John Scotus Eriugena; Floss (ed.), Opera omnia / PL 122 (1853) — Latin text, unedited OCR

CAPITULUM I. C inscribltUr de caelesti lerarchia , xv capitulorum

Sancti Dioaysii Areopagilae * primus liber, qui serie conlexilur, quorum prinii titulus est : Quoniam

VARIAE LECTIONES.

" A dponisii. sic ubiqne. 6" dionisii, sic ubique. * A B C ariotMgilae.

omnis divina illuminatio $ecundum bonitate^n vatie A ne niireris, quod diximus, nullam subslilulam crea-

in ea , quac praeviia sunt , provcniens, lioc esl, quo- nian) divinae bonilalis omnis illuminalio, quae inul- lipliciier in ea, quae praevisa suiil, facienda pro- ccdil, manet timpla in seipsa ‘, el, dum diiTundilur uiiiversaliier in ea *, quae sunl, ul sinl, quia nulla alia esl rerum omnium sensibiliuin el iiileliigibiliuin siibsislenlia praeler divinae bonitatis illuniinalionem ct difTusionem, non desinil esse in se ipsa siniplex el inexhausla. Esl eiiiin foiis non deficiens, ci in omnia, quae suiil, infinila numerosilaie profluens. El non soluni in oninia manalet provenit, ul subsi- slant, verum etiam * univdrsa, quae ex ipsa , el in ipsa, cl per ipsam subsislunt, in unam iiiefTabilem harinoniam ^ coaplat, ila utin universilale muliiplex sit ’ per inlinilam multiplicalionem, et in ipsa omnia B substilulionibus naturae et perfectionibus graliae,

turam , nisi converlalur ad Crealorem , perfeclain fieri possc. Vera siquidem docel ralio, omnia , quae suiil, ad causam suam, ex qua, ei per quam, el in qua subsislunl , ut perficiantur, respicere. Intcl- leclualia quidein et ratioiialia immediate * per se, intellectu vero et ralione carenlia quadam niedielate ralionabilium el intelligibilium inlerposila, ad unum universilatis principium convertuntur. Omnis itaque dalio optima, el omnis donatio perfecta, desursum est, id est, desursum descendil; a quo, nisi a fonle ineflabili omnium bonorum, a Patre luminum? Quo- cunque enim seu sensu corporeo •’ iniernunlianle, seu puro intelleclu investiganle, in universitaie con- dita ad liquidum^-percipitur atque cognoscilur ia

uiium siiit per incomprebensibilem adunationem. El hoc cst quod ail : manel simpla el non hoc solum, sed unificat iUuminata, lioc esl, pcr suam illumina- lioncu) et processionem facta. Xolus ita(|ue litulus est primi capituli : Quouiam omnis divina illuminalio, secundum bonitatem varie in provisa ° proveniens, manel simpla,vl non lioc sotum, sed unifical illumi- nala.

§ 1. Ipsum vero capilulum ex senlenlia Jacobi aposloli orditur: Omne dalumoptimum,you\ utexpres- siiis de verbo in verbum transferatur : omnis dalio optima , el omne donum perfectum desu rsum esl , descen- dens a patre luminum. Quae aposlolica senteiilia divi- nam dalionem ex diviiia donatione rairabili discernit

differcnlia, oplimam quidem dationem universalis ^ convertantur

creaturae subslitutioni distribuens, perfeclani vcro

donationem divinaegratiaeiargilati;quoniain omiie,

quod cst, duobus modis divinam parlicipal bonita-

lein, qiiorum priraus in conditione naturae esl, alier

in dislributlone graliae perspicitur. Nibii quippe est

in universaii creatura , quod bis duobus carcat.

Subsistil euim omne, quod esl, ac divinae graliae

juxla convenientem sibi analogiam particeps esi. Et

noiandum, quod non simpliciler est dictuui : Omnis

dalio optimael omnedonttmper/^ecrum. Primordialiter

quippe inomnibus, quae suut, praecedil datum ^

naturale subslitutum, cui subsequenter ^ disiribuiiur

perfeclae donalionis auginentum. Ct ul scias dationis

non aliunde nisi a Patre luminum procedit. Paler autem luminum est Pater caelestis, lumen primuin alque inlimum, a quo lumen verum, Yerbum suum, per quod facia sunt omnia , ei " in quo substituta sunt omnia, unigenilus Filius suus nascitur, a quo, Patre dico, coessentiale sibi Yerboque suo lumen prucedit " Spiritus sanclus, spiritus Patris et Filii, in quo et per quem donaiiones graiiarum distri- buuntur in omnia. Et haec est trina lux, et trina bonitas, tres subsiantiae in una essenlia , Pater et Filius el Spirilus sanclus, unus Deus, una bonilas, unum lumen difTusuin in omnia,quae sunt, ul essen- tialiter subsislant, splendens in omnibus, quae sunt, ut in amorem el cogilationem pulcbritudinis " suae

omnia, supereminens omnia, quae sunt, ut perfectionis suae plenitudine fruantur omnia, et in ipso oinnia unum siut. A Patre itaque luminum omnia lumina descendunt.

Sed foriasse quis dixerit : Quomodo omnia, quae sunl, lumina sunt? Quamvis eninruniversitas rerum OMinium ^^ a Patre per Filium et Spirilura sanctuo condila sit, Pater quippe vull, Filius facit, coopera- tur Spiritus sanctus, proprie lamen el specialiter de intellectualibus et rationalibus condita lumina a Patre luminum’ per geniium lumen perque lumen procedens oportet praedicari , celera vero plus illa- minari, quam lumina esse, credenda sunt! Sed huic consulia ralione facile possumus respondere. Et

eldonaiionismanifesiissimam discretionem, intuere, p primo quidem dicendum : si Pater luminum per se

quod ait : Otnnis dalio optima, hoc esl, omnis crea- turae substilutio valde boua ; sicut scriptum est : c El vidit Deus, ei ecce omnia bona valde >. Quo- niam vero nulliussubslitutio perfecla sil, nisi ad Crea- torem converlatur, sequitur : et omne donum perfe- clum. Praecedititaqueoptimanaturaesubslitutio, cui ad perfectionera additur adCreatorera conversio. Et

ipsum lux est, neque enira Pater luminum esset, si in se ipso lux non subsisteret, omnia, quae fecit, in sapientia sua fecit, quae et ipsa lux est", quoniam coesseniialis Patri lurainum est : numquid aliter existimandura nisi ut ‘* omnia , quae Pater lux in sapientia, coessentiali sibi luce condidit, lumina con- dila credanlur et intelliganlur? Pater aulem suae sapieniiae Pater est. Igitur omnium, quae iii sua

VAKIAE LECTIONES.

’ Sic AB. • B in eaHniversaliler. ^Bverumiamen. C tu subsisierent. vere. etiam. * AB armontam, sic ubique. “Bii(muf(tp/ex. SicA B. ‘^ li donum dutum. ^ lisubsistenter,B’ corr.substituto. AB tnme- diate, sic fere ubique m anle m, l noii adsimilalur. ^” corporeo om. B. ‘• e/ om. B. ^ ii procedit lumen. • A B pulcriludinis, sic ubique. ‘* B omnium rerum. ‘• est om. B. " h< oin. B.

m

SUPER lEKARCHIAM CAELESTEM S. DlDWXSn.

sapieiiiirt fecit, ipse Paler esse necesse esi, scilicei A Pulchre igiturtheologuslteum Patrem luminumpa-

P;ilrcm. Quod eliam ipse Dominus evidenler astruit dicens : * Confileor libi ,^ Domine Paler caeli et . terrae I. Est et alia ralio, quae luculenler edocet, omnino creaiuram visibilcm et invisibilem lumen osse conditum a Paire luminuni. Si enim summa bonitas, quae Deus csl, omnia, quae voluit, propterea fecit, ut, quoniam per seipsiini invisibilis et inac- cessibilis lux est, omnem sensiim et intellectum superans, per ea, quae ab ipsa ’ farta sunl, veluti perguasdam Iucubrationes*in notiliam intellectualis ct rationalis creaturac possit descendere, quod etiam Apostolus edocet , ait enim : < Invisibilia ejus a crcalura mundi per ea, quae facla sunt, intellecta conspiciuntur > : quid mirum, si omne, quod inac-

tremappellat, quoniara at).ipso sunt omnia, in quibus et per quaeomnibussemanifeatat, etinluce suae sa- pienliae luminisconformiaunificalelfacit. Bcatusau- tem Dionysius Athenarum episcopuiKdecaelesti ierar- chia, hocest, decaelesti episcopalu supermundaiiuni virtutum,inquibus maxime et prindpaliterpostpri- mordiales causas paier luminura dala sua optiraa et dona siia4)erfecta et multiplicat in infinittim, etin se ipsura revocat iii unum, volens scribere praefata theo- lugica,theomamorsusest, quam subsequenter expla- nat, dicens : Sed el omnis Palre molo manifesfationis uminum proceB6io, in nos oplime ac large proveniens, iterumut unificavirlus nos replcl, elconveriit adcon- gregantis Palris ^^ unilatem et deificam simplicitatem.

cessibilem lucem quodam modo *, ut accessibilis B Quoniam bealura Jacobum de processione et mulii-

sit, puris intellectibus iniroducit , lumen illuminans aniinos, et in cognitionem Creatoris sui eos revocans, nulla ralioneobstanteintelligalur? Verbigratia, ex ^ intimisnaturae ordinibus paradigma sumamus. Lapis iste vel hoc ligniira mihi " lumen est ; et si quaeris, quomodo, ratio me admonet ^ ut tibi respondeam, honc vel hunc lapidem consideranti ^ multa mihi occurrnnt, quae animum meum illuminant. Eum quippe animadverto subsistere bonum et piilchrum, secundum propriam analogiam esse, genere specieque per differentiam a ceteris rerum generibus et spe- ciebus segregari, numero suo, quo unum aliquid Gl", coiiiineri, ordinem suum non excedere, locum sunm juxtasui ponderis qunliiatem petere. Uaec horumque

plicatione divinorum luminum per data naturae et duna gratiae soluminodo videbat dixisse, de aduna- tione vero eorum, inque fontem suum restitutione siluissc, merito hanc senlentiam subnectit. Ac si dicerei : Non solura data et dona divina, quae post angelicas substanlias in humanis mentibus adbuc mortali carne gravatis raaxime fiunt,desursum sunt a patre luminum descendentia, verum eliam oranis processio divinae illuniiiiationis, quae inefTabili pa- terno molu iii nos copiosissinie et multipliciter pro ■• venit, iterum ipsa congruenter, dum sit virius nos unificans atque restiluens, sua gratia implet et con- vertit ad . ipsum Patrem, qui ad se congregat, qiiae a se proceduiit, et in se unificat diversa, et deificut

similia dum in hoc lapide cemo, lumina niihi fiunt, C sibi conformia, etsimplical ‘^ veluti in inlinilam nu-

hoc est, me illnminant. Cogitare enim incipio, unde ei talia sunt, ei iniueor, quod nuUius creaiurae sive ▼isibilis sive invisihilis participalione naturaliter Iiaec ei insunt, ac mox ratione duce super omnia in causam oninium introducor, exqnaomnibuslocuset ordo, nii- merus el species genusque, bonitiaset pulcbritudo’et essentia, ceteraque data et dona dislribuuntur. Si- militer de omni creatura, a sumrao ^* usque ad deor- sum , hoc est, ab intellectuali usque ad corpus, ad laudem Creatoris referentibus eara et se i|K0s, et Deura suuin sludiose quaerentibus, et in omnibus, quae ^iint, eum invenire ardentibus, et sqperomnia, quae sunt, eum laudare diligentibns lux introductiva esl, suis rationibus consideralis , liquidoque mentis

nierositaiein muUiplic;Ua. Qua ‘^ aiitein raliune ncnponmTOt, id esl, pater motus a Graecis dicatur, non incongruc quaeritur. Quomoiio enim iimnutabi- lis inovetur, vel a quo movelur, vel in quid ^^ ei ad quid movetur, non infruciuose a sapientibus investi- gatur. Movet igitur seipsum non localiler, non tum- pordliter, sed ‘" superessenlialiler super loca et lem- pora movelur a. seipso. Niilla siquidem causu prae- ■eedit, quae ipsum moveat, cum sit ipse pritna una- ‘que causaomniuro motuuni. Ipse esi motus el status, molus stabilis et status mobilis. Quoargumento, dic quaeso, approbas immobilem Pairem moveri? Ex noiiiine arguraentor. Si quaeris nomcn illud, audi, In utraqiie lingua, graeca videlicet latinaqiie, Paicr

contuitu perspicuis. Hinc est, quod universalis hujus D vociiur ; et graecequidem coniponitur Trani/s, lioo esi, mundi fabrica maximumlumen fit, ex multis partibus -jiiizu tqpmv ‘*, id est, omnia servans. Non ‘^’ libi vi-

vcluii ex maltis lucernis compactum, ad intelligibi- Uum rerum puras species revelandas et contuendas nieotis acie, divina gratia et rationis ope iu corde fidelium saoientum cooperaoiibus.

delur recle moveri, ul cuslodial oninia, qui serval et saivat oninia, quae in unigenito suo fcoil? x\udi eiiam illud : Pater et Deus vocatur, hoc esi, 8eoc **, ciirrens. nonien a verbo dcu ‘^, quoU ideni curro.

VARIAE LECTIONES.

‘Aea. AB tugubrattones. * k quodamm^do. ^ B uf afr «x (pnnct. indicat, e^ delendum esse). * micki, sic ubiqne. * AB ammonet, sic ubiqiie. ^ Corr. B, .\B coiuiderans. " B til. . * er qua ommbHS — pn/- chriiudo om. B. ‘• B atsumo. " Patris om. AB, marg. adscr. B* ‘• AC simplificat. " B* marg. adsci. De motu palris. ‘* Sic BC, A inquit. ‘• B set, sic fere iibique. " B" marg. adscr. pa.‘ir, hoe esi pantateron. " AC Num. ‘• B* marg. adscr. theos. “• Sic CB* (H” theo pro eiw) ; AB mmen Oia (B deo) a veroo.

Patbol. CXXII. 5

I5i EXPOSniONES JOANNIS SCOTI 1>2

derivaluin ‘. Ciirril * cnim per oinnia, iinpleiis cl A liotte*, quanlum posiibile esl, respicienini. Jam niiiic

incipil dc caelcsiibus ieratcliiis, lioc csl, episcopaii- bus iraclare. Et esi ordo verboruin : Konne crgc rcspicieinus, quaiiiuni possibile esi, in sacralissiino-

»ubslaiuific;\ns oiniiia. El quis el qualis * csl ojiis nioius? Vorbuni suuiii moius suus est, scrmo suus moiiis ojiis csi, dc quo Psalmisla ait : i Voiociicr cnrril scriiio ojiis », el ipse sernio dc se ipso : « El scrino, inf|nil, qiiem andislis, non ejl incus, scd n»iucnlis nic PiUris i. .^odi el aliiini rnoUiin Palris, coooisciiliaicm sibi oi Filio sno, qui mouis proccdcns dicilur Spiriiiis verilalis, qucm millil Palcr iii no- mliie Filii sui. Summa ilaquc Trinilas irinus iinino- bilis :nolus csl : Palcr movclur gigneiido Filium Ruum, in qno el pcv qiiom fccil omnia; Filins movciur fjiciens qtiac vull Paier; Spirllns niovelnr cooporans Filio cl Palris volunlali. Dt; moiu suinmae boiiii;iiis ad sorvanda, fr.cicnda«

ruin elo(|uiorum a Paire iradilas illuminaiioncs, in- vocanlcs Jesum? Scnsiis aulcm lalis esi : Quoniam cx ipso Patre oinnia vcniuiit, cl iii ipsuni rcdcuiit, nonne nos, qui invocamus Jcsuin, qui esl " palcr- nuni lumcn, lumen videlicci de luininc, ct verinn lumcn dc vcro lumine, qui illuminat oinncm lio- mtncni venieniem in mundum, iii ipso cl pcr ipsum restaOralum **, per qucin, Jcsum " scilicci, adpriu- cipale lumen, quod Patcr est, accessiim liabuimuit, (inaccessibilis ciiim crat nobis illa incoinpreiicnsibi- lis lux Pairis, priusquain incarnareiur ci lionio lierel

pcrlicicnda omiiia, ipsc Dioiiysius copiose disscrit. B lux ab eo genila, quacest Ciiristus; ipso aulein hu-

Sed nolaiidum, quod i.i liac periodo S sicut ct in colcris ac paone omnibws, simplieia verba pro • in Gracco coinposilis * propler faciliorem inlroitum didlioilliniorum inleilccluum iranslulimus, pro ywro- •avitac ‘« boc csl, luininum apparitionis, iliiiiniiia- lioiiis solummodo poneiiics, ei pro «ya^oSoTwf “, q lo.l esi advcbialiier oplime ‘, dativc, airaiim, vtl bene ac large. iUiul cliam, quod diximus nos rei^lel, ((uoniam ex ambiguo Graeco, quod esl «v«7rA«v ‘*, liwnslalum esl, p )iesl ot sic iransfcrri : iios cor.ipli- cai, ui sil sersus : Quemadmodum divinae illuinina- lion.s proccssio copiose nos muliiplicat in inliniia- lcm, ilerum complicai oi iinificat el restiluit iii siin- plicom congvegaiuis et deificaniis nos Pairis nniia

manato, ci in nostra naturn facto, accttssura iiabe- nuis ad invisibilein Palrein ; nain dum intelligimus Cbrisli iiumanitatem, profectuoognoscimus,quanluiu datur nobis cognosccre, ipsius cl Patris elSpirilus utriusquc abdilani ‘^ divinilalcm: binc cst, quod ipscait: < Pliilippc, qui inu videi, ei Palrem meiira vidci » , lioc csi : qui nic vcrum Ocuin et hoininer) iniclligii, ipsc Patrcm meuiri; iiime inieiligil, quiaegc i>i Patrc ct Paicr in inc ci cgo ci Puior unum sumus) iii sanciissimorum eloquioruin a Paire iradiUs Ulu- iMiiiationcs, boc est, in divinas visiones, quas Pater nobis tradidit in sacris ‘^ Scripturis, quauUini possi- bilc esi adliuc carne circumscripiis, respiciemus? Aui, ui exprcssius in Graeco Icgitur «v«v«w«r«fiv **, bocest.

lons. Iloc auicm dioo, quoniam fcro lOla beaii Dio- ^ iiutiim inierioruin " cordis oculorum erigemus **?

ii^“sii pcr onincs bos librosinlentio cst ‘deiiifinila numerositaie muliiplicationis subsistciuis ttcr se suminS boni in omnia, quac per se ‘* ipsa ncc cssoni, nec bona snbsisiercni, nisi pariicipalionc ipsius cs- sentiac bonitaiisquc csscnt, ct bona esscnl, dcquc ipsius muhiforinis numerosiiatis iterum reduciioiic rediluque in ipsum suninium botuim, iii quo iiume- rosilas iniiniia lin^m ponii ct uiuim cst. Et hoc apo- ftloUco pcrbibct tcsliinonio dicoiis : Etenini ex ipso omnia el in ipsiim, :tl divinion ait verbum. Ac si di- ceret : Proptcrca divina virlus coUigil nos ct coinpli- cai ad congreganils Paiii^ unitaiem ci dcificam simplicitaiem ‘*, ui sancta apostolica icsiatur sen- tcnlia.

§ 2. Sequitur : Ergo Jesuin invocanles patcrnum lumen, quodeslverum de lumine “^, quod iUttminai om-” nem liominem veuientem in niHndum, pcr (juem ad principale lumen, Palre»’., accessnm liabuimns in sa- cralissimornm eloquiorum a Palre trndilas illumina-

D

iloc auicm dicit, quoniam ex visionibud prophe- ticis, quasGracoi Oiofavut? ** appcllant, id est divi- nas apparitiones, caelcstium virtu;um ordinaiiones ci dispOsitiones. quas icrarcliias vocat, iiiaxinie lili- manis menlibus in quibiisdain ex ser.sibilibus rebiiv confomiaiionibus similibus vel dissimilibus inlro- ductac sunt. El hoc esl quod siibjunxit : cl ab ipsis symbolice ** nobis et anagogice manifestata$ caele- stium animortim ierarchias, guantum potenles sumu», irspiciemus, hoccst, pcr ipsas divinoruni cloipiioriim illuminaiioncs, inmcntibus prophciicis a Uco tradi- las, non per se ipsas, vcruiii pcr symboin , lioc csl , pcr signa scnsibilibus rcbus similia , aliqjaixio ei pura, aliqiinndo dissiinilia cl confusa , cl por an:igo- gcn, hoc cst, per asceusioncm mciuis in divina niy- sleria ** conlemplabiniur, quanUim nol)is sinituf, tnanirestalas cMHcstium inicltecliium disposiiiones. Et qnoniam principiutn ci Ams csi loliiis ilhimina- tionisinvistbilium substa<utxr4iiQ,sive prius i^ iltco-

VARIAE LECTIOKES

• B* supra adscr. estderivalum; C quofl «t cnrro fsnlenvatuin. * C c«cMrr//. ’ k qunliicr. * AC penodn. ’ Pro om. ABC, adiliili ex cojii. * C opponiiis. " \BC; a)WTO(j)c/.vtaf \i” nurg. adscr. pro »1ioiofnnias. * B* inarg. adscr. i. g. rtj(wrfo//jos. ^ A obiimtf. “> Sic Ab. " SicC* ts/ otn. AB, slipra J^dsrr. B’. ‘» SicBC, seom. A. ‘SicC, siinplicitateoi om. AU. ‘ De InmiHe mu. loxiiis urdccv 64 u. Scoli vcisio. ‘• Sic C, pro 7ui csi AB que. •** AC restaurfdum esi. " Jesum oii. II. ‘*• Sic AG, B vdiliirtm. ‘• BC sanclis. *• B’ marg. adscr. unaneusomen. " Coiii, A ittteriorism , B intnioritin (piiii-

cla B’ adiocisse vidciur), C liocesl mJrMni iH/criojm. ** \i erigemur,C cxigemus. *• B’ inarg. adscr. lltcojtltanias. ** AB smbolice, sic U. ferc ubiquc, A intcrdum. ** B misicriu, ubi;jiic

SUPER lERAKCHIAM CAELESTEM S. DIONYSII.

logoruiD visionibus , eive posterius in spirilualium A ipsos Graecos pro conjpositis simplicia. Ipsi quippc

virorura mentibus , quibus dalum esi divina nosse arcana *, pater luminum^ a quo omnia proveniimi ei in quem omnia recurrunt, proplerea subjunxit : el principalem et tuperprincipalem divini Pniris clo’ rilalem , quae angelorum nobis in figuratis sijmbolis manifestat bealissimas ierarcliias, immaterialibus * et non trementibus mentis oculis reeipienies , iterum ex ipsa in simplum suum * reslituimur * radium. In- tuere, quemadmodum processionem divinae illnmi- natioxiis a Deo Palre in nos , et ilerum ex ipsa pro- cessione claritatis et multiplicatione * nosiram restitutionem in simplum ipsius procedentis lucis radiuro per singulas edocet periudos *. Est autem bujus ^ periodi verborum ordinatio : et reslituimur

pro Ot«pxi*v " Palre Oimv nteripa. *’ , id est divi- num Palr^m, et pro fiwroSoo-ta \Kfji.nplen **, id cs( claritatem, rrequenlissime ponunt *’. Quis est au- tem radius ille simplex paternae clarilatis, in cujus conspeclu *^ ab ipsa ciariiale immaierialibus et non tiiubantibus mentis oculis intellecia leponimus, me- rito quaerilur. Et mibi quaerenti nibil prubabilius occurrit ad credendum el inlelligendum , quam Dei Pairis Verbum *’ , quod insiar radii ab inaccessibili el invisibili sole, id esl Palre, in uuiversitalein sensibilis el inielligibilis crealurae, el maxime ac principaliler iu aiigelicos el bumanos inlelleclus diffunditur, impieiis omnia, perflciens imperiecta, peneiraiis obstrusa, illuminans niysleria , iormaus

ilerum, ex ipsa videlicel mulliplici dalione, in sira- B visiones in inlerioribus sensibus ibeologorum , ape-

plum ipsius radium , dum recipimus ^ immaleriali- bus et non tremenlibus raeniis ocuiis, sed spirilua- libus et ihfirmis simul* theoriae obtulibus, princi- palem et superprincipalem , boc est , plusquam priucipalemdiviniPatris clarilalem, id est, ex divino l^alre dalam illuminalionem , qnae angelorum nobis in figuratis symbolis , hoc esl , per lormas significa- tivas, beatissimas manifeslat ierarchias. Ac si plane diceret: Dura principalem, etplusquam piincipalem ex divina procedentem ciaritate “* inielleciuali visu et vacilianlis animi contuitu percipimus , per quitni nobis beaiissimae angelorum ierarcbiae per quaedam symbola manifeslantur, iierum per ipsam in sim- plum suum radium restauramur. Ei nolandum, qnod

riens inielleclus eas visiones quaerere et inteiii{^before volenlium , et seipsum secundum analogiam iinius- cujusque omnibus in se intuentibus inanireslans. Quod ex consequeniia praesentis capiluii facillime quis potesi approbare. iNam sequiuir : Eienim nequ^ ipse usquam wiquum a propria singulari sua unitatt deseritur, lioc esl, ipsa palris luminum claritas*’ pure a nobis ac firmiier inlellecta in sim|>lum sniim ra- dium noi resliiuii, quoniain ipse radius nullo looo, nuilo leiiipoie, a propria et singulari su» unilate, id esl simplicitale, rebnquilur. Quid *^ eniiii simplicius Veibo Dei, dum per seipsiim in Paire suo siiper oniiiia cogilatur, quantiim se sinil cogilari? Quid eodem muliiplicius, duin super omnia, (|uae in ipso

bic quoque, sicui superius, simplicia pro composi- ^ el per ipsum faciasunt, expandiiur, intclleciibusque

tis iransiulimus verba. Pro eo eniin , quod est Qtap- Xixwnu-zpos “, divini Patris, el**ywTo5offta»,c/an/a- lem posuimns. Nam Scapxtxoc ** ad purum irartsferri noii poiest, iiisi per periplirasin ‘^ ; dicilur enim Btapxtxot " Paler , qnia lotius Deitatis principium est, Filii per generaiionem “, Spiriius sancti pcr processicfiiem. ♦wTtSoffia " vero est luminum dutio , quae specialiler ad Palrem reteriur, qiii offliiium Inminnm dator est. Pro eo itaque , quod potesi per ambitnm iransferri sic : et principalem et phisqnam principalem luminum dationem a Patrc, qui in Deitate principium est, facilius nobis visum ‘^, quamvis virtute verborum longius, ponere : el prin- cipalem et superprincipalem divini Patris clarila-

sapere valentium nnmerose distrij>mtur? El ne exi- stimes , quod atiud sit clariias Paitis , atiad radius Patris. Claritas Pairig »*, radius Palris, FiHot snos’ esl, qui Patrein clariticavii luuiitlo, quJ supef omnia unilormis est »», ei forma omniuni «•, ei in oiotiibits iBuliiforinis est, et mulliforniitas (Mnnitini, ei inaxime in angeiicis et humanis mentibus. Et boc aperte d»> claratdicens : Ad anagogicam vero el unificam eorum^ quac provisasunt ’, contemperanliam optime et pul- clire muliiplicalur el provenit , munelque intra se in incommutubili simiiuudine unifurmiler (ixtis, etln se, quantum fas esl^ respicientes proportionaliler in se extendil • ei unificat secundum simplicem sui unita- tem , boc est : divinus radius , quamvis propriam

tem ‘*, ea ralione ducti , nna saepe invenimus apud ^ sinipliciiatem et sihgularem adiiaiem suani nob

VARIAE LECTIONES.

’ AB archana, sic fere ubique. * B materia, B* supra adscr. libus. * In non trementihts — simptum iuum om. B. ” A resiiiuunlur. ’ AC mulliplicationem, B muUiplicationem (puiict. B ndjec. videlur). • AC periodas. ‘^ hujus om. B; C eju». ^krecepimus. A simililer.’ ‘ Sic ABC; forlasse le- genduin r ex divino Palre procedentem claritalem. ’ B’ marg. adscr. iliearchicotf pairis. ‘* B* marg. adscr. el pro eo quod est photodosinn. " B’ niarg. adscr. thearchicos. “^ AB perifrasin; sic f pro ph fere ubique. " B* marg. adscr. ihearchicos. ‘* Sic C; AB pro Filii per generntionem simpliciter proferunt : deitas, quod sensu caret. " B* marg. adscr. pholodosia. ‘* B’ atlscr. est visum. " Sic BC, AB claritaie. ** B’ marg. adscr. thearchico. ’ C marg. adscr. id est Ihionpatera. ** Sic AB; B inarg. adscr. id esi photodoiia lamplyron; G proferl : ei pro phoiodosia lamptyron. »* Sic BC , AB pottit. ** B conipeclum. *• Uecens maiius in B marg. adscr. ciuod Dei Palris Verbmti in universiinlem cet. • Sic C, A elartUUii, B clarUntis (punct. adjec. B). ’ B inarg. adscr. De simplicilale et multiplicilai.e Dei. *• lu A roanus recens vocem supra adscr., quam rndiHs anl Paler legas. B’ adscr. Puter est, elmarg. ailscr. compa- ratPaliem ad clarilatem, Filium ad rudiuni. ‘“O”’ Patrem clarificavit — uuiformis e$loni. B- *PTtnmtmum C hominum. " B quae sunl pruevisu. ^ li extendil in se.

,55 EXPOiiTIONLS JOANMS SCOTI 136

deseral pulchrc lan^.en muliipli«(itur et proceciil A nostra, qua rebus sensibilibas adhaeremus, reduciio- ’ sunl, a«r eorum anagogi- nem pcr inielligibiles aetales, quibus per aclionem

in ea, quae provisa

cam cl unificani conlcmporanliam , coadunalioncni illani videlicol, qnnc snrsun» ducit * ct nnificat omnia. Non enim omnia sul)sistercnt, ncque , ac veluti qciis dixeril : qua ralionc cl c\ir siinpkx innl- lipHcatHr? ad princi|»iii!!i snuni , qnod suisusn i.-sl, Palrem onMiinm dico, rcdirent, si non radius ille intffabilis <iiffiinderelur in omiiia, nt snbsistcrcnl oiuiiia , el in ipso ununi cfricerenl ’ , snoque copu- larcntiir initio. Et dum pulchre multiplicalnr ct in oninia procedil, manet in seipso, niovctur incommu- labilis, sni simul nniforinis rixns, et eos , qui in se,

ctscienliam rationalis aniiua crescil, donec occurra- mus in virum perfectnm, hoc est, in plenissimara Chrisli, qui €Sl fiiiis perfectionis nostrae, conlempla- tionem, et inipso el cum ipso peffeclissimam aduna- lionein. Itaque ‘* cl ipsa summa ac sancta Trinilas, et " specialiter ipse Filius, omnesque caelestes virtutes inquibus’iam similitudinibus divinis apparuere pro- phetis, in liumana videlicel efiigio , in leonina, vilu- lina,aquilina, cqnina ‘% diversi coloris, ignea, nebi - losa, eleclrina.flUviali, rolali, celeriter currenti, ce- lcrisque ’’ similiterfiguratissymbolisformaiiiur.ln " qnantuin fasest, hoccsl, quanuim liceteisquecon- sequenti autem libro per sacramenta visibilia et cc itur, lespiciunt, juxla illorumpropriam analogiam corporalia Yeteris Novique Testamenti idem Dei ra- in se ipsum extcndil, lioc est, ad se ipsum erigit et B dius, Yerbum, caelestesque virtutes propter noscon-

iinificat eos ad simililndinem suaesimplicis nnilaiis. Sed quia ipsc radins, pcr se ipsum incomprehcnsibi- lis, invisibilis , inacccssibilis est oinni crealnrae, si- quidem sensus omnes omnesque superat inlellectus, non potuit omnibus , in qnibus multiplicatur,appa- rere, nisi per quacdam velamina nobis connaturalia, quibiis sese adhuc in hac carne constitutis quoquo- modo manifestare voluit. Sequitur : Et enim neque posiibile est , aliter nobis lucere diviniim radium , nisi tarietaie sacrorum velaminum anagogicc circumvcla- tum, et liis *, qnae sccundum nos sunl, perproviden- fiam paleniam connaluraliter et proprie praeparalum. Ac si diceret : Palerna providentia, et iiieffubile di- vini amoris ergasalutem et reductionem • nostrani

formari docentur. Verbi gratia, in labernaculo ** crat arca " lestameuti in (igura Dei Yerb- « ropler nos incarnali ; erant duo Cherubim ‘* circa arcam hinc inde volitantes ‘* in sirailitiidine " supercae»e- stium substanliarnm , qnae circa Domiiium Jesnm Christnm aelerno el intelUgibili volatii ci’CumvoIant. Similitcr ilerum in templo eadem arca Cherubinique erant in eodem lypo, ccteraque legalia symbola. in Novo ’ vcro “ sacramenla baplismatis, allaris, cali- cis, vini, panis, sacerdotum, et myslici chrismatis, ccteraqiie, quae iii figura Christi ponuntur , de qnibus (raclare nunc et loiigum esl et superflnum, quoniam in secundo copiosissimeactitantur’. In eo ** vero, qui est de divinis nominibus, peripetesmala ** radii sunt

ad ea, quae peccando deseruimus, studium, invisibi- ^ pnncipales causae, verbi gralia bonitas, essenlia,

lcm * per se ipsura radium variis ac ^ sacris vela- rainibusjuxta rationes anagogaecircumvelavit, et ex bis, quae connaturalia nobis Sunt et j[)ropria, et ut comprehensibilis pobis esset, qui aliter cumprehendi non potest , modum qnendam apparitionis praepara- vii. De quibus velaininibus et in hoc libro , qui est de caelesti ierarchia, et in seqiienti, qui scribitur dc ecclesiastica ierarchia, nec noii ct in tertio de divinis nominibusaflluenter iractatur. Sed si quaeris, pauca dc pluribus propler praesentis periodi reserationera praegustabimus. In * hoc itaque libro velamina, quibus divinuscircumvelatur radius, et per paternam providentiani propter nos praeparatur, propheticae ° visionos sunt, quae per angelicas virtutes in simili- ludinein rerum sensibilium, infirmitdli nostrae adhuc scnsibus corporeis succuinbenti “* naturalilcr con- gruentium, in theologorum memoria conformaiae sunt. ad erudilionem noslram, et ab infantilitate

D

vila, sapientia, veritas, virtus, et similia. Et ul bre- viler dicam, omnes species visibilis et invisibilis creaturae , omnesque allegoriae , sive in factis , sive in dictis, per omnem sanclam utriusque Testamenti Scripturam, velamina paterni radii sunl, el ipse radius secundum carnein suamsuimetsecundum Dei- tatem maximum velamen est nobisqne connaturale. § 3. Sequitur : Propter quod et sanctissimam no ■ stram ierarchiam TeXcrapxif ** sacrorum positio caele- slium ierarchiarum supermundana imilatioru dignar. judicans, et dictas immateriales ierarchias materialibus figuris et formalibus ** compositionibus varificans iradi- dit. Ordo verborum *’: Propter quod tradiditTf>«Ta/>x(ff sacrorum positio, hoc est, leletarchicum *^ sacerJo- (iuin, et sanciissimum nostram ierarcbiam judi- cans dignam supermundana imitatioiie caelestium ierarchiarum , et varificans dictas imraateriales ierarchias materialibus figuris et formalibus *’ com-

VARIAE LECTIONES.

