caput ejus maledictionem intorsit ; quse proculdubio tam in ipsum quam in suo.s, projDaginaliter ab ipso de.scendentes, usque in pr?esentem diem ultione diviua non inefficaciter redundavit.

Cap. XXXV.

Dc soliitionibiLS ad objecta^ siugida )io)i incongrue

subjectis.

The same Ut autcm ad objccta respondeatuv, sciendum in primis continucd. q^^Q^j privilegia singulorum communem legem non faciunt. Et quoniam ea quse simpliciter proponuntm-, simpliciter exponi et intelligi debent, non argute non argumentose discuti vel dissolvi, sicut ea quee tropice seu figurative dicuntur extendi non debent, sed potius excusari, neque de miraculis disputari, aut ut ad con- sequentiam trahi possint, non pra3sumendum. Proinde verba viri siraplicis et sancti quibus virgara pastoralem datam a rege fatetur, simpliciter et sane sunt intelli- genda, et tanquam juxta vulgarem solam O2:)iuiouem

DJST.] SPECULUM ECCLESIiE. 3i;5

csse prolata, qua) reiu vel liouorem ideo clatuni a priucipe putat et perliibet, quia propter assensum ejus adhibituin, et per electiouem seu eauonicam et veram, tantum umbratilem et imao[inariam, dignitas obtenta videtur. Sic quoque morem eundem, sive loquendi simpliciter seu sentiendi, in })ra3libata feretri sculptura monacliorum Wigornieusium simplicitas est imitata.

Cap. XXXVI.

Dc duohus cplscopis nostris diebus in Anglia princij^ns procurationc promotis, et tameii amhohus vita et conversatione conspicuus.

AdjiciendUjM hic etiam, quod nonnullos posso movere Two in- videtur, de duobus episcopis nostra astate in regno An- favour^of glicjino, principe revera procurante, sublimatis ; Balde- ii^gai wino, scilicet, monacho Cisterciensi, primum in cathedra ^^^^l^^ “Wigorniensi postmodum autem in Cantuariensi collato, necnon et Hugone monacho Cartusiensi in Lincolniensis ccclesise cathedra, eodem principe, efficacem adhibente curam, inthronizato. Quorum taraen uterque sancto vivcudo, sancteque moriendo, coronam per Dei gratiam et misericordiam adeptus est immarcescibilem, sicut de primo probabiliter creditur, et a plerisque pia quo- que prresumptione firmiter asseveratur ; de secundo vero, Deo veritatem aperte per signa ct prodigia multa dechirante, hiesitari vel ambigi non permittitur. Ad ha^c autem dici et ratioue prsevia responderi potest, quod ambas has personas dignitate dignissimas priuceps, dictis ecclesiis vacantibus, laudabili devotione pariter et intentione, Deo cor ejus tunc visitante, qui in multis aberi"averat, notificaudo consiliumque dando ut pro- moverentur, precesque foi’san addendo, non violentas tamen sed monitorias tautum et affectuosas, non causam quidem electionibus illis, sed piam tautum et appro- bandam occasionem dedit.

3i;(J GllJALDI CAilBRENSIS [iV.

Cap. XXXVII.

Qu<xl nisi potestds ecclesiustica vitiis mundcmis cum effectu manwm ajpponat, vix in ecclesiis hodie jjropter schismata varia, canonicas jieri contingit

electlones.

Soinetimes Verumtamen hoc diligeus lector advertat, cum in hac

needful in , . … ,

conse- luundi vespera, vespereque ipsius jam pene crepusculo, qucnce of tej^^efacto plurimum fidei fervore, vel etiam prope- naiitv of uiodum infrigidato, cathedralium ecclesiarum vacanti-

spuitual ]jy^Q sedibus, inter electores ipsos schismata plerumque creantur, et cum tam in choro quam in capitulo unanimes ad pastorem eligendum esse deberent, in partes varias et ad invicem discordes disgregantur penitus et difFcederantur. Unde nisi potestas superior vel ecclesiastica vel mundana manum interdum apponat, carnali magis affectu moti quam spirituali, aut etiam Giezetica corrupti, quod longe pejus est, peste venali, dignis indignissimos eligendo prseferre, ecclesiseque rectores animarumque pastores sibi prseferre, nec verecundantur nec verentur.