B sursumest,ducit. » B corr. efficerentur. ‘* B hiis, sic ubiqne. ’ Sic AC; B " Corr., ABC siudio invisibili. ’ ac om. AC. ’ B* marg. adscr. De quibus agit in

• Sic ABC. redempiionem

hoc libro. * B* marg. adscr. Ue prophetica visioneet modo revelationis, et quare sic fit revelatio. ‘” A B subcumbenti, B* corr. succumbenti. »» Sic ABC, l>” corr. Ulique, et marg. adscr. De diversis modit apparilionum. " B ac. ‘* B equuina. »’* B** inaig. adscr. quae. • B mai^. adscr. De quo agilur in libro sequemi qui est de eccle.inslicu iherarchia. • Sic AC; B hiibitaculo. ‘* AB archa, sic ubique. ^” h Cherubin, sic ubique. “» Sic BC; A volutantes. »« Sic AC-; B simitiludinem. ” B nono ** Sic ABC, supple Testamenlo. ** B’ niarg. aJscr. Ct- <)» agitur in libro tertio, aui est de divinu nominibus. ^ Al) perypelasmala. B supra scr. id est radii. C per ypelasmata. *• B’ marg. adscr. f. e. theletnrchis, i. e. perfeciissima. »• A formabilibus. " B’ sunra s^cr. est. » Corr. B, ABC teletar^- *’ Sic BC , .\ formabilibus.

‘^hium.

SUPER lERARCHIAM CAELESTEM S. DIONYSII.

i38

posilionibus. Kl esl sensushujusmodi :Quoniani Pa- A summa Tiinilas hpoQiviu, quasi Uptov Oiaw, hoc esl

lerna providenlia simpiicem suum radium per con- nnlnralia nobis velamiha mulliplicat , ul nos merilo peccati originalis dispersos in prislinam naliirac noslrae simplicilalein, in qua facti sumus ad imagi- nem * divinae unitalis, revocaret, proptcrea eliam sanctissiinam nostram ierarchiam, hoc est, sanctis- siiniim ecdesiaslicum episcopatum, ipsA ^ilirxpxii * sacroriim posiUo, quae graece dicilur ■telirupx’-! hpoBtuia., hoc est r{ktra.p-/r) * sacerdotiiim , tradidit ot coiisliluil, qiioiiiain iudicavit, eam, nostram dico icraichiani, «lign.im esse supernuindana simiiitudine caele^liuin episcopatuiim,iit Ecciesia, quae adhuc in percgriiiaiioiie esl hiijus vilac. sparsiin per loca el * lcinp(»ra, variaiim » per diversa mysleria, mulliplex

sacrorum positio, convenienter " dicilur, quoniani ipsa " est omniiini sacroriim myslerioriim, qnibiis " noslra rationabilis n.ilma eniditur in doclrina, pur- galur iii actioiic, illuminalur scieiitia, dcincalionis vii tiile pcrficitur, primuin ei immobile firnianienlum. Ac " voluti quis interiogarit “, cur caelestes snb- staiitiac, quas niilla scnsibilis forma scn figiu-a cir- cuinscribit, iiiilla partium coinposilio conjungil, per divcrsas formas figurasque cl composiliones,sive iii- IrinsecHS visionibus prophclicis, sive extrinsecus scnsibiis corporeis varianlur et multiplicantur, sub- jiinxit dicciis : ut proporliombiliter " nobis ipsix n sacrntissimis formalionibus in simplas et non figuralas nscpuflamits altilndines et simililuilines. Hoc est :

iii doctrinis, coinposita in syniholis caelesliuin virtu- g proptcroa ad similitndinem noslram caelestes ierar-

tjin, in qnihus niilla diversitas esl, unitalem et

aequalitalem possil ascendere , el praediclas ierar-

chias, id esl caelestes essentias, dnni ^ sinl nalura-

liierimmatcriales, siipcromiiia loca et tenipora, su-

per omnes maieriales figuras et foimas el coinposi-

tiones, per materiales fignras el fornias et composi-

lionesadsiiniIitiidiii.;mnostraeierarcIiiae,quaeadhuc

in terrisesl, varificavit, hoc est, in diversis visioni-

busel symbolis et allegoriis mulliplicavit, et nostrae

infirmitali conformavit, quoniam earum sintplicilas

el ininielligibilis unilas per se ipsam Iiicere no-

bis impossibile^ erat ^.Ttltrupxig aulem ’ hpoet^riu, hoc

eMrty.sripx^ ‘” sacerdotium, est sunima sanctaque

Trinitas, priina omniuni ieraichiarum ierarchia, ex

cliiae iii sacratissimis varilicantur formalionibus, ut per eas sanclissimas imagines valeamus ascendere in simplam omniqne imaginaiione carenlem caelestium virtntnm similitudinem, ut ^’^ per omnia in omnibus aequalcs eis efliciamur. Et hoc etiam ** ratio sub- nexa insiniiat. Ait enim : Quoniam impossibile cst noslro animo ad immaterialein ascendere caelestium ierarcliiarum et ‘* imitationem et contemplalionem, nisi ea, quae secundum ipsum est, materiali manu- ductione . ulatur. Ac si diceret : Nam non poiest iioster animiis, densissimis diversorum dileclornm " errorum, falsarum cogitationuin, maierialium phan- tasmatum " caliginibus undique septus deccptiisqne, ad immaterialem civium cacleslium imilalioncm, hoc

qua omnes ierarchiae in caelo et iii lcrra el factae C est, similitudincm secundum natnram, el conlem-

et ordinatae et tradilae snnt. Cnr anlem snmma Trinilasialinomincquod eslxtUrvypxic " {rthxn^^ autem ‘aGiaecis dicitur hoslia piirgaliva oinnium peccatorum, per qiiam de homine efliciiur Deiis), ac pcr hoc saiicta Trinitas dicitnr >* iiiins Dcis? Quo- iiiam causa el principium est totiiis noslrao purga- lionis et deificationis, pulchre et ralionahililer «is- ripxts ’ vnc.-.tur, hoc est re^sxMocpxr) ‘, principiiim scilicet purgationum et finis. Siquldem ipyj ’ apud Graecos et principium significat et finoin. Ciusa quippe substitutiouis nosirae secundum naluram ea- dem est causa et sanctificationis noslrae el perfe- clionis secuudum graliam. Simili ralione eadem

plalionem summae omnium causae per Ibftologican» gratiam exaltari, nisi prius introductione matcrialium rcruni, ut ad lioc perveniat, ntalur. Deniquc quid sil -” ipsa inalerialis niannduclio ”, qua Iiumanus animiis ad angelicae iiatuiae et gratiae allitndinem iil uiiirormom aeqnalilatem ’’ sublevelur, con.sequen- ler snhjnngil, dicens : Visibiles qmdem ^^ formas m- visibilis puiclirnudiiiis iinaginationes nrbilrans, hoc est, dnm arbiiratdr ol incunclanler judical, vis.!)iles formas, sive quas in natnra reriiin, hive qu^.s in sanclissiinis divinac Scriplurae sacramehlis conlem- platnr, nec propler se ipsas faclas, ncc pioplor se ipsas appetendas scu ^ nobis promulgatas, sed iiivi-

, VARIAE LEuTIGNES.

A ymaginem, sic A fere ubique, R persaepi». ’ B’ niarg. adscr. tlieletnrchis. ’ Sic AB inore lalino- rum finiunt adjeclum in is , e; apud Graecns lale adjeclivuin in ir, i lerminatnr. B’ inarg. adscr. thelelar- chts ierolesa h. e. theletarce. * B” infra scr. per tempora. * In B rad. corr. variatir; C uuriatum. * Sic A C;B

D cum. J B corr. tion possibilis, C inpossibile * Rursus adject. finilur in e pro i. B* maig. adscr. thelei

va

Meiat {va siipra scr. B’). * Corr., ABC nut, arcliis aul ierolesie h. c. iheletharce. *’ Cqiiod

est theletarchis. B* marg. adscr. iheletarcis vocatur pater. ‘* B’ marg. adscr. letele. " Sic AC ; B aulem

g V “”’^ °’” ^’ " ‘^ ‘"’>‘‘S- adscr. leletarcis. ‘* B’ marg. adscr. theletarche. " B* marg. adscr. aiche. • Verha : triniins hpoBtvM — positio con- oin. B ; B* supra voc. venienier scr. con et marg. adscr. trinitas isDoBtaiot, i. e. ieroiesin quasi hpeov BtcrM i. e. ierontesia. “* Sic CB”, AB. ipse. " B* marg. adscr. : Noi. numerni operalioiies sibi invicem ordinatas scilicel erudire, purgare. illiuninare, perficere ; alibi autem tantum tres ponuiitur, omisso erudire. ’ Sic C ei. rad. corr. B; A atit. " C interrogaverit, B interroga- ret. ** Sic BC; A proporlionnbiliter. ** Sic C; B’ corr. el ut; AB virtulum et similitudinem ut. " B Ei etiam (puncia B* adj. videiur), C Ethecetiam. " B et. " Sic AB’; BC delictorum (B* orr. dilectorum eandemque hanc correcturain marg. adscr.) " B. fanlaiimatum, sic B fere ubiqne, A saepissime f pro ph. " Sic A, qutd sit oin. B, B** inarg. adsc. quae tit, C quae sit. ’’ A manus ductio ^" Coni ; A uniforme inaequalitate, B «n«/orme in aequalitatem, B* corr. uniformiter, C uniformem aequalitale. ^* Sic AC,B siquidem. " Pro $«u

«W EXPOSITIONES JOANNIS SCOTI 140

sihili.> puichTiliHlinis imagipatienes essc, per quas \ mus fons toiius sapieniiae, qiii est Chrislus, undique divina Pimi<leniia in ipsam puraro et invisibilem piiicliriiudiiiem ipsius veritaiis, quam amat, et ad quain tcndii omne quod amat sive sciens sive ne-

•ciens ‘, bumanos aniraos revocat. Similiter et de ceieris, quae sequuntur,inteliigen(lum •. Et sensihi- U* suavitatet ftguras invitibilis distribiuionis, a supe- rioribus sul)ditur ; arbitrans. Sensibiles suaviiaies dicit corporeos odores, quos oiraciendi sensus reci- pit in figiiram invisibilis distributionis, ut, quemail- jDodum ’ per exteriorem sensum narium suaves seu insuaves discernimus odoriim qualitales, ita in inte^- riori sensu intelUgibilem virtutum dislribiilionera per singulas species discreiionis virtute discernamus, easque diligentissimo rationis contuilu ab oppositis

per diversas tbeologiae speculaiiones insinuat, Et fortassis boc est, quod per Psalmisiam de beato yiro dicitur : < Et erit lanquam lignum , quod planiatum est secUs deciirsus aquarum >, hoc .est, sicut Christus erit, in cujus significalionem typicam orones naturales artes, iiitra quarum terminos lola divina concluditur Scriplura , concurrunt. Nnlla enim sacra Scriptura est, quae regulis liberalinm careat diciplinarum. Et adunati ad divina el or- dinati habitus earum , quae hic sunt, disposilionuin ordines. Hoc est : omnes ordines disposiiionum, quas vel ex natura vei ex sapientum hominum ralionabili invenliQne *’ et operatione in rebus sensibilibus praesenlis hiijus vitae humanus animus considerat,

vitiis, aiii eas falsa imagiiiatione imitari * conanti- n imagines esse arbitrandi sunt adunatae et ordinatae

bns segregemus. flinc ■ est, quod et saactissimiiin cbrismatis sacramentum, thuris etiam furaigatio, in typoiBtimae virtuium suaviiatis el virtulum dividi- CiilioDis • a sacerdoiibus conficiuatur ecclesiae. Ejt immateriatis luculentiae imaginem materialia tumina, suhaudis sijnijiter a superioribus : arbitrans. In hoc ioco pro y«To3offiac \ id est luminum dationis ‘, Ui- culentiae • posuimus. Materialia •« luniina, sive quae iialiiraliter " in caelesiibus spaiiis ordinala snnl,

habitndinis spiritualis, qua humana auima incom- mulabiliter divinis adhaeret virtutibus. Sequitur : Et Jesu ** participationls " ipsam divinissimae euchU" ristiae assumptionem. Intuere^, quam pulcbre, quam expresse asserit, visibilem hanc eucharistiam, quam quoiidie *" sacerdotes Ecclesiae in altari conficiunlex sensibili materia panis et vini, quamque confectam el sanctiflcalain corporaliter accipiunt, typicam ** esse similitudinem spiritualis participationis *^ Jesn,

sive quae in lerris humano ariificio efliciuntur, ima- Q""^™ ‘" fideliter solointellectu giistamus, hocesi, in-

gines sunt inielligihilium luininum , super omnia telligimus, inque " nostrae naturae interiora viscera

ipsius vcrae lucis, quae illumiiiat omnem bominem sumimus,adnostramsaIutem,et spiritualeincremen-

venienlem in munduni, quae semper et inextingui- t"i" * ^^ ineflabilem deificationem. Oportet ergo,

i)ililerinaageliciseiin"bumanisintellectilmsardet. inquit, humanum animuin, ex sensibilibus rebus in

Stqmluv.Etsecunduminlelteclum contemplativaeple’ C caelestium virlutuni simililudiiiem et aequalitalem

niiudinispervias sacrrt.s (i/sdp/inrts ; hlcqi)oquesubau- yscendenlem arbitrari, divinissimam eucharisliam

ins “ar:)iirans; imagines esse ‘* subaudi arbitrans.Se- ptcm (iisciplinas, quasphilosophiriberalesappellani, intelligibilis coniemplaiivae ‘pleniuidinis, qiia Deiis etcreatura purissiniecognoscitur, significationes esse astruit. Ipsas auiem sacras disciplinas Suliol

»x«,- ‘*

visibilem, !n Ecclesia conformatam *, maxime typum esse parlicipaiionis ipsiiis, qua el nunc participamus Jesum per fidem, et in fuluro parlicipabiinus per spcciem, eique adunabimur per carilatem. Quld ergo ad hanc magni ilieologi Dionysii praeclarissiniam lu- nominat, hoc est pervias, quoniam inlclligenlibns ^’’’” respondenl , qui vlsibilem eucharistiam nil eas perriae sunt et planae, Vel quoniam quaedam ^’’"^ significare praeler se ipsam volunl asserere, viae snnt, per quas ingredimiir rerum scienliam. ^’"’"" ciarissime praefala tuba " olamat, non Hla sa- AaSoitxif " item " disciplinas noiiore ‘ interpreta- cramenta visibilia colenda, neque pro veritale ain- tionc decursativas possumus accipere. Ut enim mul- plexanda , quia significaliva ver^tatis siint , neque lae a<|uae ex diversis fonlibus in uaius fluminis al- proptcr se ipsa invenla, quoniam in ipsis intclligen- veum confluunt atque decurrunt, ita naturales et ^’^6 ‘•"‘S ’ ‘O’ «st , sed propter incomprebensi- liberales disciplinae in una eademque internae am- bilem ** veritalis vinutem, qua ‘^ Cbristus csl in teinplatiouis signiflcatione ** adunantur quam suin- D ‘’’’^^ humanae divinaeque *» suae subst,iiiiti?.3

VARIAE LECTIONES.

’ A nesciesciens. * B* adscr. est. C intetligendum est. * Sic AC, quemadmodum ont. B. * Sic AC, B mutari. »B* marg. adscr. De sacramento crismatis, et fumigationis ihuris. * Sic ABC. “^ B* marg.ndscr. photodosias. * Sic CB*, AB datione. * Sic C, AB luculenler. ‘” AB mnllieridHn, sic A saejiC, B raro, " B : quiie tucutenler naluratiter (piincla B* aiijec. videlur). ** /n om. AC. ‘* Sic AC ; B ttthnudis (punct.

B* adjec. viiktur.) ‘* Si«- AC ; imagines esse om. B. " Sic C ct litleris inini.iiis corr. B; AB conlcmpta- tionis. ‘• B* iiiarg. adsci . dyexodicas. " B* morf;;. adscr. diexodicas. " Sic C el ad marg. corr. B* , AB later. ‘* Sic C; \i lutcicie (quae vox ita scripla csl, ut ad voceni noliore proxiine accedal), A noticione ** Sic C; AB signiftcaiionem. ’ Sic AC; B inveiaione rationabiti. ** Sic Htteris minialis corr. B. Pro Jeu AB M« umnt ((jiiae voces iii cod. scriptura non multiim diflerunl a ihesu). ** Corr. B*, AB priiwipationis. »* C inlhure. ** kWcottidie, sic ubique ; C cothidie. ** C typi quam. ’’ Sic CB, AB principationit. ** quem om. C. ‘* B’ corr. in quem. ** C confoimatum. »’ C tuba prefala. ‘* C fifilt intetUgentm.

‘* B imeomprthentibiiu , incomprehentibiliter. »* C ^iia*. ** Cdivinae humanaeque.

Ul

SUPER tERARCHIAM CAELESTEM ^. DIONYSII.

U3

(lUra onine, qiiod senw seniiiur oorporco , supor A liocesi, liiiinnitiiaiisamorem.qiiidamincieinenUQni;

oinne, qno<i virU:lc pcrcipidir iiUeiligcnliac, Ocus invisil>ilis jn ulraque sna ’ iiaUira ^. Ei quaecunque clic CMlestibus quidem e$se»tiis $ufH.TmuHdane, tio- bi$ vero sijmbotice tradila sunt. Ac iM-cvi senienlia JKatiis Diojiysiiis clocel iios, incunctanler non soliiiu 1><inianos aniinos adlmc in carne dclentos per bcn- sibilia syinbola, verum eliam aiigelicos inlclloclus omni cariiali graviiate absoliilos pcr invisibiles si- gnirKa;ioncs, qiias ihcologia ilieophanias noininat, ipsain verilalcni cognoscere, quoiiiam per se ipsani niiili crealnraeseu raJonali seii inlelligibili coinpre- lieiisibilis * csi , supor ’ oinnein scnsuin ci iiilel- lcciiim oxaliata \ omni visibili et invisibiti crcatura rcniola. Idoo siipermundane, inqaii, lioc esl, super omncs Miisibites hujus mundi species caelesltbus esseniiis apparerc verilaiem, nobis vero per sensi- bil<a symbola. Ne«]ue «nim etiam nngeli cogrtosGunt pf r * sc “, qiiid !)e»s, vel quid sil * vcrilas ; lioc e«lni ab omnl crealura remolum esi ; sed soUimmodo eogrioscuni se esse, ct verliaiem superesseniialiier esse, ei ab Ipsa omnia procedene. Propier kanc erg» nosiram " conralionobiUm * O/oxrtv *” misericors per- ftctionis prineipium et eaelestes ierarchitis uobis nui- nifestans, ct eOHmimttrum earmn perficiens ‘^, ieraV’ chiam n9t/f»»i **cdvirltttem noslram similitndine dei^ fotmis tmae tamiifieationis sentikilibtis ‘^ imaginibHs tnpcrcieletles des^iripsii intetiectns in sacrotcriplis eioqttiorwH composilionibus , qualmus ** nos redtt- eerct per " sPHsibilia 1n inleilectHAlia, et- ex srtcre

f(X«Qi9/9Mtro; " aulom niisericors, vel huiuanus, vel cleinciis Deus esl, el ipse esi Tt>eT«f>xtoc ‘, hoc est perfeclae purgalionis iniiium) caclcsles iiobis ierar- chias manifestat, el consoriem ** ilhu-um nostrnro eE//K,oxt«« ’ perlicit juxia possibiliiaicin naturae noslrac virlulis pcr siinililudinein aiigclicis siibslan- liis deirormis suac " sanctincalionis, qiia nos san- clilicat, cl pcr sensibiles formas divinos descKpsit inicllccius dlviiioriim eloqiiioruin typicis configiHra- lionilHJS, ul nos reducerel per ea , qiiae scneibus succuinbunt , in ea , quac iniellecin solo considfr- raniur *^, el per symbola " (igniata in simplam caelcstium virtutum excelsitndincm siibvcheret.

Ipsa igitur sancla Triniias nosira Qitaait est **, hoc cst deiflcaiio ; deificat “^ cnim iiostram nalu- ram, rcduccndo eam per sensibilia symbola in •lti> tudincm angelicae *” naiurac, et deificaiis eam in Iris, qui ‘• nllra omnia in i|>«iim Deum transennt. Ipsa csi noslra Tty.ixapxi«. , hoc csi , pcrfccti»- siinac nostrae piirgationis ct sanciificaiionis exor- diuin ; ipsa csl priiini cl siinima icrarcliia. NuIIub enim in-caelo vcl in lerra, lioc csi, in illa publica civiiale , quac sub cullu unius vcri Dei cx ra- tionabili et intelligibili, hoc cst , ex liumana el an- gclica naiura cobslitiiinir, ordo **, ciijus ralio non pvaccedai iii ipsa , el ab ipsa *’ noi» procedat a snniino us^ftie deorsuni, vcl in ipsam non revoceiup a deorsum usque ad sursuin. Ipsa noliis manirental virltrtes in fignrls ac fonnis nostfae iiifim^iiati con-

fiquralTS i^nbolis in simplns caeleslinm ierarchiartim p gnijeniibus, ut per eas veliili per quosdam gradus.

mmmii(iies. \vaxcffla).«ia«rtf ‘csi loiiuscapituli, quae leissimani exigit expi^tiationem, qooniam 1n prae- di’ tls est, exposita. Bieviier ergo possnmns imelK- gcc sic : Propier lianc nosirae nattirac conrationa- bi!em ct coaeqiialem Angelica* nalurac Slwfftv **, hoc es\ deiflcationcm, miserlcors cl ctemcntisslnmm perfcciionls priocipium (iwin yt).«v4/aw7rtav " q’iii(bin vertc.iit In iniscricordiam, quida?n in hiimaiitiaiciii,

quos in dlvinis •* instru.\il eloquiis, facia dico pA- iriarchanim •* , cvangelicas parabolas. omnesque virlutes , quas Domimis in cariie peregii, visibilla sacramcnta iiovae legis , quae ab ipso Domiiio et iiicboaia ei sanciificaia suni , et sancils apoilolis rrcqucniata, et cclebraia, ci aucia, coiisce«idamiis aciionis et scicniiae gres-sibus , divina gratia nos diicentc, adjuvanie, cooperantc, doncc perveniamne

VAril.Vl-; LECTIONES.

• Sic AC ; B sui. “» C incompreheimhHis. » C et snper. ^ Corr. B*. AB e.taUari ; C et super omtiem

tensnm exnUari et intelleetHm. • Sic C, ptf oin. AB. * Sic AC; B se (piinota B* adjec. videinr).

’ Sic AC ; mt om B. • nostram oi«. AH, addjiii «d fidcm graeci texlus ci J. Scoii versioiiis. » B

inarg. adscr. Mostrae Hfl/Hine. " B” niaig. adscr. iheosim, i. e. deificaiionem. ^^ \i proficiens , W corr.

Scrficiens. ^* itrarcliiam ?/os/rrtJH om. AB , adilidi ad (idem graecitcxlus etJ. SCoti verslonis. ‘* Corr. ‘<’, \n ser.sibns. •* AB qnnlimis. «• A ef per ; B ci per " AR «vax£y«ktw«Tff. B litlcris ininialis m.irg;. adscr. Anncephaleotis i. e. recapilulaiio. C \mfen’. Aacephaleosis i. e. recapitulalio. " B lilleiis mi- nialis niarg. adscr. ; tlieosin. “* B lilleris nijdiatis marg; adscr. : philantropian. " P” niarg. adscr. phi- l(iiiiroj)06. " B" iiiarg. aiiscr. leletarchia. " Ex couj., pro et consortem A eam sortein,, B el… sor- leiu, B* marg. adscr. ju.rta, ita ul legcndum sit t:i jti.tta soriein. C jnxia sortem. *• B" inarg. adscr. i.

•* Sic CIV, ^H limiiderant.

c. ierarchiam. ** AC sive, B siue.

B «’.»‘‘‘0’« (puiici. adj. ct sim- singula ^’ ^

bola siipra scr. B’ ) AC singulu. •• B" morg. adscr. theosis est. ’ B’ mara;. adscr. QualUer deifica- mnr. ** Sic C; A eunangeiice, B euangelice(ptt\cl. adjcc. B). " Sic AC, II qnae. »• B ’ snpra scr. esi. »’ Sic BC, A ioso. »* Sic AC, B indivimit, B " pi-o - divimis marg. a«l8cr. divimt. »" A pa- Iriarcarum.

NOTAE. a Quac J. Scoius de SS. Eucbarislia hic dlspiitat, J) riam i , plus qwam merum symbolnm in SS. Eucha- reapsc a veiiiaic Clirisliana noii ftiiain rcccdcre vi- ristla se agnosccre apcrte prodit, tloccns cam in dciiUir.’.lnipngiial cnim o.os, qui visibilcmencharistiam inleriora nostrae naturae visccra siinii ad nostrum….. iiil aliud significtire prn^ler se ipsnmmliliit assereie. ineffabitem deificalionem. Quarc qiiuiii otiiniiio in Spcciclius qtiideni iii SS. Eucbarislia lypici. aliqnid Paschasianos hoc loco invebalur, ipsiifs vcrbis vii :»c finMraiiicoiiliiicri, fuiiiEccIcsia llicologi doccnt ad aliquid inessc videtur, quod cl opprobiio verli de- uiiuin uiniics. Noc iioii ipsc Scolus plus qiiam i mCino- beat.

li:

1U

aequaliter cuni angelis in simplicissiniam pnrnm- .\ <)iientanl ‘* aclione el scienha. Deinde caelestcs

que incommtitabilis verilalis speculationem. Sed forlassis prolixius, quam res exigit, primum (•«•… !u- lum exposuimus; quania tamcn in sequenrhiMs nperiat, sludiosus leclor, ni fallor, inveniel. Lx licii tractatus de primo capiiulo ‘. Incipil de secundo.

CAPITULUM II.

Secundi capituli iiziypciftitxK * est : Quoniam pul- chre dirina et caelestia e>iam per dissimilia symbola manifeslauliir. Divina, inquil, etcaeleslia, hoc est, caelesles virtules, [qn;ts] ’ iheologi in ires divi- duni ierarcliias, sici.1 in proccssu praesenlis operis declarabitur , pulchre per symbola , quamvis eis * dissiniilia sinl, manifostimlur nobis el significanlur.

ierarchias laudare secundum ipsarum in ehquiis manifestationem, subaudis a superioribus : oportel. Ac si diceret : Posl generalis ierarchiae , ej^isque lurmarum et specierum, el ulililalis uniuscnjusqnc earum divinis laudaloribns, hoc est his, qui divina canunl interiore el exleriore laude, specnlationem consequenter oporlel caelesles ierarchias laudare, glorificare videliccl et nraedicare, jnxta sua in " divinis eloqniis synibola, per qnae, quamvis dissi- milia sinl, nobis nianifesianlnr. Consequenlerque " his dicere , qualibus diviuis formationibus caelesles /i- gurant ordines eloquiorum sacrae descriptiones ‘*. Diini haec , inqiiil, qnae prnedixiniiis, consequenti natura- liqne ordine fnerinl considerala , oporlcl dicore ,

Nulla siqiiidein seiisibilis species est , qnaeomniBO B qnales divinas forinaliones sanclorum eloquioriim

intelligibiliiini simililudinem assequalnr. Longe ■ cnim a se discrepanl, et penitus dissimilia sunl, quae sensu corpoieo extrinsecus, vel quae * phan- tasiice interins apparenl , ul sunl visiones sive soinpniantium, seu nieiiiis excessum, qiiem (Jracci cV.<rTaa-(v ^ vocanl , palienlium iii spiritn. et ea " qiiac puro el inlimo menlis contuilu, nulla phan- tasia seu sensibili specie inlerposita, per se ipsa inlelligunlur. At vero quoniam noster animus» ut siiperiori capilulo diclum esl, ad ipsam inltmam ’ inlelligibilium rerum speculatioiiem non conlinuo, iiulla medianle inlercapedine, potesl asceiidere, pul- chre divina Providentia dissimilia symbola interpo- suit, siiiiilia quidein nobis adlinc corporeis sensibus

sacrae descripliones ^’’, lioc esl, saiicta formarum assimilalio ad caelesies ordines significandos figu- ranl atque conformant, nirtim absohitae siiit et a se invicem nalnralibns diQcrenliis discretae. ut est hominis elligies, seu leonis, sen aquilae, an diversis naluraliuin rernm imaginil^us iina quaedain niixla etcomposila imaginalio sil *’, ut rola in roia, mixla quoque qualuor animalia, sibi invicem in singulis connexa. Seqnilur : et ad qualem oportel ascendere per formas veritatem “, velul *’ expressius trans- ferri potest : per figmenia in non figmentum. Con- sequens est, iiiquit, dicere, aH qualem et qnain pu- ram el sinceram inleliigibiliiim reriim Ycrilalem omni figraenlo carenlein oportet nos claro menlis

delentis, dissirailia veropurisinlelleclibus, adquorum C conluilu ascendere. Et qua ratione deberans tam

conteroplationem per ilia noster ducilnr intellectus. § 1. Oportel igitur, ut aestimo, primum exponere, quam qtiidem esse speculationem omnis ierarchiae tuslimamus. FIoc est : ordo rerum exigit, ut arbitror, priusquam ad expositionem “* dissimiliiim symbolo- rum, per quae ad piiram caelestiiim virlutuni visio- nem animus introducitur , veniamus " , priranin explanare, qualein speculalionem , id esl , qualetn definilionem jiidicamus esse oinnis ierarchiae, id est universalis ierarchiae. Esl cnim generalis ierar- chia, quam ‘* generaliter oimrtei definiri , quoniam subdividitiir in miilias icrarchias, qnae veluti species ipsius sunt, suasqne speciales definitiones ab lau- daloribus. Et ‘* quid unaquaeque , species generalis

alte ascendeie? Sequitur : ut non rt nos eodem modo velut multis *’ immunde exislimemus caelesles et deiformes animos mullipedes essequosdam,et multo- rum vulluum, et ad boum pecudalitalem,aut ad leonum bestialem imaginatiouem formatos “, et ad aquilarum curvo rostro speciem , aut ad volatilium tripertitam alarum commotionem efftguratos. £a ralio est, in- qiiit, quae nos admonet ^^ , ullra omues propheticas visiones et formationes mentis contuitu supervoli- tare, ne et nos eodem niodo , sicut et mulli carna- liter spirilualia cogitanles, el ullra ea , quae seiisu corporeo percipinnt, nihil " esse immundis suis cogilalionibus ‘”’ putanles, exisliinemus , similes illis facli, caelesies el deiformes angelicarum virtuluni

ierarchiae, divinis suis profuit •* laudatoribus “, D animoS, quosdam quidem raultos pedes naluralilcr hoc est, qualem et quantam pulchritudinem c«n- habere , dum racmbrorum compage corporalinm lulit his, qui per eam et iu ea divinas laudes fre- oranino carenl, quosdara vero raulias species siranl

VARIAE LECTIONES.

• capitulo om. B ; B * marg. adscr. titulo. * B* niarg. adscr. epyqrama est i. e. superscripiio. ■ quas om. ABC, addidi ex coni. * B «o. ’ B* marg. adscr. Notat hic distinciionem triplicis visio- nis. • B * marg. a«iscr. nota quod extasin vocat fantasticam visionem. ’ AB £?t«o-iv, B * marg. adscr. t. e. extasim, C exiasym. " B ’ marg. adscr. Notat de tertio genere visionis. * Sic C, AB inti- mum. »• Sic C, AB expositicnum. " Conj. , ABC humanus. ‘* Corr. B * * , ABC que. " Sic lext. graec. el versio; AB idem, C i. e. ‘* profuit om. AB, ad marg. ad.scr. B** " C spe-

cies ipsius jeneralis ierarchie divina profuit laudaloribus. ‘* Sic C, A frequentnnlur , B frequentantur (punct. adjec. videtur B ‘). " Sic C, tn om. AB.snpra adscr. B*. ‘* B consequenlibns, rad. corr. conse- quenterque, AC consequentibusque. " A disposiliones , C descripciones. ^” B eloqniorum sanclorum de- tcriptiones sacrae. Pro sacrae descripliones. AC sacra descriplio. •” A /f/. " Sic CB”, AB varielaLem. »» AB velud, sic B passim. »* B rad. corr. multi. " Corr. B*, AB formalas. «* AB ammonet, sic semper. " B nichil, sic ubique. " Sic C, el rad. corr. B*, AB coqilaiiones.

fi.n

SUPER lERARCHlAM CAELESTEM S. DIONYSii.

commixtas, ciim omni specie Tisibill, sive discrela , A ipsis inlclleclil)us, qiiornm symboia sunt, quasi ipsa

sive confusa absoluli sint, quosilam in efligie boum ir- ralionabilium,quosdam ih imaginefcrocium leonum, quosdain in specie aquilarum, quarum naturale pro- prhim est rostri curvatura, quosdam sex alas habere volaliles, quarum triformis distribulio est, etuna qui- deni in duas viiltumanimalisvelanles *, altera in duas ejiisdeTi animalis pedes legentes, lertia in duas sursum semper oxpansis peiinis voiitantes. Haec enim sunt dissiniilia symbola iii propheticis visionibus, in * eorum prophetarum spirilu administraiione angclica piasniata, ad nostrani erudilionem ei introductionem ad purissimas caelesiium essentiarum in semeiipsis, remota omni pbantastica * plasmatione, cognitio- nes *. Quae • propbetica figmenta si quis incaute

sint , accipiantur, oportet ascendere , ficlaque ex veris segregare. Sequitur : Elenim^ valde artificia- titer ’ theologia factitiis sacris fortnalionibus in noH figuratis inteUeclibus usa est, nostrum, ut di- ctum esl, animum relevans, etipsipropria et connatn’ rati reductione providens , et ad ipsum reformans anagogicas sacras Scripluras. Siquidem, inquit, mul- tum artificiose tlieologia , illa videlicet virtus ** , quae naturaliler humanis inest mentibus ad divinas rationes qiiaercndas, investigandas, contemplandas, amandas, facliliis, lioc esl, Qctis sanctis imaginauo nibus, ad signiiicandos divinos intellectus, qui omni ligura et forma scripta et sensibili carent, usa est, tali namque arle " fictarum imaginum animum no-

cogiiaverit, ila ul in eis ’ finem rognilionis suae ’ B slrum relevans, velut expressius transferri potest.

consliluat, et non iillr.i ea ascendat in contempla- tionem rerum inlelligibilium, quarum il*a imagines sunl, non solum ipsius animus non purgatur et exer- cilalur , verum etiam turpissime polluilur et slultis- siine opprimitur. In quibus antem prophetarum lales visiones legunliir, superfluum est inserere, quoniam uinnibus sacrae * Scriplurae peritis luce clarius uccurrunt. Sequilur : Et rotas quasdam * igneas super caelum imaginemus, " et tlironos mate- riales Divinilati ad recubitum necessarios, et^equos quosdam multicolores, et armiferos archistralegos *’, et quaecunque alia ex eloquiis nobis sacre et forma- biliter in varielale manifeslativorum symbolorum iradna sunt. In oninibus hujus ** periodi colis *’

animo iioslro consulens , ipsique animo propria et connaturali reductione , quae videlicet ingeniose in imaginibus rernm sensibilium formatur, quae nobis adliuc in carne constilulis connaturales propter de- licla nostra *’^ sunt, providens, ad ipsum, hoc est, ad ipsius animi reduclionem, sancias Scripturas an- agogicas, sursnm scilicel animum ducentes, confor- mavil. Ac si aperle diceret : Quemadmodum ars poetica per fictas fabulas ailegoricasque simililu- diiies moralera doctrinam seu physicam componit *’ ad Iiumanorum animorum exercilalionem , hoceniin proprium est heroicorum poelarum , qui viroruni fortium facta el mores figuraie laudant : ita iheo- logica veluti qnaedam poeiria sanclam Scripluram

diiui sit letracolon , a superioribus aperilur inlel- ^’ ficlisimaginationibusadconsultumnoslri animiei rc-

lectus sic: Et ut non imaginemus ‘^ supercaelum, hoc est, in supercaeleslibus essenliis, iibi " nnllus ignis sensibilis est, et ut non imagiae- mus ‘* ibideni ibronos niaieriales, hoc est, sedes ex corporali maleria fabricalas, ad recubilum Divinilati necessaiios , velut expressius transferlur opportu- nos ‘^ vel coaplalos, ci ut non imaginemus ‘* in spi- ritiialibMs natiiris arniiferos archislraiegos, lioc est, arniigeros diices principiun exerciliis. ‘Apyi<TTparri- yo^ ’ enim dicilur quasi apx’^’ ‘^’^^ o-TpcTou riytuMv *", quod esl , principum exorciliis dnx. Quo nomine signiricantiir caeleslis exercilus principum duces. Noii igiliir soluinmodo principes caelestis militiae sunl, sed etiam ipsorum principum duces. Ne igitur talis imagiiialio tam iiianis et proterva nostris sub- repserit inteilectibus, super omnia visibilia, vertali rerum inlelligibiiiuin dissimilia symbola, ne pro

D

ductionem corporalibus sensibus exterioribus, veluli ex qnadam imperfecta pueritia, in rerum intelligibi- liumperfectain cognilionem, lanquam in quandam ^^’ inlerioris " hominis grandaevitatem conformat. Non enim ** licmanus aniinus propter divinam Scri- pluram factus est, cujus nullo modo indigerel, si non peccaret ; sed propler humanum aniinum sancta Scriplura in diversis symbolis atque doctrinis contexla *’ scilicet est, ut per ipsius introduclionein rationabilis nostra nalura , quae prevaricaiido ex contemplalione verilatis lapsa est , iterum in pri> stinam purae conteniplationis reduceretur altitu^

dinem.