Cap. XXXVIII.

De prcelatis canonice legitimeque promotis, non tan- quam Chore sibi honorem sumentibus, sed tan- quam Aaron a Domino vocatis.

Otbcr in- NuNC autem ad prselatos justos et timoratos justeque tiic"same promotos stylum vertamus, et a papa Gregorio doctore magno incipiamus, qui cum archidiaconi officio primum in urbe fungeretur, postea mundo renuncians et mona- chus efiectus, adeo in utroque statu egregie se gessit et maguifice, quod defuucto papa Pelagio generaliter a cunctis iu papam est electus. Sed cum tantai celsi-

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 34)7

tudinis apicem conscendere formidarct, fugse latibulum petiit et triduo delituifc. Urbis vero prsefectus populi consensum imperatori mandavit ; qui illico jussit eum inthronizai-i, iitpote qui virum bene noverat, et ipsius sanctitatis merita non ignorabat. Itaque tandem Dei omnipotentis famulus divina revelatione repertus capi- tur et inthronizatur, Ordinatus autem mox omnem ssecularem pompam ex palatio suo eliminavit, et cleri- corum quosque vel monachorum prudentissimos sociavit, cum quibus ita persistebat, ut propter curam monas- ticse perfectionis nihil amitteret poutificalis institutio- nis. Quorum etiam mores tanta excolebat censura, ut nuUus eorum barbarum quid vel religioni contrarium sermone vel habitu pra3ferre pnBSumeret ; sed qui forte sanctimonia ac sapientia caruisset, subsistendi coram 60 fiduciam non haberet.

Hic etiam Augustinum, Melitum et Joh.mnem, cum aliis pluribus monachis religiosis atque sanctissimis, misit, ut Anglorum gentem sua prsedicatione ad fidem converterent Christi. Quam gentem prsefatorum laboi-e virorum Deo lucrifaciens, Londonise et Eboraci metro- politanos consecravit episcopos. Idem pmeterea doctor egregius multos edidit libros egregios ad utilitatem ecclesioB sanctse.

Similiter et Nicholaus quatinus voce coelitus demissa divinitus electus, usque ad fugam et latibula renuit et recusavit. Sic et Marcus evangelista raptus in epi- scopum, ut episcopio pariter et sacerdotio reprobus inveniretur, damno pollicis ob hoc proecisi, onus et lionorem evadere voluit, sed Deo disponente non proa- valuit. Noverat enim non absque grandi et gi-avi periculo simul et onere honorem illum consistere ; ideoque maluit privatus et membro mutihitus in statu securiore salvari. Nonne et de quibusdam cpiscopis legimus, vehiti de beato Maurilio Cenomannensi, cteterisquc nonnulHs, qui relictis episcoporum curis, quoniam pueruni unum absque sacramento confirma-

n

iS GIRALDI CAMBRENSIS [iV.

tionis decessisse compereraut, quod tamen absque ipsorum tam negligeutia quam culpa coutigerat, vel eremum petiisse, vel monasterium iutrasse ? Et hodie quot milia, qufeso, per episcopatus varios et fere cunctos, ut de cseteris taceam, negligenter omissLs, absque praedicto necessitatis sacramento, decedunt ; pn^cipue vero in Anglorum regno, ubi fiscalibus magis quam episcopalibus plerique negotiis intendunt, scac- carioque regis plusquam sanctuario legis, piscatores pecuuiarum facti, non animarum ? Qui sicut ad nutus priucipum absque electioue, pneter umbratilem solam, promoventur, sic et eoruni obsequiis et non divinis, ferc per omnia mancipautur.

Cap. XXXIX.

Dg statit episcopalis officii valde periciiloso, eb quodam metropoUtano nostri temporis cpiscopo victoriose coronam adepto.

Kfflcctions In fiue vero libelli istius penultimum Gemmoe nostrre

^*°p^ l^,.^”,!’’ Ecclesiasticse capitulum quod sic intitulatur: JDe prcda-

from thc torum emineutia et statu periculoslsslmo, quoniam et

Ecclesi- ^^^^^ materia) valde congruit, et multorum forsan ad

astica. manus liber iste devcniet, ad quasnon ille, hic appo-

ncre uec supervacuum nec inutile reputavimus. " Patet

" enim quia magni esse tenentur prselati verbo, majores

" autem consilio, maximi vero vitpe meritis et exemplo.

" In eminenti nimirum specula sunt constituti ; sedent

" ut vel corrigant vel corrurapaut." Uude Jeronymus :

" ’ Episcopus nisi vei*bo et exemplo subditos ^edificet,

‘•" * canis impudicus dicendus est, uon episcopus." Et

" alibi ; ’ Vilissimus reputandus est episcopus, si non

" ’ prrecellat scientia et sanctitate, qui est honore prse-

" " stantior." Item Augustinus super Epistolam ad

" Tiiessalouicenses : ’ Hrec est enim pax domestica, et

" ’ cohabitautium ordiiiata a Deo concordia et clara

DIST.] SPECULUM ECCLESI^. 349

" ‘justitin, ut, scilicet, qui excellunt ratione, excellant " * dominatione/ Item Esicius super Leviticum : ‘Turpe " ’ est hominem in fide nutritum ab inftxntia, talium " * subire niagisterium, (pii repente magistri facti sunt.’ " Unde Jeronymus : ’ Heri in foro, hodie in clioro, vel " * etiam in altario. Heri socius histrionum, hodie " " consecrator virginum." Item Jeronymus : ’ Tales " ’ debcnt esse sacerdotcs, quorum respectu caiteri grex " " dicantur." Item Jeronymus : ’ Scire pi-felati debent, " ’ quia si perversa unquam perpetrant, tot mortibus " ’ digni sunt, quot ad subditos suos perditionis exempla " " transmittunt." Item Augustinus super hunc locum " in Epistola ad Titum : ’ Te ifsv/m, prcebe exemiiliim " ’ honovum operum : omnis qui male vivit in conspectu " ’ eorum quibus praepositus est, quantum in ipso est, " ’ occidit eos. Non est igitur honor hic absque onere " " suo et onere gravi." Item Jeronymus super Ezeclii- " elera : ’ Grandis dignitas sacerdotum, sed si peccant " ’ grandis ruina. Lsetemur ad ascensum, timeamus ad " " lapsum." Non est tanti gaudii excelsa tenuisse, quanti " mceroris de excelsis corruisse. Non enim solum de " Hostris delictis rationem reddemus, sed pro delictis " omnium quorum donis abutimtir.

" Quis autem gravius corruit, quam qui neglectu " officii, vel arrogantia3 tumore et supercilio nutans, et " ab alto titubans, se in inferni profunda detrudit ? " Propter onera periculosissima dicebat beatus Martinus " se longe minoris meriti fuisse, postquam episcopus fuit, " quam antea. Item quidam monachus, et abbas domus ‘■’ su?e, vir sanctissimus, electus in episcopum, constantis- " sime renuit, qui postmodum mortuus cuidam monas- " terii ejusdem monacho apparuit dicens, quod in bcata " requie Salvatoris adventum expectabat ; si tamen " episcopus fuisset, se requie, qua tunc fruebatur, et Dei " visione cariturum fuisse in perpetuum, asserebat. Quid " ergo ? Damnandi sunt episcopi cuncti ? Absit. Quid " enim Nichohius? Quid Martinus ? Quid Germanus ?

350 GIRALDI CAMBRENSIS [iV.

’’ Quid Basilius magnus, et alii tempoiis multi ? Quid " etiani, ut propius exempla sumamus, Thomas noster " Cantuariensis ? [Non] dicimus e])iscopos non salvari, " dicimus autem eos dilHcilius liis nostris diebus quam ‘•’ alios salvari. Da mihi hodie inter antistites Nicholni " vel caritatem, vel abstinentiam ; da Basilii vel Ger- " mani cinerem et saccum, aquam et liordcum ; da " militantem jugiter in sublime Martinum, cujus nun- " quam vel ori Deus vel oculis ccelum defuit. Non " illi inter regnum divisi et sacerdotium, puri quippe " sacerdotes erant ; non principales, non curiales, non " regales. Illi in ecclesiis assidui, nostri in curiis fere " continui. Illi coelum meditantes solum coeli Domino " militabant ; nostri teiTenis inhiantes, inter spem et " metum anxii, dum et timent et ambiunt, terrarum " ex toto principibus obsequuntur.