§ 2. Sequilur : Si cui aulem videtur, sacras quidem recipi compositiones tanquam simpUcium in seipsit ignolorumque nobis et inconlemplabilium subsisten-

YARIAE LECTIONES.

• Si-^ C et rorr. B", AB volanles. * B* marg. adscr. quod simililudines, quae fiunt in spiritibus propheta- rnm, fiunl minislerio angelorum. " Sic C et corr. B", A pliantasica, B fantasia. ‘* Corr. B’, AB cogni- lianis. C cogiialiones. ’ B’ mag. adscr. visio inlelleclualis semper esl necesmria ad intellectum habendum prophetiae in spiritn factae. * Pro in eis B mens. ’ B cogitationis suae finem. * BC sanctae. ’ B quas- das, C quidem. ‘* B* corr. imaginemur, C ymaginemur. " Sic C et rad. corr. B*, AB archistragetos. " B’ infia alsor. Iiujus modi. ** Emend., A periodicoli, B periodicoV, C peridicolis. ‘^ B* rad. corr, iinaginemur; C ymuginemur. ‘■ A vero. •• B*C iil supra. " IJC oporlunos. " B’C ut supra. " AB C aicUislrategos. " B" inarg. adscr. i. e. ab archon el slrnloy el egemon. » Sic AB et versio graec. loxl. KTc/.Ttif- " J^ ‘’=‘‘g- adscr. quid est theologia. " bic C et rad. coir. B; AB ante. ‘^ Bnostra (le!icla "" AC componunt, B componnnt (puncta adj. B"). « Corr., AB {juendam. " Sic C el rad. corr. B’; AB inteiioribus. ** B inarg. adscr. non essel necessaiin divinu Scripiura homini, si non pecccsset. *• B contexu, B’ corr. contexta, C connexa.

EXPOSiTlOINES JOANNIS SCOTI

/tum, inconvenienles vero aeslimal sanctorum intel- A E.I si iile, iuquit, qui sanclae Scripturae iuiagiiialio^

Uctuuin in etoquiis $acras deicripiiones. PosUiuam repreliendit eos , qui divina synilM>ia divinasque iinaginaiioiies, qiiibus sancia Scripliira propier nos confecta esl, carnaliter ac lurpiter accipiuiu, arbi- iranles ipsa symhola ipsasque iniaginaliones neque * iinag.inuiioiies esse iiecsynil)ola,sed ipsassiipercaele- sies virlutet> per seips:is,in snis propriis naluralibusque formis, quae a condilore oniniuin faciae sunl, in -spirilibus upparuisse prophelicis, ita ul nulluni in ipsis apparitionibus niyslicuin el allegoricuni inqui- ratur, sed veluti nuila quaedam et simplex liisloria rerum naturaiiter laclariim, convertil se perspicax niagister et agil adversus eos, qui iion negant, sed plnnc nrbilraiilur, sancias coiiipositus formationes

nes sanctis intelleciibus angelicis inconvenienies esso existimal, tbeologoft, perfectos videlicet, duui ex al- litudine divinae coutemplaiionis descendunt ad cor- poream faciuram, corporibus ‘* videlicet simiiero, universaliter incorporalium, hoc est, omoino incor- poralium virtutum , volentes in quibusdara simi- litudinibus rerum sensibilium, qiiod seosum superat, signilicare, debuisse ea, incorporalia scilicet, pro- priis el , quantum possibile eis iheologis esset, cognalis " , hoc est connaturalibus figurationibus formare ‘*. Vacat " enim re in hoc loco , el pro formare reformare posuil. Formare quidem prius, inspiritibus suis, in quibus primordialiler veluti vi- sibiles angelicarum virtuium spccies administra-

divinae Scripturae in lignra simplicium siiijstanlia- B lione " divini nulus figurantur ; posterius vero ma-

niin, quae per seipsss * incognitae et incont^uupla- biles nobis sunt, recipiendas oi inielligcndas esse, inconvenientes autem arbilrantur talcs descriptiones «.inctorum iHtellecluum in sanclis eioqniis fieri. Aiunt enim : Non oporiebat iheologos, boc csi, di- vinos prophelas lam inhoncstrts et confusas longis- simeque * dislantes sancloruni ‘^ inlellcctuinn veri- taie sacris litteris commendare desci iptioncs ; pro- pnesiqiiidem descriptio dicitur rormiinun imaginatio simillima his, qiionim dcscriplio esl ; nec sic in Gpiritibus eonim appnrere debere*;etad hoc dii- cniitiir, ut per descripliones divinae ScripUirae non sanclos (arbilrentiir]* intellectiis accipiendos, verum etiam quosdam hnmani animi rationabiles molns, si descripliones honesiae sint, qiiosdam vero irra- tioriabiles, si lurpcs alqiie confnsae, de molibus ’ nostris omnia interpretari conanles. Si ilaqiie, in- qiiil, Rlicnl viilcliir, mullos in uno * coiiformans, sa- cr.ns composiiiones non proptor se Ipsas recipi dc- bere, sed propter quaednm simplicia nobis(|iie in- cognila et invisibilia , sanctis aulcm intelleclibus omnino non corivenire, adluic diceiis : Ei omne, sic dicere, durum hoc angelicorum nomimm tlieatrum. IIoc est : El si eidcm videuir de sacris composilio- niliiis sic diccndu;ii : omne hoc angclicoriim nomi- miiii llicatriim diiriim et inconvenieiis esl sanclis inlolleclibiis, el pliis ihenlrica et monstriiosa figmen- ta, qiiain siipercaelestiuin esscntianim signiflcaliva

nifestare, divinis videlicet scripUs ad nostrum aai- iiium erudiendum mundare. Non cx vilibus mate- riaiium rerom formis, verbi gratia, hominis, leonis, celerorumque speciebus animalium, quaede terrena humiliqae hac ’ fragili materia condita sunt, non ex his, inquam, iheologi debuissent incorporalinin simililudines facere. Ipsis " siquidem prophetis de- putat visiones, quas angeli in spirilibus eorum de- 8"cribuirt, sed ex his, quae nos existimamus pretiosis- sima ac veluU immaterialia, ex aelherea videlicet igneaque natura, aique caelesii, quae supercaelcsti- bus siibslanUis proxima alqiie vicina esl in tanlum, ut non immerito spiritus vocilelur, quoniam incor- poralibus non incongruc spiritibus similis est. Qno- modo ei superemlnentibus ‘ essentiis, velui expres- sius transfertur, quomodo et supereminentium es- sentianim, eo scilicet modo, qiio siipereminentium essenlianim imngines fiori oportet. Propterea sequi- tiir : Et non caeleslibus el deiformtbus simplicilatibus terrenas novissimas circimpositas mulliformitales. Ac si dicerel, non debere iheologos caeiestibiis terrenas, el deiforinibus vilissirnas lotiusque creaUirae •• ex- iremas, ei simplicibtis composilas assimilare mulii- formitales. Dcbuerant ** enim caelestes per cacle- slia , doiformes per summas hujus mundi naturas, simplicitates sinipllcium per siinplicia elemenla si- gnificare. Hoc quidem et nostrum sublimius fulurum^ esset. Vclnti dicerel : Si hoc Iheologi fecissent, id

udicaiida siinl. Angelicoriim aulcm nominnm dicit, _^ est, si ex sublimibus hujiis mundi naturis sublimes

hoc cst, aiigelicarum imaginum nominibus praeUlii- lalur. Et debuixse, ail, tlieologos ad corpoream factn- ram ’ universatiter incorporaHum venientes, propriis eltqunulum possibile ‘", cognalis " reformareet mani- fesiare ^gurationibus ex apud nos pretiosissinm et immalerialibua quomodo et supereminenlibus esseutiis.

imaginareiit inlellcctus, fulurum essel profecto, iio- slrum animum sublimius in cognilionem rerum in- telligibilium exallari. Et supermnndanas manilestalio- nes non deduceret in inconvenientes**dissimilitudiueSy velul expressius polesl transferri : in obscuras dis- similiiudines. Hoc esl : nou solum essel futurum,

VARIAE LECTIONES.

• AC nec. * B Ipsas. * B longissime, C legillimeque. * Sic AB, C a sanctorum. » Sic Ahti, siippi’ aiunl. * rtrij|)c«/ur om. ABC, .^(Ididi cxconj. ’ Corr. B*, k.}iC moribus. ^ S\c \B, C muUasin uno con- Hrmans. * B corporenm ftgnrom f cluram. "" B supra scr. est. " Sic C el corr. B", AB cognitin. " B"i’ corporibus. " Sic C cl corr. B*. AB cognilis. ‘* B* siinra scr. rgfmmare. ‘• Sic C et corr. B* AHrocat. " Sic C, A ammiuiflrntionem, B aministrut onem (punct. B’ adj. videtur.) “** B rad. corr. ac. " B” marg.

adsci. De prophctia. “* Et super B om., B” m:Mg. adscr. " B creaturus. ‘* SicC et corr. B*, AB de- buerat. *" fulurum om. B. ** Sic rad. corr. B", A Bdeduceret inconvenientes ; C in convenienle».

149 SUPER leiUftailAlI G.VELESTEM S. DIONYSH. ISO

siihliiDins ?iiiinum noslnim ascendere, insupcr eliain ^ reslativis " clare eloqniis, lioccsl, in divinis eloquiis.

siif-^^.rnviiiilanas inanireslaiiones,l)OC esi, supennun- danaruiii virluluni iina^naiiones non deducerel in inconjnias ci iciiebrosas dissimiliiudines. Sequiiur: Uoc cliam in dmmti illegilime non injuriam faceret rirtuies. IIoc ipsuin, inquil, quod dixi oeltere iheo- logos dcscriliero, «loii facere». ’ injusie divlnarum Yirluinin injiiriam. Quae enim nmjor injuria est, qoam ul quis caelesies (errenis, divinos morlalihus, simplices composilis imaginibus signoi * inlellecuis. Et aeque noslrnm non seducerel ’ animum in * im^ mundas ’ sese inserentem compositiones. Ac si dlce- rcl : el idipsum similiier non deciperei noslrumani- niiim, qui pronipius esi se ipsuin insererc in imnuin- (UiS composillones. Immuiidas auiem dicii compo

in quibus clare ei apcrte non ipsi per se supcrcaclc- stes intellectus, sed corum simiiitudines manifostau- iur.‘Ac per hoc, ne talia carnales aninios deciperent, non dehuere Ibeologi per tam viles viliuin rcniiu imagines in visionihussuiscaeJcstesvirlules figurare. Haclenus ex persona icprehciuleniis iheologos in divinis descriptionihus. Niiiic aiilcin convincil ciiin magi&ler dicens : Sed veritatis, ui exislimo, inquisitio osiendil , eloquiorum sacralissimam sapienliam in animorum caelestium formationilius " ulrumque valde providisse, iia ul neque in divinas, sic forsitan diceret quis, injuriam facerel virtules, ueque ‘* nos in vilet passibililer infigeret imaginum humilitales. Ac si diceret : Non iia est, ul lu Talso, quicunque es, bitiones, aut quia ex animaliiim lerrenorum aintirt- ^ prophetizas *’. Rcprehendis visiones, sed, sicut exi-

ludjne nunl, aut quia mixiiin ex diversis formis di- vcrsorum animaiinm componuntur, vel cerie quia Ca immundis in * lege et ad vescenduin prohibilis hostiis, ni suni ieoiies et equi, imaginantnr. Ei for- tasiis cliam existimahuntur supercaeleslia leoninis quibusdam el equinis muUitudinibus reiUeri ‘, et »ih- gitiva laudum orati^ne, et volatdi angclorum princi- patu, et animalibus aliis, et maieriis ignobilioribus, uniquam ad inconsequens et vjnobile el passibile ;v- clusa describendo per omnia deforpies * clare manife- sialivorum eloquiorum timilitudines. Hoc est ’ : for- lassis eliam, quod gravius est, ah his, qui terrena soluminodo sapiunt, ei caelesiia penims ignornnt, exisiimabuniur tlteologi supcrcaeleslia non imagini-

siimo, et non fallor, verilatis inquisilio et inventio aperiissime ostendit, sacratissimani sapientiam ** divinorum eioquiorum, dum caelestium viriutuin formas describit, baec duo bene providisse, ita ut neqiie ** in divinas, sic forsitan dixerii quis, sicut ego dico ei omnis, quiciinque recie inielligit, coDlu- mcliain faceret virUiies, neque aninium noslrum passihiliter delit>ercl iii visihilibns bnmilihusque divinaruni imaginum descripiionihiis. Siquidein in quantum viles ex vilibus, bumiles cx bumilibus ter- renisque animalibus imagines divinarum virtulum mystice fingunUir, in lanium ipsae virtules et lau- dantur et exalianlur. Nulla enim major laus est ea, quae ** ex conlrariorum coinparalione assuraitur,

bus,sedveris leonihus, veraqueeqiiorum muliiludine ^ vel cerie divina pcr angclos adminislraiio in visio-

leplere, et mugientium boum vu-joXoyiov; ‘, pro quo transUilliniis laitdem oraiion^; esl ciiim hymnolo- ((Ni " y|aivwv ).oyix, hoc est, iaudum oraiio vel lauda- toria oraiio, quasi in supcrcaelesiihiis sint boves, qui nalurali mugitu Deum laudnre possini, ac velnti ibi sinl principalus angeloruin, volatilium tiauirali- ler lormis ciicumscriptorum, aniinaliaque ‘ alia di- versif;cna; ignobilcs quoque maicriae, quae de lerra nascunlur, fo>iassis existimabunuir babiiare super- caeleslin, qiiod valdc aboininabile ‘* est ah homine cogil:iri; iniiquar.t ad id, quod incongruum estcaele- slibus haliloiorihus, el ad id, qiiod ignohile ‘* et passihilc csl, vi’c videlicel el morlale, rcclusa, hoc est, pnicfacia ’ sir-t’* supcrcaclesliiint virluiunt ba- bitaciilf. ; describc;ido, id «si, duin iheologi destii-

nibus proplieticis non iit mnieriales terrenasque species, sed earuni caclestcs ei spiriiuales rationes conlemplata est *•. Saepecnini vidcmus in ** viliori- bus aniinalium, friicUiiiin , horharum speciebus, qiiani in pulcbrioribus nuijorem virluieni sapienles laudare. Quid ciiini viliiis csl giatio sinapcos, aut quid pretiosius viruuo iliius, quaiuloqiiidoin el ca- ibolicae fidei ncc non cl ipsi Clirislo " coinpaial.ir, ut cvaiigolica ** docot pnrnhola: Quibiis aulcin cau- sis infonnos iiilellcctus ol cnrontcs oniiii (iijura per fonnas alque fignras ad tios oniJioiulos iniaginnnliir, consequcnter suhjiingitiir : Qnia " quidem " enim, inquit, pulchre procuralae sunl informium furmae el (igtirae carentium fujuris, non unam causam diccret *’ ^ quis esse noslram anulogiam , non valenieni imme-

bunl, pcr omnia ..leformes ‘^ velul exprcssius irans- dinte " in invisibiles extendi conlemplaliones, et desi- fcrtur por oniiiia dissimiles, sin)ilUuUin«s in maiii- deruntem proprias ei eonuaturales reduciiones, qttae

VAftlAE LECTIONES. . . ^ .

^» Sic C ci rad. cbrr. B*, A fncerr. * Emend.; ARC signal. ’ B subdHcerel. * /m oin. A. C m mundat.

• Sic AC. R ^" ’ B* corr. repUre. « B" corr. difjormes, C deiformes. » esl om. ABC, addidiex conj. ■■• B- tiiiiiK. adscf. ».>., J/iKMo/ojiVi. " AB J/m/io/ogia. ‘^ l\ animalia. ‘» \li abhoniinahile, sk •ihiqiic. ’’ Sic C, A ujmrabile, B ignorabile (pimci. IV n.lj. vidolur). ‘» Sic C cl corr. b , AB f>rt/e/«- ftne. " B snnl. " B* corr. difformes. ‘> Rad. corr. B’, AB mamlnstaloris, C manileslutorus. •• In nnimornm cnelestinm foTmaiionibns om., supplevi cx vcrs. *• B Ncc. " ABC prophelicas. sa-

piVmJrtHi oin. B, C \i\\h:L sapientiam lir/M/iow diviiiorum olo:|uiorum cet. ita ut neque om. A», ttiarg.

adscr. B’, C ut neque (itn oiii.) ‘* A eaque. " B emtemplatio-ntst {tro io supra adscnplum eral a, quo lioslcn ornso ir ‘.orr. contemplatiqita-ncst. ** In oiii. A. ’ Chritto om. B. • B evnHijelina. • B" corr. (jiwd. " Eniond., A quMam, B quidam (punct. B’ adj.). » B corr. dixerit. •• A B in medietatf, B corr. immedielioe.

fSl

EXPOSHIONES JOANNIS SCOTI

po$sibUe$ nobi$ {ormatione$ praetendunt informium Adignus; corrumpitur quippe multis delictis fallaci-

busqne cogitationibus. Neque omnibus, ut diviuae perhibent Scripturae ‘*, conceditur summa scientia. £t non hoc divinae bonitatis imputatur largitali, sed pollutae mentis tarditati ac malevolentiae “, sicut scriptum *’ est : i iu malivolam animam non intrat sapientia >. Solis igilur puris sanclificatisque animis aperla et pervia esl divinorum intellectuum veritas, eliam per myslicarum imaginum aenigmaticam descriplionera in visionibus prophetarum. Et for- tassis hoc est, quod divinus ait Apostolus, < nimc videmus per speculum ci aenigmaie *^, lunc auiem videbimiis facie ad faciem i.

Postquam autem convictos repulsosque habet et *** eos, qui immiinila sua cogiiaiione decepti

$upemaluratiumque • $peculationum *. Ac si dice- rei : Nemo recte inlelligentium dixerit, unara sin- gularemque procuratarum * formarura et figura- rum * informium intellectuum, caftentiuraque figu- ris causam esse, nostram videlicet proportionem adhuc infirmam et morialero, ac per hoc non valen- tem absque aliqua medietale interposita ad invisi- biles divinorum animorum ascendere conlemplatio- nps. Semper desiderat ’ proprias et connaturales sibi sensibilium imaginura manuductiones, quae cum sint possibiles nobis ad cognitionera, praelendunt, hoc esl, prius nobis os(endunt formationes, imagi- nes profecto, informium, carenlium videlicet forma, supernaturaliumque cogitationibusque * gravata-

rum ’ speculationuin *, divinorura scilicet- animo- B caelestes virtutes sensibilibus terrenorum animalium

rum, quos non immerito speciilationes appellal, quia non aliler nisi gnostica ’ summae contemplationis virlute intelligi possunt. Non igitur baec sola causa est propheticarum imaginationum ; nam et» altera non inferior, forlassis autem et superior causa ad- ducitiir, quam subseqiienter connectit, dicens : Sed quia et hoc my$ticis eloquiis est decentissimum , per incomprehensibilia divina aenigmala occullare, et ‘• inviam multis ponere sacram abditamque supeimun- danorum intellecluum verUatem. Est, inquit, allera causa sanctarum in Scripluris divinis descriplio- num *’ deceniissima convenientissimaque ** divino- rum eloquiorum raysteriis. Et ea est, sacram secre- tamque verilatem supermundanorum spirituum

formis circumscriptas " pulant, et nil aliiid signifi- cativumin spirilibus tlieologorum apparuisse, praeter ipsas per se ipsas, eosque ‘, qui significati- vas ** imagines rerum iuvisibilium nobisque incora- prehensibilium, in spiritibus prophetarum descri- pias *^, non solum non negant, verum eiiam incun- ctanter recipiunt, cas tamen angelicis intellectibus inconvenientes esse approbant : convertit sermo- nem, el agit itcrum contra eum, qui existimat de- formes causas ** divinarum imaginum descriptienis, ct ait : Si aulem deformes imaginum descriptionis causas aestimaveril quis, dehonestari dicens referri sit turpes formaliones deiformibus et sanclissimis dis- posilionibus **, sufficit ad eum dicere. Si quis, in-

occultare, inviamque uauliis ponere per incompre- C quit “, aeslimaverit causas deformes, qualescunquc

hensibi^ia et divina aenigmata, hoc est, per diffi-

cillimas et inaccessibiles divinasobscuriiaies his,

qui indigni sunt pura caeleslium viriulum cogni-

tione.

Est igUur bonestissima causa obscurilalis incora- prebensibiliom divinae Scripturae formationum, occuUam facere inviamque multis pollulis animis arcanam " angelicorum animorum veritalem. Et cur hoc? Audi quod sequitur : Est enim non omnis sacer, neque omnium, ut eloquia aiunt, scieulia. Ve- iuli aperte diceret : Proplerea decebat mystica eloquia veritatera supermundanorum •* intellectuum per aenigmata occullare , inviaraqiie abditamque poncre, quia non omnls Iiumanus animus " purus

sint irrationabiles rationabilis anirai motus, de- scriptionis imaginum in sancta Scriplura *’, ei dehonesiari dicit deirormes et sanciissimos ange- lorum ordines , si eis turpes tales formationes mysiicarum visionum referanlur, sal est adver- sus perniciosam ipsius opinionem respondere : quo- modo duplex est sanclae manifestationis modus, unus quidem ^^ quasi ** consequens, propler similes pro- venientium sacrarum figurarum imagines, alter vero propterdissimiles formarum facturas in omnino incon- sequens et indecorum formatus. Duo, inquit, moiU sunt, quibus sanctae raanifestationes sanctorura an- gelorum in dlvina Scriptura per imagines fiunt, quorum unus est, qui spiritualium subsiantiarum

ei sanetificatus est, veri^.atisque contemplaiione ‘^ intclligibiliumque virtutum, quibus rationalis ani-

VAKIAE LECTIONES.

• B supernaturaluerque , B* corr. supernaturaliumque. * Eraend. , ABC speculationem. * Sic corr. videtur B*, ABG procuraturam. " formarum et figurarum om. B. • B* supra adscr. quae semper desiderai; C semper considerantem. * BC cogitationibus , B* corr. cogniiionibus. ’ Conj., ABC gravatam, B’ lilteras ra punclis insigiiivit et supra ua posuit signuin, quasi legisset graueraiam.
• B’ corr. speeulationem. * B gnostica (punct. B* adj. videtur). " B’ marg. adscr. Quare iacra Scri-

pturn figuralive et parabolice loquitur, et hoc idem dicii ista glossa J’ Scoli et J” Sarraceni. " Sic C, AB descriptionem. ‘* B convenieniissima, B* supra adscr. et convenientissima. C et convenientissima. " B archanam, sic B semper, A saepe. " A mnndanorum. " Animus om. AB, habet C el ad raarg. adscr. B*. »« B scripturae perhibent, C ut prohibent diuine scripture. " B mali voleniiae, C maliuolencie, \i dfcium. ♦» C in aenigmaie, B* supra adscr. in enigmaie. • et om. C ; pro habet el B rad. corr. habet. • Sic C el corr. B”, A circumscripiis, B habuisse videlur circumscripti. ** Corr. B, AB eumque. ‘" C eos stgnifieativas {que qm om.) ** Sic C el corr. B*, AB descriptis. " A deformes causas deformes^

B deformes causas deiflrtnes (punct. et i supra adscript. B* adj. videtur). lioftibus. " C Ac si diceret : Si quis. »* B in no$tra causa scriptura. icxtu versionis: AB qui nc, B * «upra adscr. e$t.

« Rad. corr. B, AB deposi- " B * supra adscr. est. ** Ex

155 SUPER lERARCHIAM CAELESTEM S. DIONYSH. IS4

uia decorelur, • absolutis quibusdam convenien- A excellere qualicunquc morfo probanlur, hoc eSt,

tibusque * imaginalionibus * fornialur, ut est iu Prophela : c Vidi Dominum sedenlem supersoliumi, et in Apocalypsi : < Mulier amicta sole, ci luna sub pedibus ^us >. Haec quippe humanis rationibus spi- ritualiumque auimae ornamentorum simihtudiiribus assumpta sunt. Alier vero, qui bestiarum ferocium superbarumque *, ut leonis et equi, seu lurpium, ut ursi el vermis, seu, quod longissime pulatur distare, insanientium hominum, ut David in poria Gcih, aut temulentorum, ut Noe et Lolh, aui furibundorum, ut • saepissime legiiur : c Iratus est Dominus •, et « exarsit furor ejus », celerorumque horum similiiim coDflgurationibus fingitur. Huc eliam accedit forma- rum confusio, dum inunaeademque imagine species^ humana, vitulina , aquilina monstniose niiscetur, B quod omnmo absolutis naiuralibusque formis contra- riuni perspicitur. Et prioris quidem modi paradi- gniata subjungit dicens :

§ 3. Itaque colendam superessentialis Qtupxi^^c ^ beatiludinem manifestativorum eloquiorum myslicae tradiliones aliquando quidem ut rationem et intellc’ ctum et essentiam laudant, divinam rationalitatem et sapientiam ejus declaranles, et vere exislenlem subsi- slenliam, et eorum quae sunt subsistentiae causam veram ‘, et quasi tumen eam reformant, el vitam vocant. Colenda , inquit , et adoranda beatltudo Biapx""^ *> I>o<^ es" • summae Deiiaiis, quae supe- rat omnes essentias , in tradiiionibns mysticis di- vinorum eloquiorum , quae intelligibiles virtutes

laudaniur, dericiunt lamen, etiamsi ** sic excellentes et supermateriales sint, divina ‘* similitudlne, hoc est, divinam similitudinem ipsius non attingunt, dum veritas consuiitiir. Et hoc est quod sequitur : Est entm super omnem essenliam et vitam, uutlo quidem ipsam^‘lumine caruclerizante, hocesl, figurante, scu formante, omnique ralione et inteilectu simititudine ipsius incomparabiliter deretictis ; id est, dum omnis ratioet intellectussimilitudineipsiusalienatur. Nulla siquidem ratio vel inleliectus est, qui *" similitudi- nem ipsius, quoniain incomparabilis est, possit at’ tingcre. Deseritur cnim et vilescit omnis crealuMt visibilis et invisibilis, dum comparatur summae et supernaturali naturae, quae super oinnia est.

Sequiiur secundus formationis modus, qui omnino inconsequenset indecorus, hoc est, inconveniens divi-> nis virtutibus et deformisessevidetur. Aliquando vero dissimilibu^ manifestalionibus ab ipsis eloquiis super- mundane taudatur, eam invisibilem, et infinitam, in- compreliensibitemque vocantibus, et ea “, ex quibus, non quid est, sed quid non est, significatur. Secundus, inquit, modus divinarum manifestaiioDum , quibus in divinis Scripluris snperesseniialis Divinitas snpra omnem mundum *” laudatur *’, duplex est. Aut enira per dissimiles formas ei iuconvenientes longissime- que ab ipsa , ut praediximus , dislantes imaginatur “, aut per ea , ex quihus non quid est , sed quid non est,‘signiflcatur, innuilur, dum invisibilis el infinita et incomprehensibilis vocatur. Siquidem dnm sMni-

quibusdam figurationibus maniiesiant, saepe qui- ^ mam Deitatem et bonitatem invisibilem et infinitam

dem laudatur in figura rationis ** et intellectus et essentiae, dum superai omnem raiionein et ‘sapien- tiain, quam in hoc loco intellectum nominat. Omnis quidem intellectus, qui veritatem inlelligit, sapieiilia est. Esseniia dicitur, el quasi Jumen formatur, siib- sistens, ei plus quam exisieniia et substaniia, quo- iiiam eorum, quac sunt, subsistentiaevera etincom- mntabilis " causa est. Essentia dicitur, et quasi hi- men formatur, et veluti viia vocatur, dum sit super omoe lumea et super omnem vitam lotius luminis et vitae fons inexbausius. Et hae suni mirabiles et su- permateriales formae ipsius principalis Deitatis , et supercaeleslium virtuium quae circa eam sunt. Quod consequenter adjungit dicens : Tantis mirabilibus re

et incomprehensibilem divina vocat Scriptura, non quid ipsa est significat ; non enim invisibilitas et inlinilas et incomprehensibililas essentia ipsius est, sed, (|uid non esi, ostendit. Non est enim visibilis, neque finita, ncqur^ compreliensibilis. Et quoniam duplex *’ divinae signifi^alionis raiio est : aut enim aflirmative signiiicaiur , verbi graiia, dum de ipsa praedicatur : essentia est, seii bonitas, seu vita, seu sapiei.tia, seu veritas, cetcraque similiiini virtuium nomina, quae divinae altitudini atque subsisteiiiiae convenieniissimaessevidenlur; aut negative, ut cum *diciturinvisibilis, innnila,incomprehensibilis, invia, et investigabilis, ceteraque, quae de ipsa per negaiio- nem pronunliantur. Propterea subjecit’ : Hocenim, ul

forniaiionibus gloriosioribus quidem exisleniibus , et " aestimo, potentius est in ipsa. Aestimo, inquit, hanc

rationem, quac est negativa, potentioreni et convenien- tioremin ipsa, bocest, in ipsiussummae deitatissigni- ficatione, dumanobis colituret adoratur. Tatidius quippe et ppopinquius veritas ineffabilis et divina existentia negative, quara affirraative insinualur. Et

materiales formationes exceltere quoquo modo probatis, deficienlibut et sic Ihearcliica ‘* ad veritatem similiiu- dine. Tales sunt, inquit, tantae, et tara raagnae mi- ral)iles furraae, quae gloriosiores existunt, omnesque materiales formalionM et imaginationes superare et

VARIAE LECTIONES.