" Sed dicunt episcopi vel fautores episcoporura, et " illud Pelagii papre, Distinctione xxxiv., capitulo " Fraternitatis objicient-: ‘Defectus nostri tempori.s, " ‘quo non solum merita sed etiam corpora hominum " ’ defecerunt, districtionis illius non patitur manere " " censuram." Item et illud poetse :

" " Nunc aliud tempus, alii pro tempore mores."

" Sciant autem quodam loquendi tropo, quo continenti " attribuitur quod contentorum est, haec et Imjusmodi " dici solere ; sicut cmn dicitur, dies mali sunt, vel " terra mala. Non enim terrse vel temporum, sed potius " mahtia hominum designatur. Quid ergo ? Hominibus " solum serviunt et non Deo ? Absit. Sed plus homi- " nibus quam Deo, cum tamen scriptum sit, * Dominum " " Deum tuum adorabis, et illi soli servies." Proj^ter " regalia nimirum ecclesiis data, ad fas omne nefasque " pontifices a regibus provocantur. Unde cum beato " Sylvestro et successoribus ejus Constantinus, a lepra " curatus, Romam et Occidentale imperium contulisset, " ut supra Distinctione prima dictum est, antiquus

T)IST,] SPECULUM ECCLESI7I<:. 351

" hostis hiimani genoris iu publiea audientia alta voce ‘* clamavit : " Hodie ecclesine venonum infudi ;" et vere " venenura, quia fermontum illud venenosum, quo totam " ecciesiae massam male corrupit. Porro beatus Thomaf?, ‘• de quo meutionem fecimus, quanquam temporis hujus " quo regnant t^Tanni, et quo caritas pene tota refrixit, " divisus esse renuit, quia se totum Deo dicaverat, nec " propter regalia, nec propter exilia, tam suorum quo- " que quam sua, quia sicut senum et decrepitorum, sic " et inftintium in cuuabilis vagientium, qui tyrannica " nihilo minus senserunt edicta, nec propter ghidios " demum mortem minantes et intondentes, Dei justitiam " et ecclesia3 libertatem, vir Deo plenus, deserere susti- " nuit indefensam ; sciens quippe quia si proconsul ali- " quid praeceperit et aliud imporator, imperatori potius " obtemperandum ; sin autem aliquid imperator et aliud " Deus, Deo quam homini potius atque propensius obe- " diendum. Illud enim Petri in Epistola secunda uon " ignorabat : " Deum timete, regem honorificate ;" unde " et in divinis ac spiritualibus Deum solum timebat, in " mundanis autem et transitoriis regem honorificabat. " Et illud in Actibus Apostolorum : ’ Oportet Deo magis ‘•’ " obedire quam hominibas." Ille nimirum timendus, " ille tremendus, non qui corpus occidere sed qui corpus " et aniraam mittere pr?evaleat in Gehennara. Unde " Jeronyinus, in prologo super Hester : ’ Deo placere " ’ curantes, minas hominum penitus non timemus ; " ’ quoniam dissipat Deus ossa eorum qui hominibus " " placero desiderant." Et secundum Apostolum, ’ qui " " hujusmodi sunt, sei"vi Christi esse non possunt." " Juxta illud ad Galatas, Epistola prima : ’ Si adhuc " " hominibus placerem, Christi servus non essem." Et " in Psalmo : ’ Qui hominibus placent confusi sunt, quia " * Dominus sprevit eos ;’ ut supra. Item Paulus in " Epistola ad Romanos : ’ Vis non tiraere potestatem ? " “bonum fac et habebis laudem ex illa.” Super quod ** expositor : ’ Non dicit ab illa, sed ex illa ; quia si te

.").’) 2 niRALDI CAMBREXSIS flV.

" ’ mundaua potestas non laudat, immo si etiam perse- " ’ quitur, si occidit gladio ut Paulum, si crucifigit ut ‘• ’ Petrum, habebis ex illa laudem ; dum ex eo quod ‘• ’ illa malcfecit injuste justo et innoxio, tuio virtus " " patientia3 coronam laudis meretur." Item apostolus " ad Timotlieum, Epistola secunda : ’ Non enim dedit " ’ nobis Deus spiritum timoris, sed virtutis et dilec- ‘■ " tionis et sobrietatis." Unde Deuteron. : ’ Quis est ‘• ’ homo formidolosus et corde pavido, vadat et rever- ‘• ’ tatur in domum suam, ne pavere faciat corda fratrum " " suorum, sicut ille timore perterritus est." Item " Cyprianus episcopus : " Si timet, actum est de eo." " Et in Apocalypsi, ’ timidis pars eorum in stagno " " ardenti igne et sulphure." ‘,

Utinam igitur episcopi nostri temporis, prredicti saltem exemplo pontificis, contemporanei scilicet sui, beati Thoma3 vestigia sequi velint, et exemplo ijjsius, quo toto promotionis suse tempore, nec unum sibi sanguine junctum promovere curavit, et ita Simoni- acam hteresim abhorruit, ut cancellarium suum et sigillarium cunctosque notarios curite su?e sacramento constrinxerit, quod nec valens cnipulum Anglicum pro carta, vel litteris quibuslibet, a quomodocunque ac- ciperent, tam carnales in hunp modum erga nepotes et cognatos affectus nimios, quam Simbniacam labem et Gieziticam, qu?e enormitates ambae nimis in pr?elatis hodie regnant, a se constanter abjiciant. Itemque ejusdem exemplo pontificis, qui a Deo visitatus fuit, et gratia pei"fusus, " in iis qupe principum sunt, eis " obtemperent, in iis autem quse Dei, solum Dei quso- ’’ rentes, non quse sua sunt, sed quse Christi Jesu ; nou ’ quod sibi utile, juxta apostolum, sed quod multis, ut " salvi fiant ; et sic reddentes ’ qu£e sunt Csesaris Csesari " " et qu8e sunt Dei Deo." Non curife sequelas dati, sed " ecclesife tutelse. Non tonsores ovium, sed tutores. " Non tendentes, inquam, sed tuentes. Non uncinis " piscantes et fuscinis, sed potius pascuis pinguibus

DIST.] SPECULUM ECCLESTiT:. fiofi

" verbi Dei, gregem pascentes. Non piscatores pecnni- " arura, sed pastores animarum, pro quibus etiam, in- " stante procella, more boni pastoris et non mercenarii, " aniraas dare, et ejusdem exemplo pro ecclesijB liber- " tate, quam sibi Christus fuso sanguine comparavit, " caput exponere sint parati. Et si pauci sunt hodie " tales, de numero paucorum esse contendant et non " plurimorum, dicentc Domino ad Moysen : ’ Non seque- " ’ ris turbam ad faciendum malum. Nec in vitio " " adquiesces plm-imorum sententitiD, ne a vero devies." " Et sic propensius elaborent, ut juxta comicum illud, " * viri virorum inveniantur perpaucorum.’ Pauci nimi- " rum salvati in arca Noa) ; pauci de iis qui educti sunt " de -^gypto terram promissionis intrarunt, qvda tantum " duo, Josue scilicet et Calepb, prceter Levitas per- " paucos. Pauci de Sodomis cum Loath salvati, quoniam " uxor ejus tantum et liliai duse. In uno concubito " consummata est arca ; unus sanabatur in piscina. " " Non est qui faciat bonum, non est usque ad unura." " " Multi vocati, pauci electi." ’ Grana rarissima, paleaj " " mulfae." "

Cap. XL.

Be finalis capituli clausula quasi sub epilogo brevi necnon et devota sub oratione comprehensa.

Sed’ igitur omnipotens et misericors Deus, ut in die dis- Conclu- tricti examinis, area potenter angelico ministerio ven- tilata, et granis prseelectis a palearum acervo segregatis, malisque de medio justorum, hsedis scilicet ab agnis longe separatis, summi Romanse sedis antistites qui cunctis antestant aliis et longe prsecellunt, quos nimi- inim Petri cathedra sanetos aut respicit aut facit, caeterique subditi per orbem universum ecclesia? prse-

Sed] ■ et, MS. VOL. IV.

sion.