• Sic ABC. * B convenkntibus. * B imaginibus. * SicC etcorr. B , AB superborumque. ’ SicC; tit om. AB, supra adKcr. B. * species om. B. * B Orapycae, B ’ mai^. adscr. t. e. thearchiae. * B. verum causam. * B6f«c/>xtae (punct. adj. B * et ad marg. adscr. t. e. ierarchiae). ‘* Corr. B *, AB in

^urationibus. ** Sic .\B, G et incommutabilis. ‘* Corir.,- AB thearckia, Cthearchie. ** Emend., A B et jam si, G et. ** B * marg. adscr. ihearcica. " Sic C, AB ipso. ** A quit. " B ’ supra adscr. per ea. ** mundum om. B ** B * ad marg. adscr. cTeaiuram. ** A imaginaniur, B, ima^atuur (punct. adj. B *), C imttginentur. *’ A dupplex. ** B significalur agirmative. ** B virtulum nrnUtum, ** B dum» •’ Sic ABC. …^v

I9S EXPOSmONES JOANMS SOOTI 156

lioc csl qiKxl sequilirr : quoniam </Jrfen», ut occKlte \ Uis<|ue iialuraicn iii si^Miificalione ipstus. qui ^uper

el sacer<iolali$ iraditio tHbintroduxilj non e$u ucun- dum quid eorum, qriae «kh/, eam veredicimut, igno- ramus OHtem supete$setttlalem ip$ius el invi$i~ bilem «l ineffuhilem infinatilaiem *. Ac si diceret : Propierea ue{;niiva ralio in diviuis signiricaiio- liibus pracponilur allirrrtalivae, quoniain vere d^ciinus ipsaiii Deiiaieni , <piae supereniinet oin> nia, noii csse aliquid coruin quao sunt, el igno- lamus, quid ipsa sil ipsiiis superessentialitas cl invisiliililas ct incfrabitilas cl inftnalilas ; uon au- tein vcic diciinus, duni aiiquid eorum, quac sunl» esse * c?.iii aflirinamus. Nulla siquideni essentia esi, nullaquc boiiitas, quia siipcressentialis est, et pius qiiain boaiias, etsupcr omne, quod diciturel inlel- ligiiur, exaliaia csi. Ei propierea subjungil : Si iniiur depulsiones " im divinis verae, inlenlionet * vero in” compactae, obscuritali aicauorum ’ magit apie ett per dissimiles refornialiones manifestalio. S, inquit, depuisiones, boc esi negaiiones, quas Graeci iTnfU’ fffif * vocaiil , in divinis signiricalionibus verae sunl’, noii aiileni inlcntiones, aflinnationes videli- cet, quas xaT«ip«<7itr " dicunl, eisdem divinis signi-’ flcaiionibus compaclae ei convenienles sunt. Vcre «liim negalur Deus aliquid eorum, quae sunt, non inutem vere aliquid eorum praedicaiur esse, quoniam supcr oiiiiiia superesscniialiier ab oinnibus remove- Uir. Profeclo obscurilali arcanorum, lioc esl, ineffa- l»5lium inullo aplior » est per dissimiles forinatio- nes, quain " per similes *’ maniresialio “. Ac si

omnem (ormam el figuram in scipso absquc rorma subsisiit et ligura, plus possum decipi, ul exislimem, Deum, ipsum incircumscriptum, humana ** edigie circuniscribi, ei inviftibilem el lueflabilem [videri],

• ac de eo aliqiiid " fari. Dum ve>*o in eisdem visio- nibus pciinaii hominis ac voUtHntis iiuaginein iiive» nio in signillcatione caelestium vi:‘iutum seu ipbiii» Divinitatis, veluli ceier: volatu omnia penetraniis, non facile fallor, quoniam iii nalura rertim visibi- liuiu peui^atum boniineni ct volitaniei.i nec vidi, iicc legi,nec audivi, Est enini inonsiruosum et oninino ab buinana natura " alieniim. ^nni cl poeiica ligmenla in faUissiina fabula de v«lalu Daedali non ausa suut " lingeie plunias ci alas ue corporc ipsiiis [ boiniiiis naluraliler crevissc ; iiicrcdibile enim esset el defornie. Ac per lioc citius adducor ad negandum, tali iuiagine omniiiodivinasviriules ipsumque Deum circumscribi et deformitcr fonndri ; omnc siquiiieiu, quod contra naiuram est, tiirpc alque < tierurnte esi ; quam ad coiiseipiciuluin, laies liguiai natura-’ liler ii;i caeleslibus cssc. bl coiuinuo nulb inora interi»iatite *’ pcrspicio, illas iniagiiiaiiones diviiiad Scripturae sigiiincaUvas esse naturalium rcruni, siinpUcium quidem, omnique foruia alquii lij^iiia sensibili ctrcuuiscriptaque careiiliuiu, iion atiieni ipsas naturas, quau isiii si^niiicutionibusati purg.in- das nostras terrenas cogitatio:ies inlimaniur. Sicui itaque negatio affirniaiioni praeponilur iit signilica- tionibus **, ita inconveiiientos atque daformes spo-

diceret : Si vera est negaiio in divinis robus, non C cies formosis conveiiieniibus^ue praepoiiuntur ir.ia-

auiem vera sed raelaphorica aflirmaiio “; vcre cniin dicitur Deus invisibilis, non auteni visibiiis verc ac proprie dicitur, similiter iniinitus, incompreliensi- bilis vcfc deeo praedicaiur, finiius vero et eompre- bensibiiis non proprie, sed inodo quodain loquendi : quid rairum, si naturalibiis siniplicibusquc formis loogedissimiles, mixtae. confusae, deforincsque pliis ad divina el ineflabilia valeant significanda, quani absolutae, ei ‘^ simplices, otnnique confusione ca- rcntes naluralium formarum imaginalioncs. Et ut planius dicam, plus iiiteliigo Doum, dum audio de ipso prae<Ucanietn : essenlia iion est, boniias non est, quoniam superessciUiaiis est, ct plus quam bonus, quara dum audio : esseniia cst, bonitas est. Hoc enini Deura inter omiiia connumerat, illud au- tem super omnia ipsum exaltat. Eadeni ratione dum U) sanctis visionibus sanctoruin propbetarum lego bumanam effigiem pulchraro, absolutam, oinnimo-

D

ginationibus inauirest<itioiiibusque divinari:m rci-uii>, seu sensus corporeos, at sunt jngelieae virtuics, s-u omnem inteilccium, ut esl ipi>a Divinitas, inefl^abili- ter superantium. Ft qtiod de efligie volatilis *’ hoininis dixim’js, ipsuin de leone vitiiloque pennoso, itcn! de aquiL humana vultu configurata, ccterisque confiisis liguris, seu iii eodeui genere siipcrfluis, ui aniinalia illa senasalas habentia, CM inteliigendum. Lt cnim haec omida naturales abneg^nt forinas, ita oaclestcs virtutes his nmnibus *” speciebus carere manifcsiis- sime insinuanl. Scquitur : El nunc iiaque non turpe», velut expresse transferiur postretnae *’, reple:>i caeieste$ ornalvs etoquiorvm sacrae desmptioucc, dissimilibu» eos formarum facitiris manifestar,- tes, et per hat ostendeHiet matenalibus ** siniut oni- nibus sitpermundalium excedentias. Urevitcr con- cludit, qaae hacienus *^ praedixil, convincens cos, qui carnaliier (Kvina cogitant, cxisiinianics

ABC et ineffabileiu ei tniinalitatem.

VARIAE LECTIONES.

‘Baliquid esse eorum quae sunt esse.

B " supra scr, negatio-

orum

nes. * B* supra scr. (i/^rmarJonc*. ’ B qrchan . . obscutitaii. * B* marg. adscr. i, e. apofalcs.

^ Sic C et rad. corr. B*, AB vere fiunt. * B” marg.“adscr. cataphcses. » Corr. B” ABC altidr. ‘• H piusquam. ‘• Sic C, A dissimiles, B dissimiles (ptmcl. B’ adj. vjdetur) ‘* Sic C, A mamfeslaliunet, B ma-

nifestationes (puncl. B’ adj. videlur). “• Sic C, AB (irmatio, B” supra adscr. affirmalio. ‘* B ac. ‘* \i et buinana (ei forlaBse B’ addidil). •• Videri oni. ABC, addidi cx conj. " Sic C ct corr. DVA inquil,B inquid. «« iV«/urfl 0111. B, B*admarg. adscr. ‘♦ Sic C, B ausa snm, B » corr. ausus sum. ** B ac. • A instaule, C iraestaule. ** Ad purgandos — tignificationibus oin. B. " B volatis; B corr. volantis. " Sic C A hominibms, B^»itni<>u« (num puncta B adjeccrit, dubiuni cst). *’ B’ inai^. adscr. materialibut. ** \i’ iwf^n iAbcr. a mulerialibus. ‘^ A oc(£nu<.

157 SUPER lERARCHIAM CAEI.ESTEM S. DIONYSII. 158

ea sensibilibus foriuis, sive absolulis, moduinque A (oras simililudinet mirabiliter descendii. Ne illud ,

nalurae non exccdenlibus , sive conlusis , sive soperfluis, ui superius^^dicluin est, circuniscribi. «miiiler et eos, qni imagines quidem significalivas esse rocipiunt, angelicae tamen el suptneiiiinenlis nalurao ilignilaic indignas arbilraiaur, (lcridous, ncc noii el eos, qui spiritnalinm iniaginaiionum causas turpes el irralionabilcs aulumant, refutans. El liuc eslquod ait : Et nunc itaque, jam videliccl, consi- derata veritale divinaque sapieiitia consulla, non replenl, ul insipienles exislimanl ‘, niaterialibns sacrae descriplioncs, sanclae scilicet imaginationes, sanclorum eloquiorum caelestes omalus, dum eos dissimilibus sibi formis manifestant, ei per eas, dis- similes videlicet * formas, super omnes siinul ma-

inquit , simplices imprudcniesque fidelinm animae palcrentur, lioc est, iiicircnmscriptos “spiritiis cae- lestium virtutum aureis quibusdam formis pnlcbris- que bumani corporis, niembrorum , armorum cir- cumscriptos , preiiosissimaque veslimcnla indulos, falsis suis pbaniasiis deceplac, occasiones eti:iiiiex’* propbeticis visionibiis accipienles, cxistimarent, sc- qne ipsas seducerent , abominabiliaqne idola , loiigc divinis intcllectibus remoia, in suis cogilationiljns " lingerenl , sapienlissima liieuiogi;) , bnmanae insi- pienliae consulens, ctiam ad deforniium formaruni dissimiles imaginaliones descciidit, quas iiec natura visibilium rerum ‘* recipil, nec invisibilium subli- miias omnino sibi convenire permittil. Ac si aperle

teriales species superraundalium virtntum allitndines ^ «psa saiicla tbeologia clamarel : quemadmodum lales

ostendunl. Hac autein coniroversia riiiitn, ad landein

dissimilium similitudinuin convertit sermoneni cl

ait : Quia vero et nostriim animum reducml magis

dissimiles, velut significantius transferlur obscurae,

$imilitudines *, non aesiimo qnemquam bene sapien-

tum contradicere. Non arbilror, inquit, ullum eo-

rum *, qui sapiunl, contradicere ’ mibi diceiiti,

dissimiles vel obscuias * simililudines magis quam

simileset aperias animiim nostinm leducere in you-

ram caelestinm viriuium conlemplationem. Qiiod

etiam ralioiic snbnexa suadet dicens : /n quidem enim

preliosioribHs sacris formationibus cons&juens est

teduci auriformesquasdam aestimanles^ esse caelestes

etsentias, et quosdam viros fulgureos, decora indntos „

vestimenla,candideet ignee innocueque resplendenies, gia> materiale nostrum, boc est, noslrum " animum

«t * quibuscunqne aliis similibus imaginatis formis vebusmaterialibuspromplissinuiniseinsere.^-e, in liir-

theologia caelesles figuravit inleltectus. In preliosis, pibus imaginibus manendo " requiescere, inque eis

inquil, hoc esl, pulcbris natnraeque similibns sanclis finem cogitationis ponere, ad obscums indecorasqnc

imaglnationibns facillime possunt seduci, qui existi- similitudines pervenit. In Graeco " scriptum est :

irpwv\ov )]{iwv, id esl , inateriale nostrum, oiniie vi- delicet, quod in nostraauinia ad similiiudinem mate rialis nostri ^” corporis facilUme inclinalur, inquc amorem rerum visibilium irratiouabililer fleclitur. Purgans vero sursum versus animam, et suggerens deformitate compositionum, tanqnam neque jusio ne-

deforraes inboneslaeque imagiiiaiiones ‘’, quas na- tnralis simplicitas respuit , et pulcbritudo deridet caelestium inlelleciuum <, ineffabili sinceritate et incompreliensibili uniformitate ^’ refelluiitnr, quam- vis in figuris eorum tenebrosissimis apparuerunt : ila, et non aiiter, formosissiinae imagiues illae ‘*, quae humana« dignitati putaniur congrucre , ab eorundem iniellectuura ’ purissima incircumscri- plaque subsistentia universaUter removentur. Has siquidem omnes sacras figurationes divinae Scriplu- rae ** significativas esse, non autem subslantivas “, verissima yeritalis speculaiio acclamal. Non conce- dens • materiale nostrum in turpibus imaginibus manens requiescere. Non coiicedens, inquil , tlieolo-

fflant , caelesies substaniias anreas habere formas, et quosdam viros luculentos ibi esse, qui pul- chra induti sunl vestimenla , qnique ’ can- dido colore et igneo, innocue lanien resplendcnt ‘*, aliasque similcs imaginalas formas linmanorum corporum confignrationibns similes habilare <aeles- tia finguni, spiritualium et invisibilium virlulum in- telligibiles naluraliter subsliluliones iiec recle cogi- lare, nec pure cognoscere valenies,ei, quod est

que " vero probante esse , neque ** vatde materiati- bus, quia sic turpibus similia secundum veriiutem sunt supercaelestia et divina speclacuta ‘^ Hoc facit, iii-

miserabilius “, vix in humana mullitndine paucissi- ^ fiuil. provida iheologia, purgans sursum versus aiii-

mus sapientnm iiumerus invenilur, qui tali errore seduci non possit , falsa pro veris approbare re- spuens. Sequitur : Quod quidem ne palerentur, qui nihil visibitibus bonis ‘» altius inlelligun! , sancla tlieotogorum resiilutiva " sapientia, et ** nd inde-

mam, hoc est, superiorem partem auimae rationaiis,

quae pars animns seu inleUcclus a sapienlibus iio-

minatur, ab omni falsorum pliantasmatum conta-

gioiie ^^ mundans. Pro eo quud Iraiislulimus i sur-

suin versus aniinam>, in GracGO scribiiur iKvwftpe!

VARIAE LECTIONES.

’ A exislimenl, C estimant. * B videticet dissimiles. ’ Sic vers. et text. graec, AB similes. * ullum

corum om. B. ’ conOftrficerc om. B, ad marg. adscr. B* * A. oscuras. ’ A aestimunlis. ’ Sic ver-

fiio et lext. graec. ; pro et k e;€t om.B. Bquibus. ‘• B res/;/en(, B corr. resplendent. " Sic C,

B nttrabilius. «• Bdonis. “» A inslilutiva. »” B* supra. adscr. et iam. " A circumscriptos. ‘‘A in.

Sic C ei corr. B*, KB cogilationes. ** rerum om. B. " A cogitationis, »” B virtulumt corr.

forte Mdem m. intellecluum. *” Corr. B", AB incomprehensibitium formiiat€. ** B iltae imagines. **Bin-

ttUectum. ‘* B sacras tciipturae divinae figuraliones. " B substanlias. ‘* Sic C , AB cedens, B* ad

marg. adscr. con-cedens. " nostrum om. B. " B manens. " B in ieiicho, B^ pro ieiicho ad Ittarg.

adscr. graeco. " Sic C et rad. corr. B*. AB noUrae. »" B nec »" B ’nec. ’ " Ex vers. , ABC especta- (ula. «* B cogitntione.

m

L\l*UblllU>LS JOAlMMS bCOll

Tnc -^ux^f ’ » ‘“oc est : quod sursuin ferlur in ani- A liieologia pcr desceiisionen» ad humiHiiiias el con-

nia. Mcns quippc, qiiae iioslrae nalurae subiiinissi-

nia parsest, sursum seinper ad spirilualia nalurali’

nppctilu fcrlur. Hinc * ail Aposlolus : « menle servio

legi Dei , cariie aulem legi peccati i ; ideoque ipsa

pais nostra * divinae theoiogiae adroinislralionc

purgalur, ul piirgala iii caeleslium virtutum, ipsius-

qiic causae oiniiiuni contoinplalionem apla liat alquc

inslrncta. Et suggereiis, velut proprie transfcitur

siibpungens ^ seu siibstiniulans mentem , ipsa

theologia per deformilaiem composilionuin, hoc cst,

pcr deformcs iinaginationum iiiixluras. Et hoc siig-

gerit menli, qiiia, sicut insipienlibub ’ vidctiir, di-

vina ’ spectacula el supercacleslia simiHa sunt '

secundum verilatein lurpiliusiinaginationibus. Neque

jusluin neque verum hoc esl, ncque ulla juslitia ne- B niam oiniiia summum bonum parlicipaiii, ex siini-

fusas inhonestasqne maierialium reriiiu confonna- iiones’S quibusiliviiiianiiiii significaniur. Nuiic vcio tracUireincipil, quod nonsine rdlionc divina iheologia ^iinilitudines rerum invisibiliumcxonini visibili crea- tiira siimpscril. Propterea sequilur : Sed iiaqite et lioc inielligere oporiel , »n7/i7 eorum , qniic sunl , cssc universaliler boni parlicipatione privalUDi , siqui- dem, ul eloquiorum verilas ^” (til, omttin boiia vuUlc. Oporlel nos, inqnil, ** inltlligere, qiiod ni.ila cre:i- tiira est, quae oiniiino juxta suaui analogia:ii parti- cipalionc summi boni privetur. Ail eniin Si. ripluni : « el vidil Deiis, el ecce omnia bona valde ». E( *" si ita csl, quid ininim, si in rcbus nialcri-aiibus spocu- laiioiiis inielligibiliuin occasio suinatur, iil, qiio-

que ulla veritas approbat, neque valde res ipsae ma- terialcs fiunt incircumscriptibilium * spiriluuni ‘, similes " sibi esse siipercaelesles essenlias appro- banl, magis autem suis spcciebus respuunt. Natura- lilcr quippe materialia oiiinia in spiriliialia transfcrri appetunl, spiritualia vero ad inateiialiuni humilem vilissiinanique extreniiiaiem inclinari noliint, quo- niain iinpossibile esl. Possibile est nanique inferiora ;ul siiperiora ascendere , descendere vero supeiiora ad inferiora nalurali traiisinulatione, impossibile esl. El si qiiis tlixcrit : videtiir " itaque boalus Uioiiysius aiigclicas virtulcs oinnino carerc ‘* corpo- ribus praedictis raiioiiibus [dicerej “. Cui brevi- ler esl *^ respondcndum. Terrena materialiaque "

liludine inferioruni bonorum ad cognilionein subli- mium humanus aninuis possil ascendere? El lioc est quod scquitur :

§ 4. Est ergo e% omnibns intelligere bonas specula- liones, cl invisibilibus et intelleciualibus ex niaieriis -* reformare diclas dissimiles ** simililudines, aUero modo inlelleclualibus habentibus , quae sensibilibus aliter disiributa sunt. Si, iiiquit, omnia summi boni partitipanlia suiit, oporlel profecto cx omiiibus iii- lelligcro, hoc esl, in omiiibus inaterialibus conspi- cari iionas iinniaieriaiiunr^*’ coiiteiiiplaiiones, et ex niateriis sensibilibus formare prae« icias dissimiles similitudiiies, ut per eas invisibiles et intellectiiales intelligantur viriules, diim non eodem , sed aliero

corpora mortalia, corruptibilia, inembrorum ‘* com- ^ modo intelligibilium virlus el sensibilium natura

posilioiiibiis distincla, sensibilibus " formis locali- biisquc spaliis circumscripla, lemporibus mutabilia, seu lionim oiiiniuni imagines, sive ‘^ interius iii plianlasiis -^ mcmoriae, sive exlerius iii scnsiiuin iinpressione *’, divinos aiiiinos habere pcnilus dene- gal. Spirilualia autem corpora siinplicia, nullis fur- iiiaruin .sensibilium *’ liiieamentis ** coartata *% ipsis divinis animis similiiroa el convenientissim.i ]U)ssidere eos non soluin noii denegat, veruin etiain afTirniat. In quibus, caclestibus videliccl siiltlilissi- niisqiie suis corporibus, humanis obtulibus saepe visiliiiiier apparuere, ut Abraham et Tobiae , i.rans- iiiiilaiitcs invisibiies ct incircuiiiscriptas suni^oi spi- ridialiiim corporum qualitatcs inquascunqn ’ ^onnas visibiles, in quibus hominibus se maiiifest:>re ve- liiit. Haclcnus de providaergapurgationeniiiostri aiiiini

perspicilur. Qiiod consequenler siibnectit dicens : Et enim furor irralionabiiibus quidem ex passibili motu inest, et omni irrationubililalc esl replelus furibundus eorum motus; sed in inlellectmiibus altero modo oporlel irascibile intelligere. Furor, inquil, el ira bcsliis ratione carentibus ex passibili, iiaturali ta- incii molu, vei, sicut in Graeco scribilur, c$ i/xiTa- Bqvs hpp.ru, ex passiWili inipelu vel cupiditaie, insita sunt, iri-ationabilisqne eorutn niotus plenus est irae atque furoris, ut in leonibiis ceterisque feris feroci- biis, quaruni furibunda rabies vix domari pole. Non tainen in eis tales niotus roprehendunlur, qiio- niain naturales siinl, ct siiie quilius naturae pro- prictas ipsariiin bestiarutii perfecia esse non potest; mitis eiiim leo lco non esl; sed duni talis inipeius furoris et ir:ic sive de Dco, sive de intellccliiali, sive rationali ^’ sapientia , tainen creatura , praedi-

YARIAE LECTIONES.

• B Nnnc. ’ B noitra esl. ’ Corr. B* (B scripsisse

• Sic C, B inspicientibus ; B* ad marg. corr. insipien’

" Sic C, A iiaturafia, B naluralin (piinct. adj. B”). videliir subpongens), A subjungens, C subpongens.

libus. • B* supra adscr. quod divina. ’ B rad. corr. sint. * A incircumscriptum, B videtur hahiiisse incircumscriplunm, se<I. rad. corr. incircumscriptum, B* siipra adscr. corr. incircumscriptibilium, C incir- cumscripiorum. * «ptrttuuiit oin. B. “* Coni., ABC similia. " B* mare. adscr. utrum angeli hubeant corpora. ‘* Sic ABC. ‘^ dicere oin. , addidi ex conj. ‘* E$l om. A. • B materialia. ‘ B membro- rumque. " B sensibibut, B* supra adscr.-li-. " B seu. " B exterius phantasias. *” B in sensuum im-

pressionem. ^ U sensilium , B corr. sensibilium. ** ABC tiniamenlis. ‘* ABC coartata. ** B refor- mationes. " Sic ad marg. corr. B" ; A veteris , B veteris (punct. subj. B). ** B f«^Mj7 nos. *’ B sed.

** Sic AB. • B similes, B supra. ‘Sdscr. dis-. ‘• Sic C, AB bona si in maierialibus, B* corr. bonas si in

nintcrialium. " A rationnlit.

m

SUPER lERARCHIAM CAKLESTEM S. OlONYSil.

calur, aliera ralione, quam in besliis perspicitur, A cxpi.inaiionem. Att enim

Similt inodo, hoc est.

oporlet inlelligi. Proplerea sequitur : Declarans, ut ae-Uimo, e.oram virilem yationabililalem ’ et immilem (jttielem in divinis et immtUabilibia fundamenlis. Fu- rur ita(|iic el ira, duin de inlellectualibus leguntur naluris, non ferocem impeluni, sed quadam simili- ludine virilem forlemque raiionabiliiatem , et immi- teni *, hoc est irreprehensibilem *, quietem ^ in divinis ac semper maneiitibus essentiis, deciarat *, ut * quadam pulcberrima melapbora furor in liestia, irraiionabilis videiicet moius, raiionabilis vigoret"’ fortitudo in natura intelligibili accipttur, ct ^hestia- lis * ira irrepreliensibilcm * quietem divini aninu in divinis.coliocaiionibus, quae semper et incommuta- bililer manent. Est igilur furor irrationnbilis ratio-

qiiemadmodum de furore, ista, quae ** diximus, dc ccncnpisccnlia quoque irratiaaabilium animalium dicerc debemus. Nibil aKind quippe est ooncupiscen- tiu irratioiiabilium , uisi inconsulla, abs<|ue ratioiia- bili videlicet consilio, et mnlerialis ingenita passibi- liias, quae cx naturali molu seu frequenti ** coii- sucludine, sine ulla conlinentia, in rerum mulabi- liuin impatieiili amorc ** nascitur, ei irrationabiiis corporcue libidinis assiduitas, quaeomne animal cogil in illud concupiscibile, quod est secunduin sensum, prono impetu ruere. Cum vero dissimilet similitHdine$ inlellectualtbus circumponentes, concupiscentiam eis conformemtts **, amorem divinum ipsam ittlelligete oporiel super ralionem el intelleclum immaterialitatis, iiai)ilis forlitudinis iniagd ‘*; est ira " teT7A\s(\y\e^ etinflexibile,etnonitidigensdesidertumsuperesseiaia-

impeius ‘• inieiligibilium animorum in divina ‘* se- veritaie inque iniinutaiiili amore justitiac immilis irreprehensibilisqiie % absque ulla adulatione per- peiuae quiciudinis syinboliim. Videsne quomodo in- feriora bona, quae ev pariicipatione summi boni " proveniunt, primaqiie ‘* bona, sumraoque bono pro- xiina imaginanlur ‘? Et ne mireris “, quod beatus magister a.^itkixxv» f$tv, lioc esl, immilem qiiieteiu in divinis et iinmiitabiliiius fundainentis dixerit. Immi- tis •* cniiii quies est severa et inflexibilis in amore raeleslium virtutum inroinmulabilisque possessio. Nec resislit, qiiod ail Dominus : « Bcali mites, quo-. niam ipsi possidebuiii terram i. Necesse est eniin, eos, qtii miles sunt in malo, boc est, lotnis maiiliae

liler caslae et impassibilis contemplalionis, et ad Utam piiram et sublimissinittm claritatem, et invisibilem et formicam pulchriltidinem aelernae vere et invisibUis socieialis. Et poteiUiam excipit quidem ‘* iu su0- cienti ’, et inconversibili, et a nullo affUgi valente per inconfttsam et immutabilem divinae pulchrttudinis amorem et universalem revocalionem in id , quod vere est appetendum. Diim vero, inquit, ** dissimiles similitudines ex materialium reriHu rationeque ca- rentium ** naturalibus " circa inteOectaales , veluti quaedam vesiimenta, ponimus virtnles, et conct;- piscentiam eis circumformamust non irraiiouabilem iiiotiim, sed amorem divinum per ipsam concupi- scciitiam inlelligere debemus. Quid divinus aiuor?

expertes, immites fieri iii bono, in bonarum vide- C ^^^ laudabilis concupiscentia ipsiiis immaterialibttis.

licet virtutum •• severa diligenlique custodia, cariim- que telo laudabili ira comuiolos, adversus •’ oinnia vitia *» pugnare non desinenles, ** vigiliqiie semper aniino, ne aliquo praevaleant, in pace virtiitum, qiias cusiodiunt, quiescentes. Hinc apostoius di- cii *^ : « Irasciinini ct nolile pcccare». Et alibi de furore spirituali alquc superbia •• laudabili praeci- pit : « Quae sursum sunt sapite, non quae super terram >. Sequilur : Eodem modo concupiscentiam qiiidem esse dicimus in irralionabilibus inconsuUam quandam et materialem ex nalurali tuolti atit cott- suetudine in muiabilibiis ” inconlmenler ingenitain " passibilitalem , et irralionabitem corporalis volufjta- lii • coniinuitatein , simiil omne animal compellenlis

quae superat oinnem rationeni ct intelleetum. Ean- dem quoque concupiscentiatn iii ligura iutlexibilis et non indigentis, boc est, noii ex iiiopia rerum teiu- poralium nascentis desiderii siiperessentialis et ca- slae et impassibilis contemplationis , et aeternac vcraciter et invisibilis aduuaiionis ad illam puraiii et excelsissimam luculentiam et invisibilem pul- chriludinem, ex qua omnis forma et pulchriludo ** facta est, accipere nos oporiet. El ipsa spiritualis concupiscentia potentiam, vel ut ** signiftcantius ex amhiguo Graeco, qiiod est to iixpaxie ^, potesitrans- ferri, puriiaiem suscipii in suflicienti, hoc est forii, slrenuo, robusto, el inconversibili ^, in eo videli- cel, quod sufficiens est sirenuunique atque robu-

B* supra adscr, in bettiis. " i« B’ siipra adscr. i. e. imitantur.

in tccundum sensum concupiscibile. Brevein quaeril 0 stiiiii , inconvcrsibili ^* quoque , et in eo, quod a

VARIAE LECTIONES. " B* marg. adscr. Not. quod in anaelis raiionabilitds dic. * B mitem; B" supra adscr. inmiem. • B irreprehettaibUetn. * Corr. B*, ABC rem. • deciurat oni. , ad inarg. adscr. B’. • B aul. ’ et

om. B. • B* marg. adscr, i. e. quid dicatur ira in benliii, ottendit. * B imprelientibilem. • B su-

pra adscr. i. e. ad. " B* marg. adscr. qtiid est ira in feria? Est cet. divina oni. B. ‘* B irreprehensibilisque. • boni oiii. B. ‘ A priina.

“• H inemineris.B” piiiici. siibi., ct ad marg. adscr. mireris. " B* marg. adscr. qiiid est qiiies immilit. • B i’ir<«Mim videiic.U. ’ B liifra adscr. vitia. » vilia om. B. ** B desinenle. ** A docel. • B iiiarg. ads(-r. De tuperbia taudabili. •• Corr. B*, AB iiimutnbilibus. " ingenitam oin. AB, ad inaii,’. adscr. B*. « voluptaiis oni. B, ad marg. adscr. B. ’ Sic C et rad. corr. B, AB islnque. »• B frequenter. ’ B in patientia more. • B" corr. circiimformamus. ‘‘J. Scotus igitur pro ixXaSocfxfv, quodest apud Corde- riuni, legll ixAm^ot fdv. ^ Sic rad. corr. B, A insufjictcntre. »» iiiquit oin. B. ‘"^ B rnlione carenliumque. »" B ad marg. adscr. urnibus Haliiralibus. • Sic C, et corr. B", AB pulchritudine. ** Sic C, AB cetut. ‘ IV marg. adscr. i e. toachratet. ♦* Sic C el rad. corr. B*, AB incoiiversabili. *» in eo videlicet ■— incontersibili oro. B.

PixaoL. CXXII. 0

EXPOSrfiONES JOANNIS SCOTi

la

iiullo * aCQigi poicsi. * His enini omnilNis Domini- A fecuim ralionis el sensus, sed superemineniiaia

bus ilivinani virlutein signiUcal, ut arbitror, quae sunicienleni *., sirenuam, rob»islam<}ue et incoaver- sibilein potentiam desiderantibus se largitur, quae videiicet polenlia vel |>urilas a nuUa alia virlute silii o|>posiia vel aflligi vel vinci valeu Et boc (oluoi dalui propler incoiifuMiin el liquidum et immutabi- iein divioae pulchriludiDis aniorein, et propter ca- tlKdicam reducttonem iii id, (|uod vere est appeten- diim, summum videlicet bonuin, quod ap|)etit omne qiiod amare potcst.

Posfquam vero de similitndinibus ^ longe dissi- uiilliuiift,quaeex naturalibus molibus irralioitabilium bcsliarum ad ralionabiles ’ iiitelligibilium animo- rum virtuteft signific^ndas sancta iniroducil tlieolo-

earum, qua noslram ralionem noslrumque sensum exsuperaut, oportet me accipere. Non eniin ladbuc ratioue et seasu comprehendimus aUiliidinem nalu- rac supercaelesttum, douec perveniamus in eorum aequalilatem. Est itaque hoh dissonas reformare caelenibus formas <, et ex vilibus mnieriae parlibusy quoniam et ipsa ex vere bono subsistentiam possidens, per omnem sui malerialem dispositionem re$onantiat gaasdam intelleciualis pulchritudinis habet, Et p»t- sibile est per " eas reduci ad ** inmaterialet primas formus, dissimililer f ut dictumesl, simititudimbus acceptis, et eisdem non similiter, coinpnet^ auten^ et " pulckre intellectualibusque *^ et sentibiH^ pro^ prietatibus definitis. N«landum , quod ex ** abuu-

gia, tractatum est, quid ipsa irrationabiiitas ratio- q danlia graecae loculionis saepe praepositlones po-

nunlur, el nullum augont intellectuoi. Et maxime bae Ires : re, et, ad ; «va, xmi, itpof ; Mcra similiter, quae in diversas vertilur tran$lation«s. Quas prae- positioues videlicet propter diligentiam interprela- tionis noluimus ^ praelerire, praeseriim cum curio- sus lecior perspiciet , ubi necessariae sunt , et ubi superabundanl “. Esi itaque, inquii, boc est opor- tel, formarc formas non dissonas^ sed convenientes caelesiibus sighificandis esseniiis, Miam ‘ ex vilibus parlibus terrenae morlalisque maleriae ; nec sine ralione, quoniara et ipsu materia ex summo bono, quod solum vere esi, substaniiam possidei iii onitii- bus suis malerialibus ordinibus, et babct resotianiias quasdain, hoe est, resuliationes iutellectualis pul- et proprie dicitur. Dum " autem irralionabilitas et C chriludinis. Resonantias autem dico vel resulla-

nabiiium ct inseiisualitas sensu carentium in ipsis rebus, quibus uaturaliter insunt, potest definiri, quid iii divinis conformal intelleciibus, aplissime subjnngit ct ait : Sed et ipsam irralionabilitaiem et intensualittitcm in qiiidem irrationabilibus animalibus, aul inanimalis * materiis, defeclum rationis et sensut proprie vocamus ; in animatfs ^ autem immateriali- but et iulelleclualibus essentiit, sancte et decenter tuperemitiens earum , nt supermundatium , confile’ mur * nostra transiloria el corporali ratione, et ma- teriali alienalo incorporalibus * animis sensu. Ipsa , inqiiit, irratioiiabililas iiralioiiahiiium animalium (lefectus rationis est ; insensualiias vero carentium unima sensuali *** maieriarum, defectus sensus esi "

insensualitas de imiuaterialibtis ‘* ei inlelleclualibus

praodicatur essentiis, iilseusualilas qiiidein dc im-

matcrialibus, de inlellectualibus vero *^ irraiionabi-

litas ‘*, pulchre et religiose confltemur significari,

quod in ipsis supermundalibus supereminel, Uoc est,

cuntemplationis earnm virlus, quae omnem sensum

noslrum nostramque rationem supcrgreditur, dum

nostra transiloria et corporalis ralio, boc est, adhuc

morlali corpore gravaiai, et maierialis sensus lon-

gissime ab ihcorporalibus ‘* aniinis alienantur.

Hac " forma loculionis Apostolus ‘* utilur, dicens •

I StiiUum Dci sapientius esLhominihus >, siiperemi-

nentiani divinae sapieniiae in figura stuliiiiae I.iu-

4aiis. Dum ergo lego vcl " audio, intellectuales es-

sentias in formis irrationabilium animalium, vel in ^ consideralis **, sed juxta differenlias raaierialium

similitudine rcrum iiiaiciiaiiuin, aninia et sensu ca- rerum et altitudines immaleriaiium. Compacte auiem

rentiuro, apparuisse vel significatas fuisse, non dc- et pulchre proprielas definitur *’ uniusciijusque in

VARIAE LECTIONES.

’ Pro quoque cl iii eo quod a nullo B in eo quoque quod. * B* supra adscr. non potest. * fi sufficien- ter. * Sic rail. corr. 15 ; AC (lissimilitudinibus. " B irradonabiles. * Corr. B”, AB in amatis. ’ Corr.