:354 (ITRALDI CAMBRENSIS, ETC. (“TV. DIST.

lati, sinnmo cveditori pariter et conclitori patrique lamilia.s cuncta patranti cunctaque patrata potentis- sime gubernanti, talenta sibi commissa cum foenore multo restituant, fructumque centesimum cum aurea simul et aureola pro lucro gemino, communi scilicet et proprio, felici fine reportent ; quatinus Salvatoris ad dexteram in tanta majestate sedentis et potestate, infallibili prudentia singulorum opera discutientis, de mcritoruui exigentia gloriose locati, completoque judicio ad empyrea cceli palatia, Christo vocante, suLlimati, regnum ad i-egnum victoriose deductum Filium Patri tradere, eique tamen com-egnare perenniter et sequi- potenter, quia consubstantialiter totaque pariter et coaequali potestate, cui non resistitur, gubernare videntes, in perpetuas cum sanctis cumque beatis ac benedictis militi?e coelestis agminibus, et coetibus electis charactere crucis thauque figm^a salutis, et fine litterarum ac legis Mosaicse, feliciter atque salubriter in fi’onte signatis, gaudio ineffabili et interminabili cum Christo Isetentui’ et exultent setemitates ; ideoque ineffabili nimirum et inasstimabili, penitusque mentibus humanis incomprehensibili, quia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quse prse- paravit Deus diligentibus Se.

GIRALDUS CAMBRENSIS

DE VTTA GALFRIDI ARCHIEPISCOPI EBORACENSIS:

SIVE

CERTAMINA GALFRIDI EBORACENSIS ARCHIEPISCOPI.

z 2

GIRALDUS CAMBRENSIS

DE VITA GALFRIDI ARCITIEPISCOPI EBORACENSIS:

SIVB

CERTAMINA GALERIDI EBORACENSIS ARCHIEPISCOPI.

Introitus Primus,

Varias rerum humanarum vices, motus incertos et Belief in mutationes dum oculo mentis diligentius inspicio, illa govern-’^ mihi, qute plerosque movere solet, in mentem obrepit ™entofthe ambiguitas ; utrum, scilicet, res hominum cseca vagis shaken by volitans pennis fortuna regat, an pro meritis cuique ^^^cuuequai reddente providentia potius et ratione gubernentur. of men. Cum enim malos et male meritos subito in altum ex- tolli video, dignitate et honore sublimari, et e diverso viros egregios ac vu-tute conspicuos crebris adversitati- bus angi, tribulationibus atque doloribus excruciai-i, fortunae libramine multa moveri non possum penitus non arbitrari.

Porro quotiens mundani cursus ordinem intueor, solis lunseque labores continuos, mensis et anni terminos, oceani metas, fluxus ejusdem atque refluxus indesi-

358 GIRALDUS CAMBRENSIS [LIB.

nentes, aestus et brumse, lucis et umbra; tempora in- variabili varietate distincta ; qualiter id solum, cujus hcec omnia constat causa patrata, in incertum agi, sorte et non arte regi, credere quis prsesumet ?

Sed justo Dei judicio, quanquam occulto, pnedictas accidere varietates non sit ambiguum. Mali namque et reprobi, si quid boni in hac vita gesserunt, hic remunerautur ; boni vero et electi, in quibus deliquc- runt, hic puniuntur ; ut in futuro, ubi incompara- biliter et illa gravior et istud gratius invenitur, nec illis poena nec istis pr?emium minuatur. Illi quoque, . ut qui in sordibus sunt sordescant amplius, florerc in tempore et extolli permittuntur ; istis vero, quia flagellat Deus omnem filium quem recipit, ne vel cor apponant vel intellectum mutent, bona temporalia. subtrahuntur.

In horum autem consideratione se aliquando motum esse Psalmista testatur dicens : ’ Pene moti sunt pedes " mei : vidi impium superexaltatum et elevatum sicut " cedros Libani ; et transivi, et ecce non erat, et non " est invcntus locus ejus.” Unde et Augustinus : " Nihil " est infelicius felicitate peccantium, qua poenalis nutri- " tur impunitas, et mala voluntas velut interior hostis " roboratur." Gregorius autem super utroque plenius et brevius disserens ait : " Tauri mactandi largioribus " pastibus relinquuntm ; reservandi vero- jugo sup- " ponuntur." Idem in Moralibus : " Cum occulta sint " Dei judicia in eo, quod malis hic dantur bona et " bonis mala, multo occultiora sunt et ab humano " inteUectu remotiora, cum bonis hic dantur bona et " malis mala."

De quodam igitur nostri temporis viro, Gaufi-ido scilicet Eboracensi archiepiscopo, in quo pro meritorum exigentia retributionis honor non respondit, prsesens tractatus exemplificat. Unde et quemadmodum a bar- barico Scotorum impetu boreales regni fines Lincolni- ensis adhuc electus strenua virtute liberavit ; qualiter

I.] DE VITA GALFRIDI ARCHIEPISCOPI EBOR. 359

contra Fnincos, contraque fratres, pro patre, circa extrema qujB ei imminebant incommoda, jam canccl- larius egregie militavit; quantam, patre extincto, cliffi- cultatem in electione et circa electionem indebite sustinuit ; quantam in ordinatione et circiter eandem ; quantam in consecratione, et paulo post in Angliam navigatione, liber de promotionibus ejusdem et per- secutionibus, quem pra) manibus habemus, explicabit. In quo et rerum vicissitudines, et rotse volubilitates ; et nec in tempore ad plenum vel vitiosa retundi vel virtutes reraunerari, lector poterit experiri.

Sed quoniam historise cursus quosdam magnos in oculis hominum viros tangere videtur et notare, rari- que sunt hodie scriptorum remuneratores, et promptis- simi ubique injm-iarum ultores, inter apocrypha potius annumerari, et sub incerti autoris titulo latere, noster ex industria Hbellus elegit. Satius enimvero et lonije securius esse videbatui- pniemium omittere laboris in- cei-tum, quam periculum incurrere de professione certissimum.

Explicit Prologus.

InGipiunt Caintula.

I. Primus liber continet de ortu Gaufridi Eboraceusis archiepiscopi, educatione et promotione.

II. Qualiter Lincohiiensis jam electus, insulne castellum expugnando, et Lincohii» partes pacificando, patri egregie militavit.

III. QuaHter casteUum de Malesharth suppcditando, et Scotorum regem ab Eboraci tinibus profugando, boreales regni partes pacificavit.

IV. Qualiter ecclesiam Lincolniensem sponte resignando, efc patris cancellariam suscipiendo, eidem circa ex- trema strenue militavit.

V. QuaHter patri afflicto et in a^gritudine posito in-

360 GIltALDUS CA^LBRENSIS [lIU.

separabiliter affuit, eumque usque ad obituni non dereliquit.

VI. Qualiter, patre extincto, fratri adhaesit ; eumque in Angliam sccutus, multas circa electionem adversi- tates sustinuit.

VII. De ordinatione ejusdeui.

VIII. De adversitatibus, quas Scotorum regem ad curiam ducendo, Cantuariae et Dovorise, in fratris transfretatione suscepit.

IX. Qualiter ad fratrem transfretando, eumque de loco ad locum sequendo, gravem ejusdem indignationem, (]uia vacuus venerat, incurrit.

X. Qualiter Turonis demum fratris gratiam et pacem recuperavit.

XI. Qualiter nunciis de curia Romana reversis, contra tantos adversarios electionis suse confirmationem et pallium impetravit.

XII. Qualiter nunciis iterum ad curiam transmissis, cum aliis privilegiis magnis DunoLmensis exemptio- nem evacuavit.

XIII. De consecratione ipsius ; et qualiter Turonis ab archiepiscopo loci ejusdem cum multa solemnitate est sublimatus.

§"

I. Secundus liber continet de transfretatione Gaufridi Eboracensis archiepiscopi in Angliam, obsessione ejusdem, captione, et in castello Dovorensi retrusione.

II. De fama eventus hujus, et totius Anglise in can- cellarium commotione.

III. De persuasione Covetrensis episcopi Hugonis, et comitis Moritonife per ipsum ad vindictam anima- tione. De titulis Covetrensis.