B*, AB in amaiis {animntix om. (cxtus gr.iecus ct versio). * B earum ut super confitemur, B* corr. earnin confitemur ut super. * AU in corporalibus, B* corr. db incorporalibus. ‘* Sic C, A fl sensuali, B asemuali (puiitl. adj. iJ’). " csj supra adscr. B*, om. ABC. ‘B corr. Dicilur. ‘* B materialibus, B*

^orr. iiimaterialibus. ^’ praedicatur — vero om. B. ‘B immortnliiaT («m supra scr. B). ‘* B « ‘^orporulibus, B* siipra ailscr. corr. ab incorporalibus. " Sic C, A Hat’C, B Haee ett. ‘* B* ad inarg. adsci. Quii aposloliis. " vel o.n. B. " Corr. B*, AB formis. " per om. B. »" ad oiu. B, ad marK. adscr. B ** Ra I. corr. B*, ‘^ ….. ‘- - . _ .. . p

tiones , quas graece *" «7r>jx>3/wtT« *" Tocant, reriuu intelligibilium imaginationesi, Sicut enim imago vo- cis in rupe quadam seu aliqua (Ancavitaie, -vel sicut imago corporis ex speculo ’ resuUat , iia intelle- ctualis pulchritudinis caelestium virtulum iinagina- tiones ex omiii terrena vilissiinaque materia respoo- dent. Ideoque possibile est, nostrum aiiiinum reduci per resonantias ad immaleriales primas forraas , quas Graeci Kpx.srvmKs ‘ appellant, quarum resul- tanles imagines sunt, iia tamen, ut dissimiliier ipsae simililudines accipiantur in materialibus, unde resultant, et in iminaterialibiis, ** quibus rcsultant. Aliter enim furor in leone di£Qnitur, aliter in an- gelo. Et eisdem similitudinibus non eodem modo

AB«I. ^‘‘Bintellectunlibus ‘uperhabundnnl, sic iibiqiie. ‘* Sic C, fi. ’ Coiij., A siiecilla, B .spccillo, C specnla C et rad. corr. B*, AB et inmaieriulibus

*• ex om. B, ad inarg. adscr. B’

»7 B

** A nofumus. “• Sic C, AB et jam. • Sic A, B gr. ‘>~B’ marg. adscr. i. e. apecliemnta. ** ABC ipytTVTriaf, B supra adscr. i. e. architivias. " Sic

1 o:.. r> …….. 1». lO - :./ …. aii * /> Ji/c..-

‘■’ Sic C ettoir. B”, AB rtjnsideratas. *‘AC difinilur.

|«5 SLPER lERiVRCHIAM GAELESTEM S. DIONYSll. Hi6

intellectualibus virtntibus et seosibilibus materiis. A in primordiis conversionis bumanae animae >’ ad

Verbi gralia, irraliooabililas defectus ralionis est in aninalibus ralione carentibus , in caeleslibus vero esseBiiis supereniiDeoiia raiionis et superraiionabi- lilas, qua superant onuiem r:\tionem nostram et sensum. Sequitur :

1 5. Haec myslico$ iheologos inveniemus ’ non solttm caeleslium dispositiomm * declarationibus mirabili- ler circumformantes, sed et ipsis aliquando thearchicis manifestationibus. Haec, inquil, quae dixinuis de cae- lestium formalionibns ex niateriae parlibus assump- tis, non solum invenimus divinos theologos caelesli- bu» declarandis mirabili raodo circumformare, vc- ruQi eliam aliquando iu ipsis divinis, id est , in ip- sius Bummae ac sanctae deiiatis manifestationibus

Deum suom incipit driri, siibindequc pulchenimus splendor practicae, id est , actionis virtulum, au- reusque nibei, fulgor physicae , naluralis scilicet scienliae omnium reruni , qtiae posl Deiim sunt , el hoc lantum in spe futurae gioriae peragilur, et su- per haec omnia post maximum interioris hominis Iiiminare , boc est, post exiniiam divinae Theolugiae luculentiam, quae sola divina , ouinem intelleclum siiperantia “, gnostica virtule flagrftnlissimae cari- lalis corisiderat : quid sequitur, nisi ipsius verilatis incircnmvelatum luinen , hoc est, omni vclaniine seiisiliiliuiii ngurarum carens, etper se ‘* ipsum in divinis mentibus .‘iltiludine " inictlectualis contem- plaiionis refulgens “? Et inluere bas tres imagina-

C

aceipere, ut eisdem dissimtUbns , hoc esl, ionge di- " tiones divinae sapicntiae ex suhlimissiniis materialis

staalibus similitudinibus et ipsae caelestes essentiae,

et ipsarum summa eC universalis oinnium, quae

sunt, causa signifioelur. Proplerea triplicein niodum

divinae imaginalionis subjungil dicens : et aliquandq

quidem ipsam, videlicet Deitatem, ex luminibus pre-

tiosis taudanl , ut ^ solem justitiae , ut ^ stellam ma-

tutinam in animum sancle orienlem , et ttt ’ lumen

incircumvelate et intellectualiter resplendens. Haec '

sunt pretiosissimae et subiimissimae hujus ninudi

partes. Aliquando vero ex mediis , hoc cst mundi

parlibQS, ut ignem innocue splendentem, tit uqiiam

vitalis plenitudinis datricem , et , symbolice diccn-

dum,^ tn ventrem * subeuntem fluminaque redun-

danlem inmensurabiliter refluentia. Aniniadverte ,

quam pulcbre et breviter singula exponit. Siqui-

dem * soi iste visibilis , ipsius solis invisibilis justi-

tiae imago est, et stella maiutina " niox in animo

iideliuii) orieniis sanctae illuminationis per fideiii.

Prima siquidem rationalilis animae ad creatorem

redeunlis illuminatio esl donuin fidei , quod per sa-

cramenta bapiismatis et dalar el significalur. Ideo-

que non incongrue fides summae el coessentialis Tri-

nitatis , quae primitus in anima fidelium surgit et

apparet, sub symbololuciferae slellae a sanctis theo-

logis innuilur, quam slellam ’niysticam clara sequi-

turaurora, splendor videlicet actionis et scientiae

in spe robustissima fulurae beatiludinis, deinde sol,

clarissimaprofecto species summaeacsanclae Tbeo-

phaniae relucet,el fervenlissiina virlus divinae ca-

rilatis in bis , qui ipsam veritalem ct conteinplanlur

etdiligunt, ineffabilis gratiae ardore incensi , pul-

chritudine allecti. Et hoc eslquod aii : ut lumen in-

circumvelate et inielleclualilcr resplendens. Dum

enim clarissima iidei slella in matuUnis , hoc est “,

iiujus muiidi parlibos introductas, solem videlicet , et luciferuiii, aelhereumque lumen, qiioii ubique " semper splemlet, iiullaque ‘* tenebrarum caligine obumbrnUii’, nullo ’ terrenonini corporum seu ali qua mole clrcuinscriptorutn obstaculo iinpeditur, sed liberuni ubiqiie piirissimumque difTundiiur. £x me- diis autem mundi partibus, hoc est, ex aere humi- Uo^jue eleinenlo duas sirailitudines Theologus stisce- pit ‘°, ignem plaiie et aquam. Li superioribus uam- que aeris partibus , qui *’ aethereis spatiis adjungi- lur, flammas innocuas esse physici aiTirinant. Inno- cuae " vero propterea sunt , quia nullam corpulen- tiaiii, in qua ardeant, inibi reperiunt *’, quoniaiu tenuissiraus spiritus in sublimiiate aeris hiijus cir- cumlabitur. Qui ignis, ut arbitror, ipsum iniaginat, qui de seipso ait : « Ego sum ignis consumens .u Summa siquidem ac sancta Triniias Deus unus ha- manos animos, in quibus babitat , in seipsumcon- Ycriit atque consumit , uon ut eis noceat , sed ut in eis solus appareat, iion ui consumat eorum sub- stantiam , sed ut perficiat eorum iieatitudinera. Aqua etiam vitalis est plenitude internae sapientiae, quae, dum prim.o occulte et invisibililer in abdita rationa- lis aniraae , velut in quendam ventrem subit , inef- fabili ii<ealu veluti *^ in aperta flumina virtutum et inniensurabilia divinorum dogmatum fluenta redun- dal. Hinc est quod Dominus ait : i qui crcdit m inei, sicut dicit Scriptura, i flumina de ventre ejus flucnt aquae vivae ». Sequitur : aliquatido uutem ex novis- simis , ut unguentum suave, ut lapidem angularetn. Sed et bestialem ipsi formam cireumponunt, el leonis ei et panlheris *” speciein ^” coaplanl , et pardalin eam " vestiunl el ursam saevientem. Post mediariiiii mundi pariiura iinaginaiiones consequenter novissi-

VARIAE LECTIONES.

• B et. ’ ul oin. » ABC Si quidetn.

D

’ Sic lext. graec. el versio ; AB inveniinus. * A dispositioitein. * Sic C, AB ei. W. * Sit ABC. * B* corr”. videtur dicendo. * Sic C et corr. B’, AB invenire. ‘• SicC, A stellam matulinam, B steUam matutinam (puiicl. B* a:!j. videtiii). " esi oin. AB. " in mn-

lulinis - aniinae om. B. ‘* Coni., A superattt a gnostica, B superant agnostica, Csuperat gno.stica virtiiie fla- gr;iiiiissime, cet. “«eom. B. ^ B’ corr, allttudo. ^^ refulgens lym. B. ^ B utt, B’ supra adscr. uhii^ue. ‘” AB nulloque l. calig. ‘» B nuUoque. “B accepit. ” A qua. » B’ mart;. adscr. Ariiunienlutn hie quod igtiis in parle superiori non comburit nec ardel , sed solum splendet, quia uon inveiiit ibi maleriam corpuletttam, in quam agat cotnburendo. » Yi repperiunt . ** A »«/«/. ’ B* mivg. atiisn-. vel i>aiiiherae. *" Kad. corr. B" ; A specimen. " AB. pardaliaeam

Hi7

EXPOSiTIONtS JOANNIS SCOTI

lt>8

marum i>;iradiginatfl siilxlnnliir. Novisslmae auicm A g"lis «» libris mpi ?.w<ri«v " lalius traclavimus

imiiuli parles sunt, quae leireiiae niolis eonsliliain- Uir * conslilulionc ‘. Qimo, quainvis iii nalura vi- siliilinin novissiiniiin al(|iic veliiti vilissimum obli- iicnt * locum, virlule lameii divinaruni rcrum signi- licalionis non sunl novissiina , sod oxcclsa el ineom- l)i-eliciisihili:i, el iii»xim<’ iiliiusqiic ^ nalur.ic uni{;;e- nili liiii Dei doniini cl saUaloris iiosiri Jcsu Clirisli »igi;i«lcaliva. Liig<ieiiliiin • itaque siiave Cliristns csl , i:i ciijns imagiiic siil. (igiira Kcclesiac ail llieolo- gia : < (liiiii essel re\ in aecubilu siio, nardus iii ea (lcilil odorcm siium t. Lcge mysucain fcininam, qiiaepaulo anlepassionemruditalabaslriim *incapi(c Doinini,el impletaestdomusodorc, iiocesl, lolus muiulus suavis-

Ipsc esl lco de iribu Juda, qui viiicit inunduin ipsius- que principem. In forma quippe leonis rorlitudo Clirisli exprimilur, et fiiror irralionabilis, quo adver- santes nobis iniquas potestates, omniaque virtuUbus opposila conlemnil ’ pcnilusque interimit. Nyslicus qnnqiie pantberi ‘ est. Pantheri qiiippe dieilur qiiasi panlhcr, hoc est beslialissimus ; ferocissima cnim omniiim bcstiariim cst. Quae figura diipliciter in Cbristo inlclligitur : aiil enim e conlrario acci- pittir, nl pcr iiimiam ipsius bcstiae ferocitalem incf fabilis divinae picLilis clemenlia ct mansneludo, qua vnit " onmcs homincs salvos ficri el iii agnilio- iiein vcrilaiis venire, significclur, aut " per raela- pborain saevissimac besliae zelus divinac bunilalis,

sima doclrina passionis Do.nini el rcsurrcclimiis g ^,,^, „ ,1^^,^^.,^ „ g^ ^.^„5u,„ij ^^„^5 ^^.^^1,., g^ i„..,

cclerarumque tirlulum, quae proptcr nos peregit, repleius est. Uoc ihysticum ungucnium in com^ccia- lione crismatis cailiolica componil Ecclesia. Lapis^ angularis Cbristus cst; ^wcm Judaci perfidi respuunl, sed nngularis iiobis facliis cst. In ipso cnim conjuii- giliir Ecclesia ex Judaca el gcnlibus cullccla. In ipso ra^ionalis el intcUeciilalisi; angclica videlicel el hu- inana natura unum facta esl. Ipse esl enim pax iio- stra, qui fccit utraque «num. In ipso divinilas et liumanitas, veibum el caio, una substanlia in dua- bus ’ naturis effecla ‘. Et quis idoneiis est, angu- losilatem " Cbrisli digne explaiiare? dum prae- ler •’ quoddixinnis de adunalione circumcisionis et praepuiii caelestium itcm lcrrestriumque, hoc est, iritelieclualis ci rationalis crcalurae in unam divi- oam ac summam civilaiem, nec non deitatis et hu- inanitalis in ipso, quiiitnplex ipsius angularitatis a sanciis Patribiis traditur modus. Ipse siquidem in seipso ulrumque sexuni, niasculinum videlicet cl lemininum, in simplicitatcni divinae irnagiiiis, se- cundum quam factus esl horao, coadiinavii. < lu Christo enim >, ait ** Aposlolus, < non esl masculiis neque " femina ». In ipso orbis tcrraium cl para- disus per resurreciionis suae gratiaia unus cffici- tur paradisus. In ipso gcncraliler lerra ct caelum per simililudinem bumanac et angelicae vilae unum efficitur caeUim. In ipso corporalis cl spirilualis creatura per adunalionem subslaiitiae una fit spiri- tualis crealura, dum iiiferiora ubique Iranseunt in

tionabiles nostrae natiirae molus, imaginalur **. In eadein ligiira et pardalis ursaque saeviens introdu- ciliir. Rationabilis quippe et plus quam ralionabilis divinae bonitatis amor irrationabiles et plus quam irraiionabilesnostrae naturae niotus scmper appeiit dclere, ipsamqne naturain liberam, oniiiii|iie ferali suo iinpelu ereplam in seipsam ineflabilibiis divi- noruni alinienlorum ii:orsibus consumere. Sequi- tur : Addam vero et quod omnium ^^ ti>7tus etse ct magii signiftcare visum esl , quia et vtrmis specie ipiam seipsam circumformanlem divini sapienles ira- diderunt. Addain, inquit, praediclis Imaginaiionibus illtid symI)olum, quod oinnium ** vilitis ** csse vi- sum est, et magis significarc, Vel’ ut " expressiiis C transfertur, magis obscurum vel ** dissimile. Divini siqtiidem sapienles, id est theologi, iradideriint, ipsam sapieniiam inspccievermisseipsam formassc, eo loco fortassis, ubi pcr propheiam *^ loqiiilur : < Ego sum vermis et non homo >. lioc enim inielli- gitur de Christo, qui de virili semine noii esi nalus, scd sicut vcrmis de simplici natura terrae, ita ipse c\ vjsccribus perpetuac virginis ct incontaminalac carncm assnmpsit. Niliil ‘" ilaqiie in iialura rcriim inaterialium viiius verme, qiii de simplici limo ’ coii- cipilnr, cl tanien per ipsum incarnatio Dci Yerbi, quac supcrat omncm sensum et inlellectum, ima- ginalur. < Geiicralionem ejus quis enarrabit > ? Po- tcst et sic iiilelligi : Ego sum verinis et noii hoino, lioc est, cgo “ sum vermis, et iioii lioino veriuis *”.

siiperiora. In ipso omnis creaiura Creatori copulatur ‘^ Ac si diceret : Ego, qui plus quam bomo suiu, se- in re ‘* ipsa per speciem. Vidcsnc qiiinqueparii- crela penelro ‘* toiRis naturac, sicut vermis viscera tum anguiarem " Christi inodum, de qiiibus sin- leriae, quod uuilus alius humaiiae nalurae parti-

VARIAE LECTIONES.

A aiujulorem, BC amiHlorum

Sic ABC; " vuU om. AIJC, a.l marg. adscr. R*. *• Sic C, A nc, B om., B * ad marg. adscr. aut. *’ Sic Celrad. corr. Q\ \i quod. » A deroveral. " Bimugiualus esl. ** omnium om., addidi ex vers. et text. gra<;( . » B * corr. omnibu. ** vilius om. AB, scd habel C et ad marg. adscr. B . »’ Sic C, A B velud. ** B qnam. ** Sic C, per om. AB ; B ’ primum rad. corr. propheta, deiiide i^eslUuit prophetam, vocc per ad marg. adscripta. " B * marg. adscr. Nol. morum (?) ad humilitaletn. »’ A umo. » B * martj. adscr. Ego sum vermis el nonhomo. ’’ B lermJs (punct. adj. B * .) ‘^ Sic C el corr. B ‘, AB pe- mlro. ■

«69

SUPRR lERARCHIAM CAELESTEM S. DIONYSII.

ceps polesi agere. Cui sensui arridet, quod in alio A sancti inlellectus sanclorum. E( disymilem sanctam

psalmo scriptum est : < et substantia mea in inferio- ribus terrae i, hoc nst, et substantia mea *, quaeper seipsam sapienlia * est , in inferioribus terrae, hoc est, in intimis naturae condilae sinibus * subsistit. Essc enim omnium esl, superesse Divinitatis. Ver- niis ilaque, qui abdita lotius creaturae penetrat, sapientia pairis esi, quae dum est * homo, omnem snperat humanitatem. Audi Apostolum de se ipso loquenlem : i Paulus aposlolus, npn ab hominibus, neque per homioem, sed per Jesum Christum, et Deam pai,rem, qui suscitavit eum a morluis>. Non- ne ipse est mysiicus ille vermis, in cujns imagine ifuingentesimo ’ semper anno transacto de cinere arabicae avis, phoenicis * dico, proprii sui pectoris

figuram honorant, hoc est, sancta illa divinurum rerum figuratio, quamvis longe dissimilis sit ipsis intellectibus per eam significatis, honoratur a $an- ciis theosophis .ntque ‘* prophetis. Dum enim eas res, quae significantur, piire iiii^iligunt, ipsas prius honorant, quoniam divinac.et superniii^idanae sunt. Consequenter ctiam earum figurationes ‘*, sive ex superioribus malerialis cieaturae partibus, sive me- diis, sive novissimis translaias, noii immerito vene- rantur, intellectualique distinctione et discrelionr res ipsas suis flguralionibiis segregant, nec figuras pro veris inleliectibtis , nec veros intellectus pro figuris approbaiit, sed oniiiibus remota omni confii- sione suas definitiones et cognitiones distribiiunt.

flamma consumptae, vcrmis iiascitur, et ad pristi- B Ac “, veluii quis interrogaret, cur sancta dissipnlia

nam viridilaiem revocatur ? Christus siquidem ar- dore passionis, qiiam sponie sua susceperat, con- sumptus est, ci descendit ad inferos mirabiiis ver- mis. Sed mox post triduum reversus est, suique apostoli, qui enm in cruce ardeiiiem viderant, in spii-iiuali corpore resurgeiiiem conspexere, virtu- tumque pennis volantem, ad Patremque suum ascen- Jentcm mirati sunt.

Sequitur : Sic omnet theosoplii el occulla ^ inspi- ratione prophetae sanciis incontaminatis distin- guunt sancta sanctomm, et dissimilem sanctam figu- ralionem honorant , ut * neque divina immundis Irnclabilia sinl, neque mirabilium agalmatum sludiosi contemplalores tanquam veris remaneant ftguris. Et

symbola ** sanctorum intellectuum a theologis et figurantur et honorificantur? — ralionalius " quippe videretur, similia symbola sanctis intelLectibus con- figurari, quam dissimilia — redditur causa dissimi- lium significalionum. Et *** hoc, inquit , quod quae- ris, repertum est, ul neque divina tractabilia sint, hoc est, ut neque divini intellectus pervii et pate- facti fierent immundis, pollutis: videlicet hominibas» deliciorum impietaiisque vel certe superbiae sordi- bns contaminatis, quibus nec sensibiiia divinarum rerum licet videre sacramenta, quanto magis tra- ciare; qnoniam, dum divina sacramenia *’ conspi- ciunt, veluti pueriiia et ludibria et cullius spiritua- lis ** intelleclus signilicativa coiilemnunt. Et notaii-

divina honorificanl veris negationibus, et ad novis- ^ dum, quod in eo loco, quo trjanslulimus traclal)ilia.

sima conipactarum resonantiarum diversis simililudi- mbtts. Tuli niodo, inquil , figurarum omnes iheo- logi, quos nunc ibeosophos, hoc est, divina sapienlcs nppeilai, et omnes propbetae occulta “ sancli Spi- riiiis iiTspiraiione foniiati disiinguunt sancla sanclo- rum a saiiciis inconianiinatis ‘. Ac si aperte dice- ret : A sanclis et incoiitaminalis dissiniiliiini imagi- nationuiii symbolis, quae noii immerito incoiitami- uaia dicuntur, qiiuniam divino spiritu in ineniibus tbeologorum et prophetariim descripla sunt, sancta sanctorum, id est, inteliectuales essei.tiae ipsaque Divinitas discernuntur per ihefllogos ineffi^bili suin- mae sapientiae admriiistrationc, ila ut et illa syin- hola sancia et immaculata ab his, qui intelligunt.

in Graeco scriptum est cu;^(i^T«, qiiod nos possu- luus dicere facilia, ut talis sensus sit : Propterea divini sapientcs sacramenta divinarum reriim dissi- milia ipsis rebiis, obscura, niixta **, ex maierisililius assuiiipta conformant, ne divina mysteria facilia fierent ad intelligendum immiindis animis indignis- que cognitione veritaiis. Et haec una *^ causa dis- similitudinis sanctarum imaginum. Allern vero est, quam subsequenter ** adjungit dicens : Ncqub mi- rabilium agalmatiim studiosi conteinplaior<‘S t;n- quam veris remaneant figuris **. Ad hoc ciiam (b- sciirae el dissiroiles im»ginalioni-s factae Stuit ; hoc est, neque " finem siiae specuiittionis poiiaiit, qui studiose mirabiiia ngalmata, diviiits scilicei intagi-

quae per ea significantur, honorabiliter vencreiitur, *^ nationes contemplaniur, in ipsis figuris, putantes ct sancta saiiciorum, quorum imagines sunt “, ab eas veras esse et nun figurativas, iieque ulti:i cas fcis longe segregentur intellectuali discreiione. Di- virtutem intimae contemplutiunis erigere voleutes. vina iiaque symboia sancU suni *, res vero, qua- Talis siquidem errnr multos ‘ ac paene omnes in- niin symbola sunt, sancta *^ saoctoruni, hoc est, vasit et adhuc invadit, existiiuantes, sensibilia sa-

VARUE LECTIONES.

• mea om. B. * B. corr. tapientiam. • Sic C, AB finibut. * ett om. B, supra adscr. B . ■ B qiiin- gentitsimo. * ABC /enici». ‘’^obscura. Aet. “tn^uttom. B,admarg. adscr.B”. ^” occuita oia.h. ‘Sic C, B tanctiscontaminatis, B supra adscr. corr. <nn<r(t« et incontaminatis. “su»( om. B, ad marg. adscr. B. " B «unl tancla. ** B sunt sancta. ‘• B et. ‘• Pro earum figurationet B signilicationes. ’ B at. ‘» B <t^o/a dt<itmi/ta. ‘* B’ supra scr. tn(er;;o<i(to. ** Supra scr. B’, ABC Ad. *’ B dum divi sacramenta

(punct. adiec. vidctur B’), C sacramenta divina. ** B intellectuatit. ** quod not possumus dicere — mixla oin. B., ao inarg. adscr. B*. ^ B supra adscr. etl una. • h consequenier. ‘ B’ marg. adscr. quid <i( ugalma. " B nec vel nc, B” corr. ne. ‘* B omH«<.

ni EXPosjTioNEs jo\NNis scoTi m

trnniciita nil allius si^ilicare praeler seipsa; ac A onine, quod diciluT el inlelligiliir ; il:i non proprie.

per hoc ap|>ioltnnies falsa pro veris et seipsos fal- lunt el simplicioies <lecipiiini,, remanentes in figuris, in earuni vero myslicnra inielleclum nieniis aciem ioOgere negligenies. De lalibus ait apostolus : i Lii- tera occidil, spiritiis autem vivificat ». Omv.cni quippe, qui nibil uUra quod sentit, existimat essc, liltera occidil, quoniam spiritnm, id esl ipsius lit- lerae intellectum, neque valelneqiic viilt allingore. Dbi notandum, quod l>ealus apeslolus non illam solummodo lilleram [tlicit] ‘, quae ^ im^igo vocis est, sed generaliier omnes mysticas liguras, sive in dictis , sive iu faciis , sive in rerum sensibilium imaginationibus 4escriptas in lolius divinae Scri- pturae serie, per quas veritas reram spiriiualium et

scd translalive de eo " quis dicit, esseiilia est, sub- stantia est, bonitas est, veriias est, ceieraque ho- nim similia. Ac per hoc sicul ipsnm magis honorul, qiii negat eum ^” esse quid, quam qiii cnin airinnat qnid esse, ita plus eum significat " atque honoral, (|ui figuram beslialem ipsi circumdal, quam qui " in biimana effigie auro geiinmisque decora, preciosa- qiie induta vestimenta, caelestibusve splenriidissiniis coiporibiis circuinscripta, ipsum imaginat. Fi.lnl enim eum sic subsistere; non anlem decipilur, (tum de ipso besliales tnrpesve confusasve formas Ira- dat “; nalnrali enim ingenio veraque ratione duclus omnino eum sic esse fidiicialiler ’’ negat.

Seqnilur : Nildl ergo ‘” incousequevs, si et caelesles Bupermundalium arcana ad ex^rckatioDem humani B essentias ex inconvenieulibus dissimilibus simililudi-

animi, et a terreais ad caelestia subvectionem si- gnificantur *. Agalma autem, ex quo «ingulai-i no- minativo pluraiiter agalmata flectitur, multipliciier oliam ab ipsis Graecis intelligitur. Agalma ^ enim dicuntomnem expressam ’ imafinem, quae intuen- tibus laeliliam efficit. Agalnia qiioqne dicnnt ido- lam • vel simulacrum ‘, ipsi, cujus iraago ‘, si- militudo est , similiimum. Agalma quippe dicitur (;uasi «yav «)fia ‘”, hoc est, valde excelsiim. Et (iivina itaqiie " honorificaiii mysteria sancti theologi veris negationibus, hoc est, per negaliones, quae vere de divinis praedicnBtiir. Ut enim praedictum esl, in divinifi significaiionibus verae ‘ sunt negationes “, affirmationes vero meiaphoricae, ac veluti exstrinse-

nibus reformanl secundnm diclas causas. Non irra- tionabiliter, iiiqnii, secuMduni praediclas causas, n^ que iiiconsequenter »•’ sancli ibeologi caelesles es- sentiasper inconvenientes, ul ^"^ significantius trans- fertur, per obscuras dissimilesque conformaDt si- miiiludiiics. Hacteiiiis de cxposilione sanctarnm imaginalionum supermiindanorum intellectuura. De- inteps apologia est, cnr in hanc inquisilionem ve- nei-ii ^^. Sic igiiur defensionem suam aggredilar. Non enim forlassis aeque non ’ nos in quaeslionem quidem ex indigenlia, in anagogen quoque per dili- genlem divinorum scrulalionem veniremu$. Non for- tassis, inquil; nam causalis conjunctio, qnae est enim , vacal ‘” ; veniremiis ^\ et aeqiie • non

cus acquisitae, aut omnino incompactae, boc est, ^ veniremus nos in hanc quaestionem de mysticis

lion propriae. £t non sojuin per negationes ‘verni di- vina honorificanf, \erim etiam per diversas simili- indines, vel ut ‘* expressius transfertur, p«r alienas similitudines " compactanMn resonantiaruin, hoc est, consonautium imaginalionum ad novissima, ad materialium videlicet et corporatium rerum formas ei species. Ut enim siiperius confectum est ‘, si- cut plus divina honorificari, hoc est, expressius si- gnificari per veras Mgationes, quara per translatas affirmaliones posMBC : ita plus et significantius ea- dem divina per alicnas simiKlndines novissimarum- que materiaiiora rerum iaiagiiiationes, ^am per pulchras caelesliam rationabiliumqne remm formas mentibus humanis insinuantur. QBewadmodum nain-

sanctae Scripturae imaginationibus ex indigeu- lia, boc est, cx inopia intelligeniiae ; non eiiim nos latebat myslicus sanctaruin figiiratioouin intel- lectus ; neque in anagogen, lioc est, in sensum ad s^ip^^riora ducentem per diligentem divinorum sym- boloruin scrulationeni veniremus, nisi deformitas nos • exlorqueret manifeslaloriae angelonm reforma- lionis, non sinens nostrum animum rememere in disst- niilihus formarum facturis, sed luclanlem negare male- riales passibititates, el assuescentem pure extendi per visibilia in supermundanas altiludines. ke si diceret : In hujiis quaesiionis, quae de divinis symbolis esi, diligentem invesligationem ‘ non desceuderemus, si non deformitas ac veluti tiirpiludo formationum.

que de Deopraedicat “, qui dicit, invisibllis est, in- ^ ^"^^ angelicas virtutes in divinis Scripluris manife- comprehensibilis est “, non est 8abstQtia, non est s’^”’’ “o^ " veluti invitos cogerct »• et cxlorqueret. eseentia, nibilest eorum, qnM «uai; «uperat enim Q”^ deformiias non sinit noslriiiri animum rcma-

VARIAE LECTIONES.

<’?”’ om- ABC, add. ex coni. » sic T. A neque, B nec. B rad. corr. nisi. » B ,Viarf . adsclr. SUjmficavit.

B* marg. auscr. qnod agalma mnllipliciler dicilnr. ’ Rintpressam. " AB ydolum. * A stimiilaclirum. ’ B* ad BKirg. adacr. est vel. • est oni. B. ‘• B marg. a<lsci r. e. aganamia. " B iln. " B ct vcrae. ‘• A hae Degaliones. ‘^ Sic C, AB velud. " vel ui — aimilitudines om. A. ‘« est tnn. B, supra adscr. B*. »» B’ ftupra adscr. proprie prmedictH. ‘« incomprehensibiiis eat om. B. " de ec om. B. • tum om. A«C, ad warg. adscr. B. »’ Pro emm xigmfieat B consignifical. " qui om. B. » Conj., ABC tractal. ’ Pio sic esse /idmcuttittr B sic fiducialiter se, B snpra adscr. corr. sic (iduciHtitcr esse. " B hoc. »• B conse- quenler, B* supra »dscr. snconsequenter. " Corr., ABC aut. ’ vencril oin. AB, ad inaig. adscr. B, C cur in koMc teaent im ae^jmsiliomem. • Pro aeque non B inarg. adscr. neque. • A vaccat. " Non fortassis — veavrenw om. •• •■ C<ai|., A utaque, B utique, C ulerque (f. niiqiie). ‘» Sic C et supra adstr. corr. IV ‘4^**’ ’ ^"’ ^. ABC diliyerai investigalione. " nos om. AB, fsupra adscr. B. ••Corr.

173 IN MARC! EVANCELICM EXPOSITIO. - LIB. H. 174

ilciU.uin seii»ii««l. Ab nliis liomo ipsc »c»(iii«ni in A rum nmmii» irtnbCeiiUere n iiuraji., Miigna csl eoiiu lena «i»e «««> m«. HoeeiM l» scmrtipso. el in rorde Imjn» aliimd» arboris, ’luia meiiics au.iiioruni >uo- su«. Quit e<t isl« q«i «««inat, msi srnsu» nosie r, «-l rum pMdicaiio Evangelii ad appelcnda calesiia sus- Mim»»TQ«i Mi«cipi«ii»|ran«mpr.Tdica«ioMi», etfo- lollit. Diffusa est raiiiis, quia {H;r prxdicaiores ex

sese nasceiitcs, lotius mundi lerniinos occupavit. Diuiurnitate pi’.-Kiuinel, ijuia veritas quain praedicai. nullu uiiquam line delebitiir. Siib umbra illius volu- cres ciKli habit-iiit, quoniam aiiimx (idelium quxad coelcsiia per desiderinm volare, el neglectis tcinpo- raliiim reruni cnpidilalibus sursum c»r habere c»n- siieverunt, juxta Psalinislie vocem : /n proteciioM alarum Donihti iperabunt ( l’sal. xc ). Undc et spmisa in Caiilicis canlicoruin, lioc csl una de inui- tis animabns follecta Kancloruin Ccr.lcsia, gloriatur el d cii: Sub vmbra Uliui, quem dciiderabam, udi, el

«ens seoientem lntmore Hdei, facil in ngrosni pecio- ii> pHtlniire.

Qatd cttm »em.ttatum^ iiiqiiii, fuerili»terra,minut e$l •iiMi#M •PNitiiitM quet smnl im terra. tt €Hm temi’ tiatwn fuerit, atrettdit et fit majus omnibut oleribus, et ftcii rnm»t muifn»», ita ut pottinl tub umbraejut ares cteH lnAiiare. Prxtlicatio Evangelii niin ma e.«i iii omnibns disriplinis.

Ad primam qiiippe doctrinam (idem non halicl veril:iti<i . bonrmem Doniinum Deum mnrtuum el srandaiuin crui is prsdicans. Confcr biijuscemodi

doctiinain dogmatibus pbildsopboruiD, ct libris eo- 8 fructut ejus dukit gulturi meo {Cant. ii). Qtiod est

ruin ei splendori eloqueniix composiiionique ser-

munnin, et videbis quaulo niinor sii cxteris semini-

bns srnieniis Evangelii. Sed illa cuin crevcrinl, iiibil

iiKirlaic, nibil vividum, iiihil vilaie ii<>i»oiistiat. To-

inin Oaecidiim marcidumque ebullii in oier^ et in

lierb is, qua: arescunt ei corruunt. H.i’C aulein prie-

«Ticalii) qiix parra vidobatur in principio, vel cnin

in atiima credentis, vel cum in totu luumlo s:iia fue-

ril, noti exf^urgil in olera, sed cre.^-cit in nrborem,

ul io aliis CvaiigeHstis aperlissimcdiciiur. A^cendit

ergo granuin fciiiapis seininaiiim in lerra sivc agro

Domitii, ct de olcre iiiut»tur in arborein, ciijus na-

tura est nltitudine, amplitudine, annositale, iierba-

apertc diccre : Snb proteciione illiiis qnein videre de- siderabai», ine ca-teroruni solaii» destitutam sub- jftci, el gauiliuin aspecliis .tc prxseiilia illius dulcis carJi meo, qiiidqiUd extra illuin esi me cuniemoere, imo fasiidir^ coegii.

Et talibtu multit parabot.t loquebalur eit «erbam, proul pnterant atuHfe. Sine parabola auiem nen loquebatur eit. SeorsKnr autem ditcipuUs tuit disterebal okuia. Nnn boc ita di iiim esi qnasi nnlluin .iperium nd lurbas sermoiiem fecerit, scd per solus parabolas lucutus eis fuorii : vernni ita poiiu» , quia nnilus racileserme eju!> inveniiur, in qiio non atiquid para- bolaruin 6it inie.misluii).

Et Ofl ilUt iHa die euih tero etsel faclum ; Travs C lationura proCbrisiOiituiaaittiimsnpititienlationibus, MffiM* conira. El dimttteiitei lurbam. nssumttnt eum. ila snnt reruni iranqn’llit:ite polili.

M ertt iff navi, ettttiee naves erant cuoiiHo. In liac navigaiione Doiniuus, nlr.imqne, unius ejii.^deiiiqiie vut persona; naturam dignatur osiendere, dum ipse qui iK bojiio dormit in iiavi, furorem maris vcrbo cnmpescil nt Dens. Porro, juxta aliegoriani nare qiiodciim siiis traasirc tfesiderai, lenebrosus ama- rvsque saeciiH pneseniis ipstus aeeipiiur. Navi«ula aniem qnam ascewtit, null* meltas qu;>iii sacrMtis- simft passioitis ipsitK intelligiiur arbor. Ciijus bene- Acio qnique ftdeies adjuli, tran«censis inuiidi Oncii- bns, :id habiiaiionem pairia; (oelestis, qnasi ad sla- biliiatem tecnri littoris pervetiiunl. Alis anlem na- ves qu« fnisse dicuntur eum Dumino, nec tamen iii

Et facta ett prorella magna venti^ et fluclut miVe- baiur in tiavem^ iia ut impteretur navis. Et erat ipte in ptippi super certical 4ormient. D.scipuHs navigaiiliims Chrisiusob<lnrmkit:~qtiia calcantibus saieulum llde- lilnia futurique regni qtiietem animo meditanlilius, ct ▼el secimdo Spiritus sancti .fl^tn, vel renrigio pt^o- prii conaias, ln6dos innndi fasHiS eerlaliin fiost lerga jsciantibus, tempus snbiio doniinicx pa^sl^nls advenii. Unde bene boc srro facto gestiiifa fuisse perhibeinr, ni Teri solis occiibiium non sola Domini dormilio, sed etipu decedrntis luci^ bors signifieet. Ascendente autem illo puf^ m cruci<i« qua soinnum mnrtis caperet, Qoctns bUisfSbemanttnm perseeut»-

altum <f.*ci«, vel aiiqoid tempe^tatis pennli^se nar- D rum dxmoniacis escitati procellis. assurgnnl. Qui-

panlur, iiloi oimirum signilicans qtii ila fide domi-

iiiex rrucis imhati sunt, ut necdum tarbine tribala-

lionum polsati, taiiioin in pace Ceclesix snscepta

fiilei iiiysteria roiiservriii ; vel eerie qui post crebras

ttMHaiioniim procell.-ts nriquantula ad tempus sereni-

tale concess» paris uiiiuiHr. Incerluin namque est

iiaves ill.-e utrum miper faclae in portum deduct*

siiit, an posi rxperla maris pericula ad porluin re

bus lameii non ipsiM ptiieiitia turbatnr, sed discl- puloram iabecillitas eMcntitnr^ ir<>pi(fat, pericli» Utur.

Et exeiiaut «««i, et dieunl d : Uagiiin, non ad 14 perHnet, quia perimut ? El Ckcitant n<>minHfii discl- piili, ne eo dnrmiente fluctuutn ferit^ite disperesnl, quia cujus morlem viderant, maxittiis votit re- surreciioiiem qaatrehant, ne ti diniins ipse mortc

dnct;e. Unde iitrosque recie possuni designare, el carnis sopireiur, eorum mms spiriiali iu pcrpetuuui

tos viilel re* qoi necdum sunt leniaiionibu? pro- morie periret. Unde bene seqniiur :

bali, el illos qiii pojl examinationem crebram triUu- El etturqent comminaiui eu vento, tt dixil mari

EXPOSmONES JOANMS SCOTI

<T(;

phantasia omniqiie viiiorum caligine iiber ci alisi^lii- A laia sii, sicni scripium est : « Sangnis Ciirisii |jiii

B

tiis. Deindc scienliae aspeclus sequilnr, ^ni oinim, quae posl Deum sunl, naturali molu appctii inliicn, omneque. quod viribus inlelligcnliac poU^t iiispi- cere, ad laudcm Crealoris referre. Hinc in oriiiiiein siiiim, perrectissimuin dico divinac conletnplulionis lialiilnin, subjectus juxta donaiam sibi graliam iinus- quisque ascendit, Ikic est, in ipsnm Deum, ciii simi- lis eril , et in quo incommiiiabililer stabit. El lioc est, quod sequitur : ilcironni quanluin possibilc si- inulata, iil est, similis et ’ ipsa ierarcliia omnesr|iie parlicipes ejus deirormi , forinae omniiiinr scilicet, quae Deus est, quantuir possii/ilc crcalnrae Crealo- ris siinililudinem parliiipnrc; inqiie ips.un nsccn- <!ens * propftrtion;i!iier ’ cl congriiciilcr jiixta in- «!ilas ei diviniins iUoiiiitialiones, sive per naliirain valioiiis ct inleUcctnsdignilalcm ‘’, sive per giaiiam, qiinc panicipanlesr sc snpra iialnrales illiMninulioncs in ipsiiin Deuiii sniileTitL Postdefiniiioncni veroicrar- <-bi:ic laiis snmiune iioiutalls scqiiiliir, cnjiis sitnili- tu.iinem omnis appclit ierajicbia : Divimi pwtlnini- do, ut simpln, ut oplimfi, ul •zti.trKpxt^»’ ptt^’" qi-idcm eil nttiversaliter omni ^ ditsimilitudine, dislribuliva verosecundum dignitatem uniuscujmcnmfiiepropriilu- minis ‘, et perfecliva in sacrificio diviniisimo secun- dmm ad seipsam perfeclorum compacte immulabilent formaiionem. Pura , inqiiil, esl ek oinnino oiniii * dissiniilitudine munda et absoluUa’ di.vina pulchritu- <lo, ncc immerlto, qwia siinpla est, qnia optima, qiiia perrectionnm et illuminationnm priiicipalis. Nam et ipsa simplex et oplima divina pnlchritmlo ‘, cni »<l- ^ haerere " similisque ei fieri omnis " vita piirgala naturali appetii desiderio, non aliam ob causain n- ‘kitupx’’^ ‘* ^ sanctis lltcologis ineruil vocari, qiiain ** qaod T(>(t« «/»x^ ^ s>’< ho<^ cst, hostiai princip:iiis^ et purgativa ralionalis el inlclleclualis crcalurae.. Purgat ** cnim caeK-stt^s animos ab ignorantia stim- mi boni ipsoque superbo et irrationabili motu, qiio aposiatae spiritus in aelernum praecipitati ‘ siint toitnentum. Purgat humanos^ a<iinios ab omni nebii- losa caligine, qua impeiliiiir ocuhis ineiitis, quem philosophi ratiuiiem diieiint, ne veritatem possiticon- spicari, ejusqne pnlebritudine deleclnri. Purgat.ab oinni realu mortis, postremo ab Ipsa morte purgat aetema. Non entra purgationis initium est Domiiii nostri Jcsu Christi humanilas, qiiamvis ipsa pro pur- gatione totius nnuidi sancla ei unica hostia iinmo-

cjiis, Palrisvidclicet, mnndatnosabomnidelictoi, scd ipsiiis divini’.as, ncc non et Patris et Spiritus sancli, iinius Dci, lolius pnrgalioiiisel ilhiininalioniset per- feclioniscsl principium; iion qtiod illa hoslia,idest divinilas ulli " siiperiori sc iinmolaretur, qiiia siipra se nihil esl, sed qtiod eo nioilo loquendi, quo cau- sa per factum ‘* significatur, hostia dicitnr, ac per hoc, quoniain ipsa oausa el principium purgationis esl *•, non incongrtie ptirgalio diciliir et hoslia, cum plus quain boslia sit. Ilinc ipsc Dionysitis in ncga-, lionibusmyslicaethcologinc ait ; < Neqiieliostiacst>, volen« <le ca praedicarc **, pliis qnani hnsli:im css{!, el hosliariim principinin. Qiiare snbjunxit : irisit-i- hutiva vcro ‘, ipsa vidclicot tlivina

[Periodo media praecisn est exvosilio, nequeipse lexlus codicnm rel spntium vel siiinmn omnino prodif, qnibns indici’tnr, deesse hoc loco qnidqnnm. Elenim in codi- cilius post ipsa videlicel diviiia eadem linen ’teijis conlinuo : luminntn datioiiis acccprivnm cel., tiHiqnnm luiec es^ent ejusdem pcriodi verbn, quum renpstij^i nd sepiimum Capitulum periinennt, ila ut exposilmnim linud exifiun pnrs, abliinc scilicel usque ad CaptluTiim VI J fere medium desideretur.] *^^-’

CAPITUHIM VII.

•••♦•:.♦;••

luminum dationis acceptivnm , vel sicul planius Iransfertur, snpercxcelsissiinae illuminationis acic- ptivum, hoc est , capax. Habent siquiilein gnnsiicam virlulein, id cst, scientiac habituin; liabent deivi- tlam *’, Deuiti videlicet consideranlem speculntio- nem, ct stiperexcelsissimae illuminationis capnciia- tem ; habcnt terciicani , hoc est, contemplativam scientiain praeoperatricis virttitis divinae decorost» laiis ; habent plenitudinem sapientificac traditionis, doctrinae scilicel, quae capaces sui animos sapieii- tes eflicit *’; habent communicntionem abundanter *^ ad secnnda, hoc est, ad asseqncntes *’ ordincs, fK- sioni datae sapientiae, vcl planins transfertur, fnsionc donatae “^apientiae, nt sit sensus : Sequentihus se ordinibus communi<^ant fiisioni, hoc est, atl fiisio- nem vel in ftisione donatae cis primo sapientiae, ct pt-r eos seqtienlibus se diffusae **. Prius siqitidein ipsa summa sapicniia, qnae Detis esl, in eos diirun- l^ difir ** immediate; deinde per eos in inferiores fusio illa deflnit: instar fluminis deorsum salientis. Posl explanationem nominationiim Seraphim et Clie-

VARIAE LECTIONES.

• B* rad corr. ««/. • Corr. B’, ABC atcendere. » A proporlinliter. * A dignilale. » B* marg. adscr. id et Ihelelardtu t. e. consummativa. • B* inarg. ailscr. nb omni. ’ dislribulira ~ lumini* oin, AB, a<l mar^. atlscr. B*. • B* m.trg. adscr. ab oinni. » B” supra a,lscr.e»r. •• B adliaerel. " SicC. AB omnisque. ^}? W marg. ailscr. iheletarcicu. ‘» Conj., pro qumn ABC propler. " ABC ■ztUxii «/)x«V, B* m:irg. adsc. Ihelelur- chis. •• B’ lUJirg. aiUcr. quaredivina pulchritndo dicitur purgnliva. " Sic C, AB principali, B’ corir. prn- jecli. " SicC, AB illi. ‘« Sic C ol rad. corr. B’, AB p(?r/«<;(u»i. ‘• B est purgaiioiiis. *• B praedieare rolent de en^ *’ B ’ innrg. adscr.: Ab lioc loco deficit exposilio usque fere ad primam leriinm pnrtem septimi rapi(M/f. Recciis maniis stc. XV, ul vi.ieinr, adilidiL: Ab lioc loco, ubipost principium lerlii cnpiluli dicilvr : diuribttlim esl proprit hiuiinii secundum dignilnlem cel., deficil exposilio usque nd septimum pnssum seplimi capiluli^ ubi dicilnr y.os’ iuiucipium : ipsn Clierubim vero cognitum ipsonnn el Dei inspcclum cel. ** B * < orr. «t niM/rtMi. ‘.KeDrcii. *’ Khabundimler. *«B’ corr. «</«<•««««»«. ‘«Corr. B Midefiisne. " \ de- (umditnr.

M: SfPEfV lERAJJr.MIAM CAELF.STEM S. DIONYSII. 178

liibim ’ $i<;nirio»(ioncin * Tlironorum voc.tbnli ox- A mcnlum loiis virliilihus inconimul:)bili(cr ct slahili-

}io:!CiKi:un conseqncnlcr injriTililiir. Ipsn muem lU- tnsimnrum et compaclurihH snliiim oiniii " riiliijeiiter exnluiri iqnominia subjectionii, et ad suinmum super- muiidaue sursuin (erens, et ex vmni extremitnte ineffa- bililer in subliinissimum, et circn vere excelsum tolis virlulibus incommutnbiliter el stabililer collocalum, el diriiii superadveiilus in omni impassibilitnte et im- materiaiuale acceplivum et deiferum el fainulariler in divinas susceptiones upertuin. Iii liac sciilcntia paiel ^, qiiaedam cxcelsissiinarum cl sublcvatariim seilium omiii ililigenlcr extolli circiimcalcalionis vel deambulalionia ininoralionc, ci siirsum siiper- nfundaiic fercns, el omni ab " e.Mremiiale inncxi- biliter siirsum positum, ei circa vere e.vcclsissimiim

ter sc pondcrose circa verc cxcelsum, summiim vi- delicct boiiiim, quod siciil vere bonum, ita eliam verc cxcclsiim csi. Nec non acceptivum docel, hoc cst, acceptioncm divini dcsiipcr advcntus absqiic pas^ibiiiialc c( malcrialitaic, scd in omni impassi- bili immalcrialilatc. Siipcrant namqiic omncm pas- sibilcni mllcricm. Dciicruin qiioquc doccl, lioc cst, dei(?eram cornm virtntcm. Dcum namqiic sufl’e- runl <*l siiltvcliiinl raniiilarilcr, lioc cst, olicilicnlcr laudant ipsum siiilcrre cl siibvcherc oninia. Nnn ciiim suflertiir, sed siiflcrt; nec suhvebiiiir, scd sub- vcbit; ncque scdcl in aliquo, qiii " in sc scdcrc, hoc cst, quiesccrc facit omiiia. Docet apcrlnni, vel stciil pbtnitis transferlur, siiggcstiim, hoc csl, sedile

uiiiversalibus virltilibus immobiliter cl pondcrosc B in divinas siisccplioncs. Siuit cnim siiblimissimi

fuiidatum, ei divini superadventus in impassibilitatc omiii et immateriaiiiaie accepiivum ei «lcircrum ei Taroulariter in divinas siisceptiones suggc^luii). Ipsa, inquil * — supcrioribus similiier subaudilur : nominalio allissiniarum cl compactarum vul suble- valarum sedium; cx ambigiio cniiii gracco Iransfer- iw : iimpiuimii, quod, ulrum a verbo iirupu’’, id esl compaiigo vel aduno, an a verbo inaipoi “, id est sustollo • <ierivaiur " , dubiuni esi — docel lioc diligenter. Quid docet? Exaliari plane cas scdcs, vel extolti ab omni ignominia, viliiatc sciliccl siibjc- cliouis, vel expressius translalum, ab omni circum- (alcaiionis seu dcanibulationis minoratione. Ei esl seiisus : Thronorum iiominalio docel, excclsissimas

siiggcsli ‘^, alla videlicet scdilia, indivinas snscrplio- iies, in divinortim planc int<‘Ilcctuum rct-oplioiics parali atquc apcrti, rcpandiqiie cl *’ ad divinam ses- sionetn habilcs.

§ 2. Haec (luidein nominum ipsorum, quantum ad nos, declarntio. Ilacc est, inqiiit, qiianlum nobis vi- delur, ct a nobis inlclligilur, exposilio nominum triiim ipsoruiH primae icrarchiae ordinum. Dicen- dum vero, quam ierurchiam eorum aeslimnmus. Sed diccre, ait, oportet nos, quam ierarchiam, hoc csi, qiialcin icrarchiam eorum arhilramur ‘esse. Oinnis quidem eorum ierarchine speculationein Denm iini- tanti • deiformitate dependenlem inflexibiliter esse, el dividi oinnem iernrcliicam actionem in pnr-

divinas sedcs diligciitcr cxallari ab oinni igiioininia ^ ticipalionem sacram et tradilionem purgationis pura.

subditae multorum pedibus innmilalis “, el ab omiii el divini luminis et perfectivne scieniiae, sufficienter

loco bumili, qui circumcalcanlium el deambuhn- jam a nobis dictum esse arbitror. Omnis, inqtiit,

tium planlis ieritur et minoraliir, hoc est, liumiha- hoc est, universalis ierarcbiac specul-.iiionem,

lur er supponitur. Ui ergo altissime a communi deriniiionem plane, Deum imiianti " dciformilatc

omnihusplanilie, quae veluli ignominiose undique dcpendentem , id est, quae desupcr •* pendcl,

calcalur et deambulatur*, inedita aique sublimia originemquc ducit ex simililudiue ‘* divinac fornio-

exallantur, ita Thronorum similiumque sui ordo, in sitatis (superius, siquidcm in lerlio Capitulo, iini-

quibiis sedet regnans et judicans omnia Divinilas, superexaliatus esi el a communi omnibtis humilitate remoius, id esl, omni matcriali crealura humilique. Et hoc apertissime Thronorum nominalio docel. Docei etiam corum virtulem, quae eos supra mun- dum in summum bonum subvehit, ei ab omni exlrc- miiaie corporalis creaturae, quae veluti iii compa-

versalem ierarchiam definivii dicens : lerarchia esi ad Deum , qnantum possibile, similitudo ct unitas) inflexibiiiier esse, id esl incommulabiliter, sufTicien- lcr jam a nobis diclum arbilror. Arbitror etiam ** suflieienter diclum, dividi omnem ierarchicam ac- lionem, vel sicul planius Iransfertur negoiialionem, in participationcm sacram ipsius principalis omniuin

ratione intclligibilium rerum vilis humilisqtie vidc- ‘^ ieraichiae, quae esl Diviniias, ei Iraditionem , per

snpericra inferioribus, purgaiionis purac, nulla dis- simililudine intermixla, el in divini luminis, *’ simi- liier pariicipationem ei Iraditionem, el in pei^ecti- vae scientiac, eodem modo participaiionem et ira-

tur, in sublimissimum ineffabiliier subleval, Deiim videlicel, qui sublimissimus est, el ciijus participa- (ione ipsi Tbronisublimes sunt. Docci illud colloca- liim, vel fundalum, hOQ est collocalionem el funda-

’ B seraphin et cherubin, sic saepissime.

• Sic C ; AB qiii, quod esl ouontam. * Ex <

YARIAE LECTIONES.

• Corr. B *, AB signi/icationum. ’ B * supra adscr. (ifromni. qm, quod esl quonittm. • Kx conj., pro oiM«t fib AB omnin; ah om. C. * B inquid, B * corr. in- quii. » AB liabcre videnlur iituppna. * AB etr«/>w. » Sic ABC. Fiiitasse lcgend. esl sublevo, qiiae vox a vocc susiolto scriptiira vix diffcrl. Voccm sublevo expecies, qnia siipra in codd. bis habebaliir sublevala- rum, iiou siiblaiaruin. ‘• B * corr. derivetur. " C ct corr. B ’ infirmilnlis. ‘• Sic C el rad. corr. B *. AB quae. ‘» A subfiesli. ** et om. B (rad. delevisse videtur B ). " Sic C el corr. B , AB arbitrnmus. ** Ex vers. Scoti cl texl. graec. ; AB iniitnti, B ’ corr. imitate. " Sic C, AB imitati, B imilate. ‘ Corr. B *, B pendit; C qune suppendii. " A similitudinem. • Bernm, B puncl. subj. et marg. adscr. etinm. ’ B marg. adscr. et ptrfectivne scieniine.

7rf DKD.E VENEUAltlLlS OPP. PARS ». SIXT. I. — KXEGCTiCA GENUIW. iSO

ua$, ei ttttnuntia illis qmnia tibi Dominut fecetit , cl A mea in ej.lremis est, wni, impoue maniis sufier e<im, n(

miurlm$$iliui. Il«€ ei illa Apnsioli senlenlia recte possunl inlelligi, rum ail : Dissolvi etetse cum Chri- t’o, muliamoftoptimum, manere in cnrne, necesta- rium propter vos (Pkdip. i); ul sic qiiisque iiilellig:it pottl leini^^sioneiit |tecca(orum redciiinliiiii csse sibi IB cnnscieuli.tin bon.im, cl servieiidiini Ev»ngoli>i, propter alioriim eii»m !i»liiiem, ul deinde ciini Lhrisioienuietral, ne cuiii proi>|iropere j:iiii vnll C:>se cum Cliristo, negligil iniiiislerii)ni prxdicationis tiaierHjeredemptioiiiacoommod.iium.Quod vertiM:ii- ilixus duos dicii a dfmonum legioiie curaloj, Miii- cus autcm el Lucas uiium comaieniorant, inteliigas niium eorum ruisse perHonaB alicujus clarioris et la- inosiuris, quem regio illa inasime doleliai, el pro

saba $il et vivat. In Evangeiio Liicc ila scriptuin est qtiia (ilra unica eral illi fere aimorum duoilecim, el lixc nioriebalur. Filia eigo arcUisyn:igOf i ipn ett Syn:igoga, qune sola legali instituiioiie composita, quasi iinica Moy>i natti erat. El h^ec velul diio<l«ei- iiio xtilis anno , boc esl lcmpore puberlatis »(^pro- pinquante, moriebitur, quia nobilitor a proplietU cducaia, postquam ad inlelligibiles aimos perveiierat, posiqiiam spiritalem Deo soboicin generare debebal, sul ito errorum languore consternata, spiritalisvitx vias iiigredi desperabiliter oinisit, ct si nonaChristo succurreretur, horrendam per omnia corruisset in morteiii.

Et abiit cum illo, et tequebatur eum I9rba mmlU :

eujiis saluie plurimum saiagebat. Hoc volentes signi- ^ et comprimebantillum. Ad puellam pergens sanan-

ficare dao Evangelistae , solum cominemorauduni judicaveniiit, de quo facti litijiis faina btiusprxcla- liusflngraverat.

Sed ei aIlegori:(:sui»ma concordai, qiiia sicui unut a da^ioonio possessus, sic et duo genlilis populi ly- pum nen incooveniunter expriinunt. Main cuio trcs lilios Noe generaverit, unius solum familia in pos- sessiunem asciia esl Dei, ex duobus n-liquis diversa- riim itaiipnum qurc idnlis raancipareniur, procreati sunt populi.

Et venit quidam de urchisift$agogis nomine Jairus, el videns eum, procidit ad pedet ejus, etc. In liac le- ctione ubi arcbisyuagogus salvare filiam pelit&uain, sed pergenle Hd doniuni ejus Doniino, praeoccupans

■ ■ p

bsmorriioissa inuher praeripit satiitaiem, ac deiiide inUrmari.

dani Doiniiius.a turba comprimilur , quia gcnti Judsex salutaria monita pra^bens, qnibu^ xgram vitiis ejus conscieniiam erigerei, noxia carnaliuni populoruin est consueliidine gravatus.

El niulier quce erat in profluvio tanguinit duodeeiiH annis. Mulier sangiiine fluens, sed n Doininu curata, Ecclesia esl congregaia de geniibus, qux ingenito carnalium delectaiionum pollula fluxu, aique a coeiu jnm fueralsegrogata ridelium, sed dum verbuin Dei JuJaeam salvare deccrneret, illa paratam jain proniissanique aliis praeripuit spe certa salulem. No- l:iiiduiiique qiiod et arcliisynagogi duodeiiis sit filia, ei inulicr bxc ab annis dundeciin sanguine Oiixerii, hoc esi eodem quo hscc iiaia sil tenipore, illa cceperit

fllia areliisynagogi ad oplatam pervenit ganitalem, imo de morie revocaia est ad vilam, salus otlendi- tur generis hHinani , quoR Domino in carne veitieiile ita dispensaia est, utprimoaliqui ex Israel ail flJem venirent, deinde pleniiudo genliam intraret, ei sic oninis Israel salvus fieret.

Qnis ergo arcliisynagogi?8 iste, quid ad Dominiim pro fllia rogatuius advenit, raelius quam ipse lioyses iiiteliigitur? Unde bene Jairus, id est iiiuiuinaiis, sive iiluminalus, vocatur, quia accepit verba vilxdare nobis» ei per lixc ceieros iUuminat, et ipse a Spiriiu sancto, quo viialia nioiitia scribere vel docere poaset, illiuninaliis est.

lliide enim pene endeinqiie sxculi hujiis xlate, etSyii^oga in palriarchis nasci, et gcntium eilera- lOia nalio per orbeni coepii idololalrix sanie fcedari. ^am ei fluxiis fc.itiguinis bifariani , hoc-esl, et stiper idoiolairiu: pollulione, el super iis qux caniis ai: yanguinij deleclatione geruiilur , potest recte iii- lelligi.

Et fuerat multa perpetta a compluribus medicis , et erogaveral omnia sua, nec quidquam profecerai^ sed magis delerius Labebal. Medicos sive falsos iiitellige theoli g>vs, sive philosopbos legumque doctorcs sxcu- lariuiii, qui niulia de viriuiibus viiiisqne subiilissiine dispiitauies, utilia viveiidi credeadique insiituta se

Qui videiis Jesiim, procioit ad pedes ejus, qua iv mortalibiis dare promittebaut, fteu certe ipsos spiri»

prxvideiis in g|iirilu venturum in carne Doininuin, humili corde se e)us potenli« aubdidit : qtiein iia circa aiiem sxculj horoinera incamandum esse cogiiovit, ut xteriium ante omne txculuni Deum existere uou duhitaret. Si enim capui Christi Doua, pedes eju», quid aplius quam assumpia humaniias, liua lerram nosirx moruiliutis tetigit , accipiendi KuntT El proeider«^archisynagogum ad pedasJesu, esl legUlatorem com tola progenie patrum Mediato- rcm l>ei et bomiaum looge sibi digDilaiis gloria prxferendum e<8e cognoacere. et conflieri rum Apo- stolo, qiiia quod infirmumetl Dei, foriint est hominbnt (/ Cor. i). F.t deprecabatur eum muUum, diceni : Quoniam filia

tua iinniuiidos, qui velul hoininibus cnusulendo se«« pro Deo colendo^ ingerebsnt. Quibiia cer- laiim audienilis geniiliias quanio iiiagis natiiralis iiiduilrix vires expenderai, lanto iMiaus potuit sb iiiiquitatis sux sorde purgari. Sed lixe nbi popo- lum Judxorum xgroiasse, verumqoe de eobUt eo» gnovii adesse niedicum, coepii et ip»* langooris «ui sperare pariler et inquirere remcdiuro.

Com audissel de ietu venit in turba relr», et letigit vetlimentum ejut. Dicebat enim quia u tetigero vetti- mentum ejut, talva ero. Et confetlim tiecalut ett fent taHguinit ejus. Venit, et Dominum tangit bcclesia, cuiu ei per iidei veriiatem appropinquat. Venit auieui leiio, sive juxta id quod ipse ait : Si qui» mihi mtnt-

stil’EK IEHARri||..\l CAELESTEM S. DlONYSll.

m

ninin imnicilinlo |)rinci|num sili modis accipit, a A liir, inefl:)i)iti crga stbi subjecios " piclalc cl cari-

nullo iHovcri non imnicrito (licitur, qiioniam causa moius sni snperessciiii«lis esl, cl snperal onme, qnod esl, el ’ qnod non esl. Celeri vero wiiverslt;)- lis condilae ordiiies, quamvis in una causa omnium inotiis siii priiicipiuni consliluant, non tamen imme- (!istc al) ipso, sen gradaiim per supcriores semper iiiferiores et movenlur et adiiiinislranlur. Pulchre igilur excclleiilissimi cacleslinin essciitiaruni ordi- ues aOroxjv>3Tot, lioc est, per se moti et sunl ei nomi- nantnr, qnoniam pcr scipsos seipsos movciil, el a seipsis movenlur. A riillo enim superiori sc mo- veniur, nisi al) ipso Dco, qui nnllins proprie prlnci- \il\m moius est, quoninin omniuni generale esl; qiioi! aulem oninium generale esf, r.ulliiis proprinm

late movenlur, nullua) eoruiii pcrire aut in aliquo toiitempni sinentCs. Conlemplalivasque ilerum sensi- hiliuin symbolorum, uut intelleclualium speculalionis. A snperiorlhus subauditur : aesiimandnm quoqne, eas contcmplalivas esse sensibilium symbolorum aiit intelleclualium, ut subaudiatur similiter syinbuio- rurrt, specutationis. Q«ae senientia dupliciter " po- iest intelligi, ut sensos sit ‘* : sensibilium symbo- lorum aut inlclligibiliuin c()nlemplativae sttni spe- ciilationis, lio<? esi occuliae inielligentiae. Ut enini intellectualium , iia eliam sensibilium symbolo- rwm contemplantur inteHeclum. Sensibilia autem symbola sunl , qnorum intelleclum caelesles virtules conlemplanlnr, veleris legls sacramenla.

esl. Hac ratione non solnm priniordiales onininm B verbi gralia tabernaculum, el bmnla, quae in eo

rcriiin c:i!isac «uToxr/DTo», verum eliam exctllenlis- siiiii ’ caelestes ordines nnncnpantur. Hnmana quo- qne anima a pliilosophis avToztviiToj, lioc cst, per seipsam mola ’ non irratiouauililer nouniiialur, quia niii!:i creainra propinqnior esl Deo, el, si noii pecc;>.- rcl, per nniliim .supcriorem se oidinc.n adiniiiislra- lelnr, qnoiiiam nnllus superiorilla iicrclort1o,qiiem- admodnni -.on eril, qnaii(Jo * in pristinatu ualurac snnerevocaliitur dignilatcin. Fa in subjecta coHlume- liam omiiino nescientes. Hoc est, qiiJinvis iii subli- milate universalis crealurae post Deum constitulae siiit, oinnino umeii in ea, quae siiii siibjecla sunt, contumeliain, vel aicut planius iransfcrtur, conle^ii- ptum facere nesciunt. El non boc soluui, veruin

fieri Dominus praecepit, deinde visiones proplie- taruni in variis formuUs aique ftguris, poslremo ecclesiastica Novi Tesiamehli mystcria , ’ quorum omniura iniimum lumen sancli angeli clarc ‘* pcr- spiciuni. Quae sint vero InteUigibilia symbola , non facUe nobis occurril, nisi forte dicamns, ipsastheophanias, in quibusesl” spcciesvcritalispcr se omni intellectui invisibilis ‘*, modo quodam nobis adhuc incogniio intellectualia " synibola, hoc est, materialiiim rerum similitudinc carentia ipsis essc, ita ul in ipsis Ibeophaniis, hoc cst, divinis appari- tionibus , quas intellectuali oculo contemplantur, iniimos divinos iniellectus perspiciant, quemadmo- dnni nos per sensibilia symbola, quantum daturnobis

eliam in ainorem el cognilionem comnuinis Creato- C inlcUigere, quaedam divina occuila roysteria " co-

gnoscere jubemur. Potest et sic intelligi : Coniem- plativas seiisibilium syinbolorum esse exceUenies csseniiae existimandaesunt, aut coniemplativas spe- cnlalionis, hoc est, cognilionis inleUeclualium qna- linmcunque rerum. Noii enim coginiur subaudire in ulroque : syinbolorum, sed absolute solnmmodo : contemplalivas iutellectu.)Iiuin, Ul, quodcunque cui- libet probabilius videaiur, subatHliat, sive rerum, sivearcanoiTjm, sive virlutnn», sive hnjusmodi simi- lia. Sed queinadmodum caelestes essentiaCj ceim ‘» sint omnino incorporales, sensibilia conlemplanlnr

ris subdiios sibi ordines admoneiit * et revocant. Quod consequenter subjungil : Sed incasaulem ul et intrnnsmutabilem habenles propriae deiformis specialitatis purissimam coUocationem. Hoc est, non solum cojitemplum in subjecta sibi ncsciunt, verum eiiam habent incasualem, ut et iiitransmulabilem, purissimam collocationem propriae deifortiiis spe- cialilalis. Pnrissimam quippe collocalioncm , fimda- menlnni * plane habent incasualcm, ({uo>I nunqiiain ruit, et merilo, qiiia intraii ninlabilis cs»; wescit enini moveri. El “> quae est * illa Collocatio? quod

fnndamenlum? Piopria plane deiforiiiis sp(;ci;ili4as, symboia, tiOn parva indigct indagine, nisi forledica- quam oinnis appclil creatur.t, sive sciens quid ap- mus, feas spiriiualium corporum babitudinem indui, petai, sive nescieiis, omiijno casn cl iransmutabi- ut sensibiya per sensus cognoseaAt : vel certe cre- liiate carei, nulli crealBrae a se condiiae incuriam " dendum Mt, eas non solum ititeliectualia, verum scii coniemptnm iuferi. Iia excellenies essentlae, etiam sensibiliA absque ullo corpoiralbini sensuuin

ipsi forniae similliniae alqoe proximae, umnino il- lam sequentes et iiiiitantes, in incommulafcUi na- f iirae suae slaiu ct pulcbriludine diviiii pfincipalis » exempli “, quam absque uUa dissimilitndine seqitnn-

VAftlAE LECTIONES. " B exceUittimi. * Sic et rad. corr. 6”, AB motam

adminictito cernere posse, sicut Etisaeas •* Naaman Syruni se in lordanc lavanlem spirittiaU oculo vidit. Neque *’ tH vaHetale sacrae Scriptnrae iheoriae in ditinwm. reduclat, sed ul omnis immaterialis scien-

’ A eo.

adscr. sive fundanenlum.

^BIort. quum.

’ B admtment. ’ B a^ ius niflig. adscr. sive fundaBientuin. ’ R* marg. «dscr. mendit. • B lir. »8 principalit (punc4. ad!S. el Ins

snpra scr. B*. “» Sic C; AB exempla, B” corr. exemplo. " Sic. CAcr^rt subjectos ibi tuhjectot. B : ergn .”.‘V.”’." ’’" subjectos (puact. B siibj. videtiir). ‘» A duppliciter, Bdnppiciler (|>unct. adj. B’>. ** B sii sentns. " B dare, B’ corr. ctare. " Conj., ABC«i^ ‘ Sic C, A intellectuum visibilii, B tmlclUclHiiH mibilis (pniicl. adj. B*). " B" siipra adscr. ;wr iaieUecUialia. -’ B mtjtteria occnUa, »• M» <«rlr. H", AUC(/i/m. ‘• AB /leltMlw. " B «ec.

135 EXPOSITIONES JOANNIS SCOTI 184

tiae * A/(toWi tumimf ’epUtat, et fomifieae et princi- A tiTe,‘in aliqua plane forroa, flgurant, vel ut expres- palis pulchriludinit ei * lupereuentialit et ter tucentit < sius transfertur, reformant deincam in seipsis

similitudinem. Non siquidem adhuc veluti parruli in

contemplationit , quantum fat, refertat ‘. Neque, inqnil , aeslimandum ^ contemplatiYait esse eas sensibilium symbolorum et inteliect; ^lium renim speculationis, allae plane intelligentiae, ut ’ redu- Gtas, lioc est, quasi reductas in Deum ex varietate iheoriae sacrae Scripturae. Non enim, sicut nosira niens, quae praevaricando divinos deseruit inteUe- clHS, ad eosdem iierum per varietatem et multiror- niitalem sacrae Scripturae contemplationis reduci- inr, ila principales essenliae primae icrarchiae in Dcum reducunlur; sed sicut saiiatasomni immale- ri:ili scieniia altioris, divinioris videiicet, luminls et refertas, quantum fas est, hoc est, quanlum licet

syrobolis sanctisquefigmentisdivinam similitudinem, qua nunc in lide deiftcamur ‘, et in specie deifica> blmnr, in " nobis formamur**, sed ut vere, hoc est, absqueullo flgmento ipsi, videlicct Jesu, approxi- manies in prima pariicipalione snnt scienliao.deiA corum " ejus luminum, hoc est, deiflcaniiiim se ejus, Jesu plane, illuminalionum. Nulla qiiippe ima-,;;.. ginatio , nullum sacramentnm vel figiiientum for- r matum inier eas est medium et ipsum Jesum. Christiim, cui proximiie sunt. Et quia Deo timile ip^ subjectittime donalum est ; semper superia» verbiim repeliiur : est aestimandum *», quia Deo

creaturae, formiflcae et principalis pulchritndinis B simile ipsis donatum esi, hoc est, Dei similitndo do-

et * superessenlialis et ter lucentis * contempla- tione. Plenae siquidem sunt supermundana scientia luminis, quod superat orone ’ luraen, et causalis pulchritudinis, quae formificat omnia, ut* superes- sentialis contemplatione. Ideo autem dicitur caeles- tiumesseiitiarum ceieras supereminentium ierarchia plena contemplatione , superessentialis ‘, et ter lucens, vel ter apparens,^ vel kit simpliciter transfer- lur, irituce, quoaiam anie alias inferiores essentias snperesseotialitatem totius universitatis causam in- mediale conspicatur. Quae etiam triluca non imme- rito dicitur, quoniam ter lucet; siquidem in iribus substantiis unius ejusdemque essentiae clarissime rutilal se quaerentibus pie ei intelligentibus vere ; lucet enim in Patre, a quo omnia ; lucet in Yerbo, per quod omnia; lucet in dono “, quo beata sunt omnia. Et nolandum qiiod, ubi transtulimus ptil- diritudinis, ibi in Graeco xid^we ‘, quod poiest transferri et formae et putchritudi^. Nec disiat sensus. Nam divina bonitas, sicul fohnifica ‘, ita et pulcbrifica est luiuro. Communicatione autem Jetu timititer digne faetat, vel ut ^ siropliciler transfertur : Jesu autem coromunione similiter dignas ; a superiori- bus suppletur : aestimandum dignas ’ esse comrou- nione, participatione scilicet Jesu. Simititer autero dixit, ut intelligamtis, aut sicut praefatis viriutibus, ita et Jesu cominunione dignas, aut quia tres ordi- nes primae ierarcbiae similiter, hoc est, aequaliter communicalione Jesu digni facti sunt. Non in ima- ^. ginibut tacre faclit formative figurant dei/icam thni- titudinem, ted ut vere ipsi approximantes in prima purlicipalioneteientiae ‘ deificorum " ejut tuminum. Non in iroaginibus, inquit, sacre faciis, hoc est, noo

nata est^ subjectissiroe , proxima ** videlicet sub- jectione, siquidem, dum oinnia Deo subjecta sunt, subjectissimum, boc est, proximum subjectum sibi est (rlnus primae ierarchiae ordo. Et communicant hnjutmodi, ut postibite, in praeoperatrice virlute dei- ficis iptiut et humanii virtulibut. Quoniam, inquit, divina similitudo ipsis donata est, veluti proximo subjecto, propterea etiam communicant hujusmodi ordines *’, quantum eis daiur, in praeoperatrice, quae in eis praeoperatur, viriute deificis et huma- nis,idesl, clementibus seu humanitatem diligentibos ejus virtutibus, cum ** eooperatrices sint et admW nistratrices nostrae salutis et d^ificationis. Perfectai aulem timitiler, non ul taera varietale analyticam ** C tcienliam ittuminalatt ted ut primae et lupereminenlis deificalionit *’ reptetai, lecundum excettiiiimam , guantum in ahgetit, divinorum operum icientittm. Aeslimandum similiter ; hoc est, prinribus beneficiis aequaiiter perfectas esse, non quasi illominatas, sicut nos, sancta symbolorum varietate in aniilytic;^ scientia vel disciplina *. Utrumque enim signiflcat iirivviiinv; nam et in scientiam et in disciplinam vertitur. Nosier quippe animus ipsa disciplina, quae a Graecis dicitur «voXuTtxq, per sacram symbolorum varietatem illuminalus , in altitudinem supernae deificaiionis reducitur. Duae quippe partes sunt dia- lecticae disciplinae, quarum una Steuptxoci, altera Kvakvrtxn nuncupatur. Et dia(/>mx)i quidem divi- sionis vim possidet; dividit namque maximorum generum unilatem a summo usque deorsum, donec ad individuas species perveniat, inque iis divisionis terminum ponat ; «vakvrtxn vero ex adverso sibi po- sitae partis divisiones ab individuis sursum ver^sus incipiens, perque eosdem gradus, quibos illa descen-

in symbolis sicut nos divinilns " plasmatis, forma

VARIAE LECTIONES. « B* rad. corr. immaleriali icientia. * sic AB. » B* corr. ett refertas. * B* supra adscr. ett. ’ B’ marg. adscr. neque ui. * ei oni. A:, rad. corr. B*, B habuisse videtur ut. ’ Verba ei ter tucenlit B ad inarg. adscr. • A omnem. * B* rad. corr. ei. ‘* B* marg. adscr. tuminU. " Rad. corr. B, AB rfomo. " Emend., AB MikXov, C mO^koi. " A ei formica. «^ AB velui (B vetud), C. vel ut. " Sic C et corr. B’ , AB digna. " B tcientiae (punct. adj. videlur B). «” Corr. B", ABC deificum. •’ B diviniler. «* A deificamut. ** B** supra adscr. el iu. • B corr. formabimur. •* Corr. B’, ABC dei/ictim. ** Sic supra ailscr. B*, AB et. ^ Sic C et corr. B. AB proximo. ’ A ordinit. ** cum ora. AB, niarg. adscr. B, C ui. " B* adscr. et puncl. adj. corr. itt analyiica tcienlia. •• B rad. corr. prima ei tupereminenti dei/icaiione. ** A i» anatyticam icienliam vel disciptinam, B. in unalylieam icimtliam tet diidptinam (punct. adj. B’)

185 SUPER lERARCHlAH GAELESTEU S. DIONTSU. 18«

dit, ascendens, cumvolvit et coUigit, eMdemque in A pe orania ab uoo graeco verbo veniunt , quod est

unitatem maximorum generum reducit; ideoque reductiva diciiur seu redjliva ‘. Ac per boc ralio- nalis anima, poenam praevaricaiionis suae luens, in muliiplices muliirormesque lemporaliura rerum ap- pelitus veluti quadam diaeretica vi * parlita * est et scissa, donec partitionis suae in amore rerum corporalium lerminum posuerit ^, infra quem pro- dire non potuit. Sed iterum Creatoris sui gratia praeventa, salvai". adjuta, revoeata , quibusdam gradibus analyticis in seipsam recolligitur , ac deinde ’ in unilatem Creaioris sui, quam peccandb sciderat, in deiflcaiionis virtute restauratur. JNon ita c8t in caeiesiibus essentiis, praeserlinique emi- nentihus, quaenunquamCreaiorissuiunitatem disra-

pMvfiM “, cujus tertia persooa pluralis est ftuovv^ TM **, et in tot praefatas interpretationes verti ** potest, quae nuic loco conveniunt ; nam ftuovvrat **, dum vertitur’ in oculos cohibent , huic sententiae eonvenire non video. Vbi posuimus : sanctificatae suat , ibi et sacriflcatae et immolatae in eodem ta- men sensu possumus ** punere. Perfectionis autem princeps esl, quae graece rthrapxiti vocatur, ipsa Divinitas, quae sibimet excelsissime, boc est, in summitate universitatis ordines primae ierarcbiac sanctificat, sacriflcat, immolat.

{ 3. Hoc ergo theologi aperle declarant, suppo$Ua$ quidem caelettium e$sentiarum dispositiones a *’ <tfper/irma(t< ordinate erudiri deificas scienlias ;

peraut *. Nonenim eas «v«Xwtix^ \ id est, reductiva B omnium vero altiores ab ip$a_thearchia, quantum fa$.

sive reditiva * scientia reduci aeslimandum, sed veluii prima et superexcellenti deiflcaiione repletas juxta eroinent^ssimara divinorum operum scientiam, quanlum angelis datur, eas debemus lionoriflcare, quoniam immediate ab ipsa divina virtute et illu- minaniur et perflci ntur. Et hoc est quod sequitur : Non enim per alia$ $an£ta$ e

$$entiat, $ed ab ip$a tliearchia ' $anctificcaae, in ipsam immediale exten- dunlur, omni supereminenti virlute et ordine, et ad castis$imam omnino forlitudinem coUocanlur, et ad immaterialitatem el invi$ibilem piUchritudinem, quan- tum fa$, in contemplalionem adducuntur, et divinorum operum $eibile$ fatione$, ut primae et circa Deum e$$

entiae, flectuntur, et ab ip$o perfectioni$ prineipe

doclrina$ illuminari. Declarant, inquit, apertissime tbeologi, propbelae videlicet in visionibus suis boc, quod in caelesiium esseniiarum disposiiionibus, or- dinationibus plane, suppositi *^ ordines a super- firmatis, hoc est, excelsioribus ordinata lege eru- diiuitur in deiflcis scientiis , in divinoniin scilicet intellectuum muliiplicibus disciplinis^ quae eos dei- flcant : aliiores vero omnium , tres scilicet priraae ierarchiae ordines, qui ceieras caelestes essentias dignitate praecelluiit, ab.ipsa Divinilate, quaatum divina sinit iex, in doarinis inefifabilibus illuminan- tur. Ipsa siquidem Diviniia^ proximos sibi ordines docel, ipsi autem inferiores erudiunt , ac sic *’ gra- dalim usque ad novissimum ornatum per superiores

exceUissime sancti/icatae sunt. Nuliius expositionis C in inferioresdivinadescenditdocirina.QttMdameittm.

«<irum introducunt a prioribus saere eruditas,Dominum e$$e caele$tittm virtulun}, el regem gloriae in caei^$ humanitu$ receptum. Exemplo approbai. quod dixit. Introducunt enim, inquit, ipsi iheologi in visionibus suis quasdam eruditas essentias a prioribus. Et in quo eruditae sunt? In eo plane, quod Dominus cae. lestium virtutum, et rex gloriae in ipsa humanitate, quam ex nobis propter nos acoeperat, in caelos as- sumptus est, hoc est, quod huraanitas Domini nostri Jesu Christi , qui cst Dontinus virtutum et rex glo- riae, in suam divinitalem, quam caelos appellani, post resurreciionem exaltatasit, et quod utriusque nalurae, divinae videlicet atque humanae, proprie- latibus incommulabililer ex uniiate subaUntiae p«r- nianentibus, quemadinodum Yerbum caro faetum cst, iia caro Verbum facta totus Deus in totis suis naturis. £t ne mireris, divinitaiera Cbristi |duraliter caelos vocari. Si enim ipse multiplex et infliuta sa’ pientia Patris esl , dum sit una et individua , et si

indigei haec senieiilia; in quibusdam tamen anceps haec ‘* iulerprelatio est. Quippe, ubi transtulimus : ad castissimam omnino fortiludinera , ibi potest etiam transferri : ad castissimam inflexibililaiem ; a^ptitie " enim in Graeco est " scripium, quod ‘* et foriiiudinein et inflexibililalera significat. Nec tamen differt seiisus, quoniam vera forlitudo a nullo flecli pole. Similitcr ubi invisibilem pulchritudinem, ibi intelligibilem decorem poiest quis ponere ^, in eodenique " tamen intelleciu. Nam invisibilis pul- cbritudo nil aliud est, quara intelligibilis decor; siquid«m txnrpiittw ‘ et in pulchritudinem vertitur et decoreni. IJbi quantum fas, ibi potest dici qnantum iicei, vel quantum lex, vel quautum justum. Ex uno _. eniin Graeco veriuniur OifKTov in uno inlellectu ; omne quippe fas et licet, et lex est, et justum est. Iiem ubi : et circa Deum essenliae flectuntur, pro fleciuniur poiest transferri " perflciuntur, vel doceutur, vel initianlur, vel imbuunlur. Uaec quip-

VARIAE LECTIONES.

’ B reativa, corr. B* rediiiva. * ConJ., AB quedam diaretica w, B* pro diareliai corr. dta^Miau » C quadam dioreiica impertiia. * B* corr. po$uit. » B demum. * B diruperant, B* corr. diruperuttt. ^ ABC ch»«iwTu«. ’ Sic C , AB rcctdt»a. * Ex text. gr. e.t vers., AB ierarchia. " haec om. B.

" AB ifptimc, C panarepes. \n textu graeco legis ■nmm^ptme. " «« om. B. " B qwd (punct. aqf. B*).

" AB nwr/)tiria C enprepM.

AB fiutfuu, C myan. " AB

ei corr. B*, AB po<iuwii<.

Pro quis ponere B* rad. corr. exponi. " B* rad. corr. eodem. " ABC fieri, B” supra adscr. trans-, et rad. corr. feri (forie leg. dict). " A uyovTw, C myontt. »* B <r<iii</ri. ’ AB fxyovrav, C mjfO«/e. ** Sic C " a om. AB, ad marg. adsCi’. B. »^ A <uppoi». »’ Corr. U*. ABC <i.

ItT EXPOSITIONES JOANNIS SCOtl {$g

ipsa, Christi videlicel divinitas, uiia el singularis \ ioquit, cum " sancti tlieologi primas caelesles es-

domus esi Pairis , el tainen in ipsa mullae nuQsio. nes sunt, quiil expedii, si eadem credalur Qt inteUi" gatur caelum el caeli? CaeUiro quidem propter su- persubstantialiiatis suae excelleutiam ; caeii vero propier sapientiae suae muUiplicem infinitaiem, quooiam sapientiae ejus non est numerus. Quae- dam vero caeiestes virlutes a superioribus sem-^ per discunt, quomo<lo Jesus Dominus esi ’ cae« lestium viitutum et rez gloriae , et quomodo bu- manitas ipsius in divinitatem assumpta cst, dor ut assumpiionis ipsius * modum inielligant; snperat ^ippe omiiem intellectnm ; sed ut ipsam assumptio- nem supernaluraliter et ineffal>iliter esse factaro co- gnoscant. Qua$datn vero apud iptum Je$Mm Ckri-

sentias ab ipso immediate doceri introducuni, qnia ipse, duB in lantuin, quanium pracdiximus, ceteras omoes simul in divinis illuminaiionibus superemi- neut ut mediate, liocest, veluti superiore uatura interposila, quaesiioues reverenter appeiunt, id est limide, quod graece dicitur tOXaSu;, desiderant. Eu}to6<uc eniin est eum amore timidiias vel verecun- dia. Et eHhn mn inde inierrogani, lioc est, el ejiim non ipsum Jesum immediate interroganl, ^uureiut" rubra ve$iimenia? vel sicut in melioribus exempla- ribus invenilur, quare tui ^* coceinea vestimenta? Apud seip$a$ ‘* vero detiberanl anie inlerrogare, vel simpliciler transfertur, apud se ipsas cunclanlur *• vel baesitant " anie dicere. Potest et sic inlelligi :

^tum ^ quaerentei , ei pro nobi$ suae Htinae B et enim non inde interrogani, et enim ne inde, ab

actioni$ scientiam di$centes , et eat Jesum ** in me- 4ietate ’ doceniem el praelargiens eis manifeslantem $uam kumanam benitfnitatem. Introducunt quoque, iuquit, tbeologi qnasdam, boc est, excellentissimas caeiestes essentias , apud ipsum Jesum immediale •eaaper esse, quaerentes et disccntes ab ipso suae pro nobis divinae actionis, boc est, incarnalionis, et paationis, et resurreclionis, etassumpiionlsincaelum scientiam. £t introducunt ipsuin Jesum docentem eas immediate et manifestanlem iis ‘, praetargiens, boc est, prius quam ceteris largiens, vel sicut etiain polast interpretari, praelargientem * suam fauma- nam, hoc est clementem erga salutem humani ge- uerift benignitalem. Ego enim, inquii, disputo ju$ti-

ipso videlicei Jesu, interrogant. Siquidem prae- dixit, ut mediale, id est quasi inediate, non aulem omnino mediale; nulla quippe creatura inier ipsas ei Jesum altior esl , ut praelaiis raiionibus incon" cusse definilum ‘. Cur autem quasi medi^te, non auteo) penitus immediate, vel peniius mediate inier- roganl? ftationem reddit : apud se ipsas vero deli- berant interrogare, velut planius Iransfertur, dicere; deiiberant quippe aititudine mysieriorum expave- facti , utrum interrogarent ’ necne. £t ipsa ‘ deliberaiio veluii ** quaedam medietas a tbeologis vocalur. Ideoque neque roedietas est, neque ’ immedietas. Mibi autem videtur non aliunde banc deliberationem excellentium essentiarum tbeologos

ttaM et judicium Salutaris. Senientia sanctae Scri- ^ inleilexisse, nisi ex ipsa visione, quae describit, duo

pturae approbat, quod Dominus Jesus proximas sibi caelestes essentias semper doceai. Ego, inquit, Jesus Tidelicet , disputo justitiam et judicium Salutaris, meiprofecto, qui ^ caeiestinm ei terrestrium salus sum, et pax, et redempiio. Quae enim malor justitia est, quam ut * Creator creaiuram , quam ad ima- ^r.cm suam fecerat, ab erroribus suis revocet simi- lemqne sui resliluat; quid majus judicium, quam ut puniat in crealura, quod non fecit, liberel, quod fe- cit. Hinc Psalmista ail : < Misericordiam et judicium cantabo tibi, Doinine > : misericordiam videlicet libe- rando naluram , judicium vero puniendo deiicium. Miror autem, quia et caelestium essentiarum primae,

Cberubim"se invicemintuerietquasiconsiliari, quod etiam iste magister in sequentibus voluisse videlur. Ostendentes quidem, quia discunl, et deificaescientiae" appetunt, bocest.per banc deliberationem ostendunt, quia discunt, et deificam scienliam, quae se *^ deifl- cat, ab *’ Jesu potunt. Non autem praesilienteg per " divinam processionem indilam illuminationem ; boc est , non ita petunt divinam scientiam , nt praeoccupeht inditam sibi illuininationem per divi- nam processionem ‘. Nihii eniin petunt, nisi prius processione divini iuminis cognoscant, utrum petant, et quiil, et quomodo petere eos oportel. Et boc est qnod dicit *^ : non praesiiientes indiiam illuminatio-

et tantum simul omnes supereminent thearchicis illu- r^ nem divinae processionis. Non *• ergo prima caele- minalionibus ui mediale quaestiones reverenter *• stium inteUecluum ierarchia ‘" , ab ipsa ■ztltxtt.px^et. appeiunl. Ordo verborum : Miror, quia appetunt ut sancli/icala, quo in eam immediate extenditur ‘•, san- mediate quaesliones reverenler primae caeleslium clissima purgatione multo lumine anleperfectae con- essentiaruni , et supereinlnent tantum simul omnes summationis , proportionaliter eam impiens, purgaiuTf thearcliicis illuniinalionibns. Et est sensus : MirOr, el illuminatur, et perficitur. Ordo verborum : Nonne

VARIAE LECTIONES.

• B est dominus. * B illius. * Chrislum om. C, vers. et lext. gr. ^ Sic AB; vers. cl text. gr. ipsum Jfsum. » Corr. B, A in medietatem, B immedietatem. * B d«. ‘^ B praelargienter. • A quidem. " A et. " AB ul revereiilcr. " B com. •’ B’ corr. tua. " B’ corr. tua. " Corr., AB seipsos. " Sic C ol ■ rad. coiT. B’; AB cunctanter. • AB esitnnl, B snpfa adscr. hesitanl. " B* supra adscr. est. • Coiij., AB (leiiberabani. " Sic C et corr. B ; AB ipse. ** A velut. •• B nec. " B cherubin, sic nl.ique. " B* rad. corr. deificam scientiam; C ostendens qiiidem q. d. et deificam scientiam. ** sc om. B. rad corr. a. •• B per. •* inditam illuminalionem, hoc est non ita petunt — processionem om. B.

dicilur. ** B " cori . Nonne. ** A ierarchi. *" exlenditur om. AB, addidi ex vers. el lcxt. graec.

*’ In B •“B

:c\

i

m S13PER lERAHtHlA^I CAELESTEM S- WONYSII. 190

ergo purgatur, el illuniinaUJr, et perficiiur pflma ^ ris, divinoruni inleUectuum doctrinae inditae sunf,

caelesllum inlellectuum iefarchia, abipsa Tthrapxioi, hoc est, ab ipsa Divinitate, qnae liostiarum princeps est principium ‘, saiictificata eeu , ni coumiocUits transferlur, quamvis inusitatius, pontiflcala;el* snb- audiuir : Eo modo, quo in eam * immediate exlen- dilur sanctissiroa purgalione; malio lumine, In mullo lumine, vel iofinito lumine,vel magno valde lumiiie, vei purissimo lumioe , liaec feniiB omnhj ab uno graeco veriuniur «nihov ; ante perfeclae consom- mationis, quod eUam potest interprelari , anieper- fectae consunamativae vel perfeclivae ihelelarchiae ; plane proporiionaliter eam, ierarchiam scilicet, Ini- plens; suo siquidem inflnito lumine (beletarciiia primam implet ierarchlam. Omni quidem * minora-

^rfectiorque earum scienlia “. Discis quippe seni- per ab ipsa Deitate divitia mysieria, quae eMi la- tent. llluminat autem Ipsa divina cognitione, bticest, eadem divina scieniia, per quam et pwrgat non priM contemplantem, primam videlicct ierarchiam, qiiae noii coulemplalur, ni&i prius purgalur ; quaiu maDi» feslat, hoc esi, quam ierarchiam declarat ipM wili- cet diviiia cognitio, per aliiorem quain ceteri» datvr illumiBationem , ei perficicns ilerum , qua»i l«nio gradu, eodem Itnnine scientia , hoc est, in Ki«Blit lucidissimarum doclrinanim, quae est aecundnm h»» bitum. Purgat itaque primitu» divinae scienliae assumptio primain ierarcbiam per inditam scieittiam perfectioris doclrinae. Deimte iliuminat eain, quae »

tione pura, primi vero lunUnh • plena, et primo datam g prius “, quam purgetur, non conteraplalur, pcr decla-

cognitionem el icientiam partieipans perfecta, Piira,

inquit, omni mlnoralione, hoc est, orani subjectione

absoluta *; nuUieniin creaturae ordine et elignitaie

siibjicilur; plena aulem primi luinlnis, divini vide-

licet,et perfecla; priraodatam cogniiionem et selen-

liam participans, hoc est, dum parlicipat ex priino

datacognitioneet 8cientia,sive,utcominodius trans-

ferendum, primo <iatae cognitionis et scientiae par-

ticipans. Comprehendens autem ei ’ hoe dixerim for-

ta$tit non immerito, qUia et purgatio e$t, el iUumina-

rio, et perfeclid divinae scientiae assumptio. Tanquam

si quis interrogairit.quae sit ipsa purgatio,et illuini-

natio, et peffectlo, respondet dicens ; comprehen-

dens, hoc est, breviter coUigens : Et uon inimerito

rationem altioris illuminationis divinorum arcanorura. Teriio eam ** eadem iUuntinatiouc in babitu inconi* mutabili apertissimarum perficit doctrinarum. Aliud enim ‘^ purgare abigiiorantia, aiind iUuminareperdi- sciplinain, aliud perficere animum in babilu inconcusso scientiaeinleliectarumpurgaiissimererumdivinarum. § 4. Ipsa ergo est , qttanlum ad .nostram scientiam , prima eaeiestiunt essentiarum (it<po- sitio, in circuilu Dei et circa Deum immediale ttar.i^ et simpliciler et incessanter circumient aeternam ejut scientiam , secundum excellentissimam , quantum in angetis, semper mobilem coHotationem. Ipsa est “, inquit, quantum nostrae scienliae, bumaiiae videli- cel **, daturcognoscerc, priniacaelestiumesseniiarum

dixerhn, quiai aissumpiis divliiae scientiae ’ purgatio G dispositio “, id est, primus ornatusin circnitu,’^ Dei

est,^ et iTluminalio, et perfeclio. Una enirh eademque divina scieatia assumpta sumptores suos et purgat, et iUuminat, et perficil. Ubi auiem posuimus : Nbn Iminerito, ibi in Graeco oOx KntiMxui, quod com- fflode ac proprie transfertur < non indecore > , seu I non indecenter i. Et iterum vetuti interrogaretur, quid divinae scieniiae assumpiio purgat? qiiid illu- minat?quid perficil? et in quo? et quomodo? con- festim explanal : Jgnorantia * quidem ulpote purgans, lecundum ordinem indita scientia perfectiorum doctri- narum , illuminans aulem ipsa divina cognitione, per quam et purgat non prius conteMplantem , quam ma- nifettat per altiorem illuminaiionem, et perficiens iterum ipso lumine, secundum habitum scientia luci

et circa Deum, generaiiter plane ‘*, sicul el ceterae essentiae, in circnito Dei , specialiter vero circa Deum ; immediate quidem, nulla crealura interpo- sita ; nam et duodecim tribus Israel in circuiin ta- bernaculi teslimonii iindique castra metabantur, lon- gius lamen, eirca vero tabernacnlum immediate et proxime summi sacerdot^s etlevitae; stans, stat quippe ipsa; et ftimpliciter, hoc est universaliter, et incessantsr circumiens”, sive, si volueris transferre, incomprehensibiliter ambiens aeternam ejus scien- tiam. Siat ergo et, dum stat, unlversaliieret inces- sanier vel incomprehensibililer circnmit " vel ambit aeternain Dei scientiam. Stai quidem , quia unifor- miler in eodem pern\anet, ambit vero et circumil **

dittimum doctrinarum. Purgal, inquit , ulpole, hoc ^ univcrsaliter, quia *^ nihil est iii divinis abditis,

est, verbi gratia ab ignorantia per inditam ordinate scientiam perfeclioruni docirinarum, hoc est, per iusitam in primo ordine caelestium esseniiarum , de qno sermo est, perfectiorum doctrinarum scieniiam. Perfectiores ‘* enim primae ierarchiae , quain cete-

quod non inquirat : spirilus enim scrulalur etiam profunda Dei ; el incessanter, quia semper inovetur ; incomprehensibiIitervero,quoniam nec a se’ipsa’, nec ab inferioribus comprehenditur, quomodo vei qualiter aeleroam Dei scientiam ambit vel circumit.

VARIAE LECTIONES.

• B* supra adscr. e< prinerpium. * ABCiyuorf.B* ^Morf punet, insignivit etad marg.adscr. cf. * A.ea. *.B •iquidem. Corr. B;provei-o/umtnt<, A6 tjo/umtnts ; vero om. C. * SicG; A.abtolutam,Babsotutam (pancl.

adj. B’. ’ et om. AB, add. ei vers. et text. graec. " B sapientiae. • B” ad marg. adcr. Ab ignoran- tfa. ** A. Perfectionis. " B’ supra adscr. e»t scientia. • Sic C et corr. B, AB propWui. " Pro cam B tero. “• B supra adscr. etl. " A esiet, inquit; et rad. del. B. ‘*B scilicel. " B essehliarium cogmcio

dispotiiio (punct. B* adj. videtur). " .\6 circunitfu, sic ubique; sed B sempef, uno hoc toco excepto, rad. corr. circuitu. " plane om. B. *” B circumiem, sed rad. corr: cireuient. ** B ctrcumtt (punct. adj.

B*K " Brad. corr. circuil. ** B auoniam. *^ Sic C; pro nec o te K necette B ncce. " B xUa

191 EXPOSITIONES JOANmS SCOTI 192

i- ••. 1-1.11 j

Ambil auleiu aeieroam scienUam, non ul exleriai A exceUiuimae ip$iu» iUumnattonit emtN«n(ia. Laudes

eaih ’ cireumscribat, sed ut interius eam lustret. QuAenam CMatura sit , quae aeternam sui Creatoris scieotiam ambire possit, quae omnia inira se * con- tinet atque coartat? Secundum excellentissiroaro, qoantum angelis conceditur, semper roobilem coUo- catiooem ; lemper quippe collocaiio ejus , boc est, staius mobitis est, et motus collocabilis uniformiler, Tidelicet stabilis. Quid iiiirum, dum et hujus sensi- bilis spbaerae * stabilis motus sit, quoniam unifor- miter oiovetur, et status mobilis, quoniam seinper movetur ^! Multa$ quidetn et beatas vident pure con’ templalione» , $implo$ ’ vero et immediale fulgore$ iUuminata, el divino aUmenl» repleta. Multas, inquil, et beatas tbeorias prima ierarcbia pure vidct. Ipsa

ipsius dicit , quibus Deum glorificat tbeoloKia , bo- minibus tradidit . Alii quidem enim eju$ ,’ $en$ibiUter dicere, hocest, aliiquidem pariicipes ejus, primae videlicet ierarcHiae,. sensibiiiter dicere ^a " tbeo- logis traduntur, tanquam vox aquarum reboant : Be- nedicta gloria Domini ex loco $uo ‘. AUi vero iUam valde laudabilem et piit$imam reclamant iheologiam : Sanctu$ , Sanctu$, Sanctu$ Dominus Deut ‘^ Sabaolli, plena ett omnit lerra glpriae ejut. UB! posuimus piis- simam, ibi etiam honorabilissimam , vel vaMe ado- randam " potest interpreiari. Qtiod auiem dicit, seiisibiliter eos dicere **, non facile patet, utrom veluli per quaedam spiritualia corpora ** sibi conoa- turaliter adjuncla, in quibus etiam humanis visibos

quidem divina sapienlia , quam clare conspicalur, B apparuisse divina tradit bistoria,. praefatas laudes

multiplex est et beaia. Quoniam vero ipsa iiiulliplex sapienlia simpla est et individua, propierea sim- plices suos fulgores in primam primilus diffundit ietarcbiam, quibus illa illuminatur, ac veluli divino alimento, sive, ut planius Iransferlur, divina laetitia satiala repletur. MuUa quidem primo dala futione, $ola vero dometUca et unifica divinae refectionit unt- tate; multaque eommunione Dei et cooperatione digna effecta ad eam, ut pottibile, timilitudine bonarum ha- biiudinum et aciionum. Yerborum conslructio talis est : Digna effecia est miilta primo auie alias ierar- cbias fusione sapientiae, sola vero, hoc est sid(julari, domestioa, proxima plane, et unifica divinae refe- cllunis onitaie; non enim omnis unitas unifica tot.

corporeis sensibus sensibili voce coaptaias bymni- zant*’, an quia propbeticis visionibiis ita apparuere veluti sensibiles, in similitudine videlicet seiisibilium vocum prolatae. Verumtamen quoquomodo ^int, ab cxcelsissimis priinae ierarcbiae essentiis eas fieri tbeologus iste leslalur. Ait enim : Hat autem excel- sistimat caeiettium animorum hymnologiae jam qui- dem in hi$ quae $unt de divinit laudibus , quantum possibile , aperuimut, et dictnm ett de Ititin iUis , quantum ad no$ , $ufficienter ; ex quibu$ bt admonilio- nem $ufficil dicere lantum $ecundum praeten$ temptu. £x bac sententia possumus cognoscere, de divinis laudibus ipsum scripsisse, quoniam in libro dedivinis nominibus ex, amaloriis hymnis sancti Jerotbei quae-

sed.sola divina; mullaque communione Dei et coope- C dam introduxit, in quibus de praediciis laudibus ni-

raiioiie digna facta. Eum quippe primo omnium communicat, hoc esl partic’pat, eique * cooperaiur in adminislratione universitatis infra se conditae. Quomodo communicat et cooperatur? In similitu- dinc, videlicet ad eam, cnmmunionem^ plane , et cooperalione bonarum babiiudinuin e^ aciionum , quantum poiesl lieri. In simililiidine itaque bona- rom babiludinum, boc est virlutum, virtus enim est babitus rationalis aut inteUectualis slnimi , et io simililudine bonarum actionum communicat Deo, eique cooperatur. MuUaque dtvinorum tuperpotiie eognoieen» , tt dit<ina« tcientiae tt cognitionis in par- ticipatione, $ecundumquod fa$ ett, facta. Faclaque est •ecuodum quod fas, boc esl ^, ticet, est * Juslum *,

hil tractatur. Ubi posuimus adraonitionem *, ibi vfrofcv«(rty io Graeco , boc est , aduionitionem vel re- cordationem. Sufficit, inquit, baec pauca ex diviois laudibus ad praesens tempus in admonitionem vel recordalionem dicere. Quia iheologicam ** tcientiam iptaprima di»po»ilio’’, quantum fat , illuminata ett athearchica 6oni(a{e, bocest, quiaprima ierarcbia illu- minata est in tbeologicam scientiam ab ipsa divina bonitale. Et ne mireris consiructionem : illuminata tbeulogicam scieniiam; est enim rata, dicimu» quippe iHuminor *’ a te artem, doceo te discipUnam- Qua tanquam deiformit ierarchia et aliit quidem ean- dem deinde tradidit ; boc esi : ex quadivina bonilate , vel ut planius (ransferiur, ex eadein divina bonitale ;

io participatione divinae scientiae et cognitionis, D tanquam deiformis; quemadmodum quippe diviua cognoscens, dum cognoscit, supereminenter multa” bonitas conformat pmnia , iia et ipsa prima ierarchia divinorum, subauditur iniellectuum. Sequitur : Pro- ceterarum sequentium se deiformis est , boc est , eas ptertaet laudetipnnt thtologia ki», qui in terra*^ sicut Deus format; et aliis quidem eandera deindc «wU, tradiditt in quibut miraHUier manife»ttaur tradidit, id est, eandem divinam bonilalem , qua

VARIAE LECTIONES. ’ A eum. * «« om. B. " AB »pere. * et »tatu» mobiU» quomam »emfer movelur om. B. ■ Sic AB. * B” corr. a(fu«. * B «jfuod Aoc /m es(, B* adscr. corr. ^uod /as ««( /m e«(. Conj., AB«(. • B adscr. ««(. C in

pariicip«(ion« teeundum auod fa$ ett, hoe ett Ueet et injuttum in participatione cel. ‘* Sic C, AB tuper- emintnlem multam. " A inlra. ‘* in quibut mirabiliter — ’ iradidU oro. B. ‘* dicere om. B. ‘^ B’ corr.’ dic«ndo. ‘* B koc ett a. ‘* Verba supra omissa : in 9tti6us tnira6i7i(«r — «mtn«n(ta B ad marg. adscr.,

ted falso huc interenda esse indicavit. " Sic AB, in Graeco Biit deesl. ‘* SicC, et corr. B*, AB adoran- tem. ‘* B dicer* «0«. **B«orpora«))^ri(ua/ia. ’ ABumnizanl.sicubique. ** B corr. nmmoni(ion«ni. *B quia ifmm theologicam (puncta B ad). videiur). ^ bic C et corr. B’, AB deposUio, * ** Corr. B, AB i//H-

minv, B’ marg. adscr. vel erudior, C t//HmtNO (e artem.

m

SUPER HEUARCHIAM CAELESTEM S. WONYSH.

m

prinw iJhiminalnr, aliis deiiulti, seqitenlibus : vide- A reminrno SKlaa, qiiod nascilur a verbo ^uifjn, boc

licet se, distribuit. iUu4per brevitatem dicere sub- introdtKens , hoc esl, ii^Md breviler dicere subiiilro- docil ipsa ierarchia , ipsam • piiiaimam el plus quam lcmdnbilem et laudabilissimam theartliiam fas esl be- nediclnm* esse a iheodochis^, quanlum possibile’’, cognosci et laudari , inlelleclibus; ipsi enim sunt lan- quam deiformes divini loci thearchicae , ul eloquia aiunt, quietis. Hoc esl , inquit, quod breviler stibin- iroducil priflia ierarchia, quod fas esl el lex et ju- stum. Ipsara piissimam, rel honorabilissimam, vel vtlde adorandam , et siiperiaiidabilem et laiidabiiis- simam DivinHaiemfas est benedictam * esse a theo- dechis inlellectibus, ex recipienlibus videlicel Deum intellectibus. ipsi enim inteliectus, qui Deum reci-

esl pervenio ** velpenelro; hoc enim proplcr facili- laiem inteliigentiae feci ••. Sed si quis proprietatem inlerprelalioiiis sequi voluerit, pro exlendens pole dicere pervenire ‘* vei penelrare faciens , ui lalis sil sensus: A superca«lcstibus essenliis nsqnc ad novis- sima terrae bonilatem suam, hoc est pi-ovidentiam, omnia, <iuae sunt, penelrare facit. Tanquam omnin essenliae snperprincipale principium el causa , omniii superessentialiter immensurabili continenlia circMm- ligans. Non inmerito, inqiiil,-provideiitia ojus exten- ditur in omnia , vel penclratomnia. Esl enim omnis essenliae siiperessentiale principium, et ora- iiia superessentiaiiler immensurabili cnntinenlia circumiigat. Ubi simililer, ul faciiius inlelligere-

piunt, lanquam deiformes divjni loci sunt divinae B lur, clrcnmligans Iranstuli pro graeco parlicipio

q«ietis , ul sancta teslantur eloquia. In ipsis siqui dem Deus qniescit. Theodochos autem dicitur quasi Btov ooxof , hoc est, Dei receplor. Quo nomine oinuis purus animiis sive huinanus stve angelicus pole vocari. In ipsis enim dtiobns Deus quiescit. Et quia monas eht el * unitas, tres subslanlialiter. Hoc quoque subintroducit ^ sequeiHibus se ierarchiis prima ierar- chia caeiestis, quod tliearcfaia, id eslDivinilas, mo- nas*, Jioc esl unitas; Ires substanlialiter, Divinilas quippe unitas est in essentia , triniias.in siibstantiis. Inter monada autem et ei>ada , qiiaravis apud nos unam habeant interpretalionem , monas 6nim dici- tnr unitas, similiier enas unitas, talis diffei-enlia videtur inieresse , quod monas sit proprie ipsa uni

nspi8eSpocy[ihri , quod proprie inlerprelatur palmo vel pugnocoinprehendens. Finit capilulum seplimum, Incipit octavum.

CAPITULUM VIU.

Cujus praefatio est :

De Dominationibus et Virtutibus et Poteslatibus et (U mediaearum ierarchia^,

§ 1. Transeundum nunc nobis in " mediam cae- lestium inteliectuum exposiiionem , Dominntiones illat supermundanis oculis, quantum possibile esl, explo- ranlibus, et vere potenlia speculamina divinarum Po- testatum et Virluium. Post explanationem, inquit, primae et sublissimae ierarchiae transeundiim nunc

tas, ex qua orones numeri procedunt, princlpium ^ ‘” mediam ierarchiara, quae etiam secunda esl, no-

quippe et causa est totius numerositatis, enas ’ vero est ipsa uniias snbstantiarumsiveinsuperessentiali ‘> esseniia ,‘quae Deus est, sive in generibus, sive in formis, et simpliciier in omnibus, quae unam ean- demqne parlicipant essenliam.THvina itaque bonitas monas est, quoniaro prmcipium et causa est omnium quae sunt, enas" autem, qooniam unitas est^ in tribns substanliis, et tres substantiae in unitate es- senliae. A supercaelestibus essentiis usque ad novis- sima ‘* terrae extendens bonilatem suam in omnia quae sunl providentiam. Hoc ilem prima ierarchia in lau- dem Divinitalis subintroducit, quod a subliinissimis caelestibus essenlirs usque ad novissiina terrae in- tenditbonitalemsuam,videlicetinomnia,qHae sunt,

D

bis explorantibus, vel slcut proprie Iransfertur, no- bis intuenlibus Doininationes*^ illas intellectualibus oculis secundum nostram possibilitatem, el in vere potentia*’ speculamina divinarum Potestatum et \irtutum, siroiliter subaudis transeundum. Eteniiu unaquaeque super nos essentiarum cognominatio pro- pria earum significal virtules*". Igitur sanclarumDo- minaiionum manifestalivam nominationem aestimo declarare absolutam quandam et omni ignominta ni> norationis liberam anagogen. Quod eiiam sic possu - mus inlerprctari, non servilein quandaiu el omni subpedeslri minoratione liberam anagogen. Hoc qiioque in laudibiis Thronorum posuit. Ignominio- sum quippe est el minorationis et subjectionis, id est, servitutis indicium, pede ingredi, ex qua libera

providentiam. Et nemo arbitretur, rae per ignoran-

liam transtulisse : exlendens, pro graeco pariicipio et absoluia est caelesliura Dominalionum anagoge,

VARIAE LECTIONES.

• ipsam om. AB.add. ex vers. et texl. graec. » Sic C, AB benedicla. » B’ corr. theolochis. * B’ ziscr. est. " Sic C et corr. B*, AB ‘benedicta. Ul om. AB, add. ex vers. et loxt. gracc. » B iw- troilucit. « B* supra adscr. esl. » A enahs.B enahs. " A B sive in snperessenttalt , C su superessen- tinli. " A enahs B eriahs. " est om. B. " Rad. corr. B ; A novissimum, B novisstmam. »*Emend., A BC praevenio. ^’^‘B fncilitalem feci inlelligenliae. ‘« Sic ABC. ’ B’ supr. adscr. est tn. ^" X donationes. •» Sic C et corr;B’, AB vere polenie. " Sic AB, versio habet : cognoininatio Dei ttnilalortas earuin stgntfi- cai deifortnes proprietates, quae cum textu graeco ad verbum conveniunt.

NOTAE

• A lilleris miniatis : Finit capilulum seplimum. cipibHs ct Archartgelis et Angelis et de ullima eoriim Incipiloclavttm,cujuspraefatioestdeDominalionihus iernrcltia; IV in infima paitc membrariae ailscr. el Virlf.iibus et Poieslalibus et de media earum ierar- Cnpiiututn VIII de Dominaltontbus et VirltUtbHs et chta. B litleris miiiialis : Capitulum nonum de Prin- Poiettaiibus ’et de medin eorum terarchta.

Patroi.. CXXII. “^

m EXPOSITIONES JOANNIS SCOTl m

lioc esl.sarsnm versus aiirtudo; nil enim lerrenum, A membris, subaudiiur a supcrioribus.: aestimo decla- iiil vile, nil scrvile ipsarum alliludincm deprimit.

A’on assimitat tijranmcanm dissmilitudinum^ ullo fno.7o,lioc csl, se lingil* vel coloral illarum alliludo, iinain esse lyrannicarum dissimililudinum. Tyran- iiica quippc domiiialio verac Do:i inalioni dissimilis^ est. Cacleslcs aulem Dominaliones non tyrannice , non superlic, scd niodesle et bumiliter in amore D.i el subdilorum sibi dominanlur. Universaliter eam incliualam liberaliter’’ severam dominationemf omni minulivae’ servituti superposilam, a superioribus subauditur, aeslimo declarare, universaliter inclina- lam modeste et bumiliter ct liberaliler severam, sive ni polcsi iransferri, irreprehensibilem * dominatio- nem superpositam omni n.inorativac servrtnti. Non

rare. Proprie ov universale, ipsum summum bonum dicit, quod proprie est, et universale bonum est. Omnia siquidem boiia non per se bona, sed parlici- palione universalis boni , quod vere " bonum est, bona sunt. Ideoquc dixil : adnulliim vana videnlnim, boc est, adnullum eorum^Sqiiae per se considerata vana videnlur.Videnlium cnim dicit pro visorum, hoc est, quae videnlur, usilatissiino ‘« Graecorum more, et quia a verbo S6zofit«i” , hoc est video el" videor, derivatur , quoniam commune esl ; ut sit sensus : sed •’ aeslimo declarare conversam non ad aliquid eorum, quae vana videntur, quia per se non sub- sistunt, sed ad id, quod proprie est cl universale. Auimadvertendum, quod Graeci Deum vocanl ali-

itidigenlem subjeclionis omnis et remdtam ab uni- B quando neulraliler ov , quod «st, aiiquando mascu-

versa dissimiliiudine et kijyiarcltiae’’ incessanler ap- petenlem. Acslimo dcclarare “ntiUius sul)jectionis’ indigcnlcm , niii soli’* Deo et " praecedonli ‘* se ierarchiae; ctremotam abomni dissimilitudine.quae cam deformcm dissimilemque Creatori “suo efficial ’, ct kyriarcbiam” , hoc cst, ipsam Divinitatcm, quae kyriarchia’* dicilur, quoniam princepsest et princi- piuin totiusuoniinalionis, indesincnter desiderat. Et ad ipsamHlius ipsius nattiraliter subsisUntis virtvtis tijnililudiuem , quantum possibile , elseipsam, et quaeposteam sunt,deiformiter conformantem.tiAv.c sententiam proplcrea sic inicrprelali sumus per am- liitum, quoniam y.vpia " in Graccoestpositum, cujus iiilerprelatio propria uno non cxprimitur verbo, sed

line wv, qui est. Et kyriarchicae " semper deiformitatis in parlicipatione secundum quod possibile ipsi factam. IIoc ultiinum omnino palet. Quod eniin dicil in par- licipalione kyriarchiae ^* deiformilalis factam^’, commune est omiiium caelestium essentiarum. Om- nis quippe virlus earum in parlicipatione Deitalis est”, quae " est Dominationum princeps. Jpsaj^i ** vero sanctarum Virlulum, subaudilur aeslimo decla- rare norainalionera, fortem quandam et incommuta- bilem virilitalem in omnes secundum earum deifor- mitatein operationes, ad nullam susceplionem indita- rum ei divinaruni illuminationum imbecitliler infir- malam, polenlerin imitalionem ‘" Iki reduclam, non relinquentem suimet imbecillitale deiformem motum.

sic : naturaliler subsisleiis virtus, ut sit sensus : In- C scd firmiter ferentem in superesseniialem el potendfi

desinenlerappclil simililiidinem .id ipsam kyrian»’, lioc est viiiutem, quae naluraliter pcr se subsislit, eiquaenihil aliud cst, uisi ipsa pcr seipsam sub- sislcns Diviniias, quae , qiiantum possibile cst, el ipsain, dominationem videlicei, et uuae post eam Eunt, in infcrioriljus ordiiiibus conformat, Videtur enim posse sic breviter « iransferri : Et ad ip«am “ejusdem proi^riam” simiUtiidincm, quantum possi- bile**, ei sc ipsam, ct qnae post eam suni, confor- maniem, nl sensus sit : Ei aestimo declarare appe- lentem ad ipsam propriam similitiidinem ejusdem, kyriarcliiae plaiic, qnantum possibile, el seipsain, dominalioncm scilicet, et quae posl eam sunl, dei- formitcr conformantem et ellingentem. Et ad nullum

cam " virlutem, et ipsius iniaginem virluli similemjutla quod licet faclam ‘, et ad ipsam quMem ut principa- Um virlutem potenter conversam, ad secunda vero virtulis datricem el deiformiler provenientem. Nomi- natiOj inquii, Virtutum fortem et incommutabilem earum virilitalem vel vigorem vel strenuilatem in omnes dciformes operaliones declaral, quae virililas iiuUa imbecillilate infirmatur in susceplione insila- rum sibi divinarum illuminalionum, quae polenter in imilationem Dei reduciiur, lioc est sursum ducitur, quae non relinquii^* sua debililaie, quia nunquani debiUtatur, deiformem molum, sed firmiler se ipsani fcrt, hoc cst, firmiter lendit in supercssentialem, divinam plane virtutem, quae ’ se potenteni facil"*»

vunn videnlium, scd ad proprie “ON universnle couver- ^ el quae ^*’ facla est imago ipsius superessenlialisvir- .

«am; in omnibus bsijus senlentiae tolis”, hoe est lulis, diira sit virtuli similis, et quae conver.titur po-

VARIAE LECTIONES.

» Corr., AB dissimililudinem. * Sic C, A sel ingil , B fringit , rad. corr. fiugit. ’ A similis, * B /i- beraliliter (punct. B* adj. videlur) ; B* supra adscr. el libLraliter. ’ B minuti. B’‘supra adscr.-re. * B irre-

vrehensibilem (puiict. adj. et t supra adscr. B*, ut lcgas irrepressibilem). ’ Corr. B*, A kyiarcliiae, B kyrar-

cltiae. ’ Sic BC, B* corr. declinare, A declinare. » A subvecliouis. "" B solo (t supr. scr. B"). *’ A ex.

" Sic C et corr. B*, AB praecidenli. " oiiatori (punct. adj. et cre supra scr. videlur B*). ‘* Corr. B*, ABC inficiat. “Sic AC; B kyriarchium. ‘’^ Sic C et corr. B*, ABkyrarchia. " AB xv/jpa. " B kyriam. " B sic breviler posse. " B propriam ejusdcm. " B* siipra adscr. est. ** Sic C, A colus, B coliis. ’,Sic C et corr. B, AB quid vero. ‘* eorttm oni. A, ad marg. adscr. B. •** Corr. IV, ABC usilalissimo. ** B* marg. adscr. docltomatjm. ’ B’ corr. vel. • B’ corr. et. ’ Lx vers. et texl. graec., A cltiriarchie, B ki- riarche, C kyriatchie. ^” AB kyriarchie. ^i sic C ct corr. B’, AB formam. " Sic C, AB sunt. » Sic C et corr. B, AIJ qui. “^ B* marg. adscr. De viriutibus. " A intitatione. " Corr. B*, AB poniificam. •” Ex \crs. ei icxt. giaec, AB fucta. “* Sic C ct corr. B”, AB reliqnil. " B* voci quae ptincta subj., el supia &cr. ver. ■"" Utcit. oni. B. *" B tjuae $e.

197 SIPER lEKARCHIAM CAELESTEM S. DIONYSll. tD8

tenleradlpsamvirluieinraeriloprincipalcm.quoniam X per tnediam illam »’ tecunda tnatnfeslntione delaiin.

omnium virlutumet princeps et principium est, quae eliam ad secunda virlutein dal cl deiformiter prove- i;it, lioc esl, instar divinae processionis. El notandum quod, ubi posuimus ’ virluti similem ct virtutis da- Iricem, ibi in Graeeo composila sunt verba, quae composiiive non possumus iransfcrre, nisi forte, quamvis inusilate, dicainus 5vv«t*oji5rj * virtuiifor- mem ; 5’Jv«|xoSoTw; ’ vero, dum adverbium videtur, non nisi nominibus potesl Iransferri, ne nimiiim in- usilale verlalur. Propterea diximus : virluli simi- lem et virtulis datricein. Ipsain * autemsanclarum Po- teslalum, boc est, ipsam nominalionem sanctarum Poiestatum aestimo’ dcclarare aequipotenlem ’ divi- narum Dominaliomtm et Virtulum bene ornatam et

Has, inquit, proprias virlutes ac deiformes medius caetestiuin animorom ornalns habel, iJcoque purg.i- lur et illumiiiatnr el pcrficitur , quemadmoJnm diclum est in superiori Capitulo de prima ierarcliia. Ncc aliunde pnigalur el illuminaluf el perficilur, nisi a divinis illtiminationibiis, inditis sibi secundo, aJveibium** estsecundo, per primam icrarchicam ** disposilionem, qiioniam illa primo , is!a vero sc- cundo per illam divinas partrcipal illiiminaUones, et per mediam illam iierum secunda manifestalione in teriiam ierarchiamveluti per secundam*’ mDnife- stalionem ipsis divinis iUuminationibus dclatis, sivc ut proprie transfertur, distributis. l^.ItaqueperaliamdSctionemvenireinaJiumangelum

inconfusam circa divinas susceptiones ordinationem, " audilum,sijmbolum ^’^ faciemus a longe superperfectite

et per processionem occultae in sequenliam " perfeclio- tns. Haec, inquil, supernorum civium colioqula, quibus videmus per aliura angelum diciioncm venirc in alium angehim, in quo est audilits, signnm facie- mus a longe superperfeclae, hoc est, plus quam pcr- feclae perfecliotiis , et per proccssionem occullae in sequenliam ‘. Ac si aperle diceret : Nos Iwmines, qui non experimenlo, sed argumeiilo divinos explp- ramus sensus, faciennis’*’’ argiimeiiium el apertissi- miim signum, quid de loiige, hoc csl, ab ipsa cclsi- tudine divinae sublimitaiis , quac loiigissime ah omnibus, quae sunt, removelur, plus qiiam perfeclu el per arcanam processionem occulta perfeclione *’

el ordinatum “^ supermundanae el intellectualis pote- slalis, non tyrannice inea, quae inferiora sunt ‘, pote- slativis virtutibus praecipitatae, sed potenter in divina posl bene ordinalas reduclae, et post se deiformiter reducenlis, et poleniificam ’ exusiarchiam^’’, quan- lum fas est, assimitalae, el eam, ut possibile, angetis revelanlis in bene ornalis per ipsam ordinibus potesta- /iwo i’in«/e. Ipsa”, inquit, nominatiosanclarum Po- lcstalum declarat aequepotentem" vel aequeordi- natam ‘* ordinationim divinis Dominalioiiibus et Virtulibus, el bene ornataro, et inconfiisam, quae non lyranfiice, hoc est, non abusiva polestate in ea, quae sibi subdila sunt, in ficia ‘^ similitudinc po-

lestativarum virlutum praecipilalur, sed potenter, gradalim et ordinale in sequcntiam", in caelestiuni

-: … -„„:« . r..… „«.„.,.:,-:.„/»:„ a:-.:-^ vj _.•…. ..;i.i:… . -i:..: .1-

sive ut proprie transferlur, poienlissiine in divina reducitur post bene ordinatas, hoc est, post priniae icrarchiae pnlchre ordinatas virlutes , qnae eam praecedunl, et postse, id est ’, infra se ordiaatas virlules deiformiter reducit", sursum plane ducit, el potenlificae exusiarchiae, hoc est Diviniialis, quae {^ovffioffotif ‘, quia potcsiaies facit, i^ovdiKp- x£a’ vero, quia poieslatum princcps est elprinci- pium, nominatur, quantum licet, simiiis facla est, et eam i§oufft«px’««’’*i qnantum possibile, angelis revelat potestativa virtute in bene ornalis ordinibus per ipsam, suam videlicct ordinationem, per quam iiiferiores ordines ornantiir. Has habens deiformes proprielates media caelestium animorum dispositio pur-

virtulum vidclicet consequenlem orJinalionem de- scendit. Et hoc esl illud argumenlumel signum, per alium angeliim prOfeclo ’’ venire diclionem a summa Divinitate in alium angehim, in quo illud vertilur ^* diclum in auditum ; non quod in eis corporoi sensu-J sint, sed quod sic visio prophelica forniata sil. Sl ergo.quod summa bonitas praecipit, prinia " ierar’ chia in aliam atquc aiiam ierarchiam,’ veluli in alium alquc alium angclum , in qiiibus illa dictio auditur, descendit, signum csl ‘* incunclanler di- vinae processionis per ordiiialos gradus a snmmo usque deorsum, hoc cst, ab cxccllenlissiniis caele- stibus essentiis usqiie ad homiiies, qui ctiaiii :;ngcli dicuntur, quando divinum consi ium, quod per su-

gatur qnideni^t illuminatur et per/icitur, quemadmo- rv perioresangelos accipiunt, inferioribusscai.nuntiant. dumdiclumest, a divinisittuminalionibus, indilis sibi Hoc aulem dicit, ut inlelligainus mirabilem reriini secundo per primam ierarchicam*" disposiiionem, et disposiiionem, pcr quam divina Providcnlia univer-

VARIAE LECTIONES.

• Corr. B*, proquodubi posuimus kTi uhi posuimus quod, C, quod non posuimus. “* 5uv«uoJt5fl in codd. ita scriplum esl, ut raciilime legas lalso 3«v«f;ioffiav , (luare B* marg. adscr. i. e. dynnmosian. ’ B* marg. adscr. i. e. dinamodotos. * B* marg. adscr. De polestatibus. * A ips. nom. sanct. pole. vominalionfm aeslimo, B ips. n. s. p. nominaiionem aestiino. * Sic ABC. ’ B* adscr. i.e. ordinntionem. * B sunliiife- riora. • Corr. B’, AB pontificam. " B’ ^\&gt;r:y %cr. aliter causalem potenliam. ‘* A jpsrtm. ‘SicAB,C aequipoientem. ‘^ Sic ABC. ‘’SicC,AB inficla. ‘» Sic C el rad. corr. B , AB idem. •« H reduciac, B corr. reducens. ” A ego cMcrcQitois, B ego oxxtiotzoio; . • A B ego nvai«pxtot, B" corr. «xouo- •* AB egoa\j(iiapyta.‘j,li’ coTT.t/mtv. " Corr. B’, kB ierurchiam. ‘Bmarg. adscr. iltum i. e. primnm ierarcJiiam, “A Ad verbum »” Corr. B*, ABC ierarcliiam. »* B sanclam, B’ snpra scr. secundam. •“B* marg. adscr. simbolum i. e. exeniplum sive demoiislruiioiiem. ‘* B sequentia. " B* corr. sequentia. *” B facie. B’ adscr. -mus. ** Rad. corr. B, AB perfeclionem. " B ««^uen/iam ^punct. adj B ). " Corr. ‘■i’, AH terfecto. ** B vertitwr illud. " A per prima. B per prima. (puncl. adj! B’.) >» Corr. B’ , AB rjns

m EXrOSITIONKS JOANMS SCOTI m

siiiUis con.lilac plenitudinem inofTabili processione A cipiiim oinniiim, qnod supercssenliale es», Dcun»

(lisponit. Knim sapientes circa sacrns nostras ’ im- iHclationes * aiunt , per seipsas lncenlcs Jivinorum plcniludjnes, per alteras contempliUivarum ’ parlici- patiommi, esse perfecliores. {iim\ praedixil, pcr snmmonini saccnlolnm approbat lcstinionium. Sapientes eniin, inqnit, qui sacras nostras hoslias 01 immolaliones ^ mysticas pcrfecJe iiitelligunt, di- «jmt, pcr se ipsas immcdiale liiceiilcs plcniludincs (livinorum inlcllcclunm, hoc est, divinos inlellectus, (\m perse ipsos immcdiate plenissime lucent, per- rocliores essc, qiiam coiiUjmplalivacparlicipalioncs,

• conlcmplativi " scilicct intcliectus, qui divinam crmicmplationem per alieras virtulcs parlicipant. Uuod J)ieviier coiligere possnmns. Perfecliores sunt

vidcliccl, reducnnlnr, el a " participatione telelar- chicarum, divinarum videlicct, purgationum ct illu- niinalionnm el pcrfeclionum, qiiautum liret, cfficiun- lur. Divinilas " autem, ut saepe jaiu dictuni *’ , telclarchis dicitiir sive teleturchia, quoniam hoslia- rum principium est et priuccps. Et haec " lex ex divina laxiarchia, hoe est **, cx ** ipsa deitatc, quae proptcrea taxiaichia dicitiir, quia totius ordiiiatio- nis priiicipium estet princeps, qiiasi Ta^£6>v «px’’ **» quod est ordinum principium, tradita est, secunda sciliccl speculamina per prima diviiias participare illnminaliones. Invenies autem hoc et multoliens *• tlieologis " expressum. Ac si diccret : iion soliim a sacerdolali tradilione, veriim etiam ab ipsis propho-

4livini inlcllcclus.qui per seipsosimmediaie divinam ]} Us sacpissime praefatam legcm invenies inoulcntam.

pr.rticipaul conlemplaliouem, quam ceteri, qni ’ per medielalem altiorum se caudem conlemplaiioncm * suscipiunt ‘. lutnerc , ul>i posnimus sapicnlcs, ibi in Graeco S£tvot,.pio quo pole “* quis dicere : reve- rendi vcl perili vel sapientcs. Sic ueslimo, et angeli- corum ordinum immediatam parlicipationem primo irt Deum extcntorum perfeciiorem esse per medietatem perfeclorum. Quemadmodum, inqnit, per se Uicenlcs l^erfcctiorcs sunt his, qui per alios Iticem accipiunt, ila aibilror angclicos ordincs, qni immcdialc primi- lus in parlicipalionem Doi exiendunlur, pcrfccliorcs csse perfeclorum ‘, corum videlicet, (ini aliqiia me- dielale inlerposila perfccli suut. Ubi posiii : perfe- ctiorem, ibi in Giaeco ivupyearspKi» ‘*, quod possu-

Quando enim divina et paterna Itumanitas ‘^ Israel conversibiliter ^ pro sacra ejus salule erudiens, et ulciscentibus et immilibus nntionibHS in correclionem tradens, omnigena provisorum in mclius traductione, et caplivitalem dimisit, et ad priorem clemenler redu- xit conslaniiam, videt theologorum unus Zacltarius unum primorum, ut aestimo, et circa Deum augelo- rum; commune^” eitim est " omnibus hoc angelica cognominatione “, ab ipso " Deo discentem de *” hoc consolatorin,ut dictum est, verba. Ordo verhorum ‘" : Videt enim ‘^ theologonim, prophelarnm plane, uniis nomiiie Zacharias unum primorum angelorum, principalium videlicel Virtutum, quae circa Deuin sunt, ut aeslimo; hoc enim nomen, quod est ange-

mus dicere : pcrfectiorem, vol polenliorcm, vcl C Ius, ul praedixi, couimiine esl omiiibus caelestibus

virlutibus propler angelicam, hoc est.annunlialivan» cognominationcm.; ab ipso Deo disccntem, didicit enim ipse unus primorum angelorum ab ipso Deo immcdiate de hoc, de redilu plane Isracl, consolalo- ria verba, sicut dictiim cst, in prophelica scilicet visione, qtiando divina et paterna humanilas, iioc est clemenlia, dimisit caplivilatem, ot ad priorem re.iuxit iiidulgenlcr conslanliam, erudiens Israel conversibiliter, hoc est, ul converlcretur, pro sacra ejtis salulc; noluit enim eum hostibus suis tradere asperitate vindiclae, sed volnit corrigere et salvare mansuettidine clementiae’ et ulciscentibus, sive iii congruciitius huic loco Iraiisfertur, coerceniibus, ct immitibns, vel asperis iii correctioncm " Iradens, ad

ccrle elficaciorem. Propter quod et a nostra sacerdo- tali traditione perfectivae et " tucificae el purgalivae virtules primi ’’ intellectus nominanlur inferiorum , tanquam per se " j?i omniuiu superessenlialeprincipium reduclorum, et tlteletarclticaruin purgationum et illu- minationum et perfeclionum in participalione, secun- dum eis fas, faclorum. Hoc enim est omnino divina laxiarchia ^^ divinitus promulgatum “, perprimase- cunda divinis parlicipare iUuminalionibus. Hac una perplana ‘ lucidissimaque sentenlia ordinem caele- slium essentiarum digiiilalem(|ue brcviler aperil atque conchidit.Proplerea, iiiquit, nostra hiimana sacerdota- lisdoclrinatrcsprimosordinespriiiiae caclestis ierar- cliiac perfcctivas et luciflcas et purgativas nominat virtulcs, qnoniam infeiiores ordines per eos ad prin- D corrigendnm, omnigena ** provisorum traductione,

VARIAE LECTIONES.

^Bnostras sacras. *B’ marg. ndscr. i. e. sacri/icia sive sacramenta. ’ R’ imr§. adscr. i. e. contemplalivis. B immolationcs el hoslias. * B perfeciiones participaliones. * Rad. corr. B’ , AB eonlemplalivis.

S?iS

• qui om. B, ad marg. adscr. B”. * conlemplalionem om. B ’ B coucimunt. •* potest om. B, ad marg

adscr. IV. " B’ marg. adscr. i. e. perfeclis. ‘» AB ivcjye^rzBpov. " et om. AB, add. cx conj. el ex lcxt. graec. “• B” maig. adscr. primii. e. supremi. " B" iiiarg. adscr. per se i. c. per eos. ^^Ataxiar- chica. B laxiarcliica. " B permuUjnlum , corr. promu\galum ’’ ABC per plana. • B" rad. corr. in. " Sic C; AB diviiiitus. " B" supra adscr. est. » B’ voci haec puncl. siibj., ot ad inarg. adscr. /jrtec Jn- quil est. ‘^ est om. AB, habel C cl supra adscr. B. ’ Sic C, AB ad. " B" marg. adscr. taxeonarchi. ** Sic AB. ‘B’ siipra adscr. a theologis. ’ B’ stipra scr. ». e. pietas. ** Kad. corr. B, AB conversabi- liter. • B’ corr. communis. ‘^’ B marg. adscr. s. negotio captivitatis et reductionis Israel nt dictum est in prophetia. ’ B. cognominaiione (piuict. adj. 15). ‘^ AB Itoc ab ipso. ‘ l\ et de. ’ B adscr. est. -Bemm (punct. adj. B’). " b’ coreptionem. ^" B.marg. adscr. vcl omnigena i. e. videlicet yenerali omnium.

m

S13PER lERARCHIAM CAELESTEM S. DIONYSII.

40i

lioc est, OTnnlmeda eoium, qui divina i)rovideniia A cluosc, intcllexil muliiplicem redeunlis de caplivitate

regunlur el corrigtuilur ‘, maniKludione in melins. Ubi diximus constanliam. ibi in Graeco »\md.BtiK-»*, quod Cicero voliiil iransferre conslanliam ; ipsi au- lem Graeci euTwOnav ’ diciinl jwoycaiov *, id est, heneraci^nliani. EvnuOttai’ aiilem iressnnlsecuiidum Sloicos, voluntas, gaudiuni, canlio, el nonnisi iii animo sapicntis consiitmmtur ; Toltinialem dico amo- re-m boni, gaudium vero de veriialis invcnlionc, caulio diligens reruni consideralio *• Nos aulem dicimus iv7rae«ar ^ gaudium “, amorem, odinm, irisliliam , quando in animo sapienlis » virlu- les sunt, ut : < Gaudetc et exnliaie, quoniam merces ▼cstra copiosa estin caelis >; ilcm : < Qui diligit me, diligctiira Palreineoi ; el ^libi : < Tu scis, Domine,

popidi propngalionein **; qiii vero transtulil : sine muro, eundcni sensiim significare voluit, ac si di- ceret : lanla mullitudo populi erit, ut muro ambiri Don possit. Alter antem iheologorum Ezechiel *’ $t ab ipsa, inquil, hoc sacratissime promulgatnm estt Cherubim superfirmata ytoriosissima Divinitate. Al- lerius *’ iheologi quod praedixii approbal testi- monio, boc est, quod divina consilia in primis an- gelis iminediate siiscepta per inferiorcs angelos in iheologorum spirilibus formanlur “, dicens : AUcr anlem Iheologorum Ezocbiel dicit, ab ipsa snpcr- firinala, superessenliali videiicet, gloriosissima Divi- nitate hoc”, quod sequitur, sacratissime *»,diviiiilus plane, promulgaium essc, boc est, tradilum rui«se

quia amo te >; < Iniquos odio babui ‘* >; < Trislisest ^ »psis " Chcrubim immediate ‘. Enim Israel, ul di-

anima mea usque’ad mortcmi. Inanimovero insipien- lis dum consideranlur, yxxoncSeieu. “, boc csl, raalae passiones recte diciinlur ‘, si tamen ganiliuin in anima insipienli polcst inlelUgi : est enim gaudium, laetilin, quam nunquam sequiUir trislitia, qnod in- sipienlibus evenir non potesl, AUerum vero subje’ clorum angelorum, in occursum primi provenienlem, tanquam ad illuminationis susceplionem et melale- psin •’. \idit vero ipse Zacbarias alium angclum de ininoribus obviamprimi *^ provenire ad susceplionem illuminntionis, revelalionis videlicet divinae, qnae prius sumino angelo ab ipso Deo dicta est. Et metalepsin *^, id est percepiionem, parlicipationem scilicet; metalepsis " eniin " dicilur proprie parti

ctttm est, exercitativn humanitas per disciptinas in melius traducens justiliadivina obnoxios condemnat ‘*, innoxios justificavit, Traducens Israel, boc est, ilum iraducebal Israel, ut dictum est in divina Scripiura, exercitaiiva bunianitas, idest, divina elemenlid,qiiae traducendo exercet per disciplinas in metius, qiios liberare vult. Uoc docelur primus post Cherubim, lumbos sapphiro praecinctus, qui poderam juxta sijm- bolum ierarchicum induebalur. lietiquos aulem ange- los, qui secures habebant, diviiia taxiarcliia imperal a priori " doceri de hoc divinumjudicium. Hoc docelnr, inquit, id est, de hoc judicio, obnoxios damnandi, innoxios vero juslificandi, docetiir primus angeliis, id esi unus ex caelesti ordine, qui sequitiir Clieru-

cipalio. Deinde ab ipso divinum consilium tanquam a ^ biin , verbi gratia unus Dominationum seu Virtnlum

summo sacerdole- eruditum, el hoc docere theologum convetsum. Deinde, inquit, videt occurrenlem ange- lum, eruditum in divino consilio ab ipso primo an- gelo, tanqnam a suriimo sacerdote, el videt Iheolo- gum seipsnm plane conversuin boc docere ‘* Israel, quod a primo angelo per secnndiim didicit. Polest et sic transferri : et hoc docere " llieologum » conver- lcntem, ut sil sensus : et videl convertontem angelum ipsum propbclam, uthocdisceret. Quonjam fructuose* bubitabitur Jerusatem a muttitudine honiinum. Hanc iiiterpretationem a Septuaginta accepil ; Hie- ronymus ** quippe transtiilit : Quoniam *’ sine ninro habitabitur Jerusalem a multitudine hominum. Unus

seii Poleslalum, quoniam primo Cherubim ’’ ab ipsa Divinitate immediale de eodem judicio edocli, ipsi vero Cberubim priinumposl se docenl ‘, qiii ^^prae- cinclus erat lumbos sapphiro, qui etiam poderam " induebatur secundum symboluin^’*, secundum babilum snmrai saccrdolis in Israel. Sumnii siquidem sacer- dotes perizoroata, id esl fcmoralia seu sgccinctoria sapphiro ceierisque preiiosis lapidibus ornala prae- cingebantur. Podera quoque lunica, videlicet talari, induebantur. Podera autem dicifir, quia nsque ad 7ro5«? ‘, id est, usque ** ad pedes pendebat. In lali habitu ilaqiie *’ summi sacerdolis priinns angelns post Cberubim visus erat prophetae. Divina anlera

tamen sensus in utrisque est. Qui enim dixil : fri>- j> laxiarcbia , id est summa bonilas, quae onlinat

et corriguntur om. A. •

YARIAE LECTIONES.

B’ mnrg. adscr. i. e. eupathiam.

B* marg. adser. i. e. eupalhiam.

• Conj., A l{ gvejs^Ewv. B’ marg. adscr^ i. e. euergesiam, C eitergesiam. • B* raarg. adscr. eupalhie Ilem B’ marg. adscr. tres sunt eupatluae i. e. bonae passiones secundum Stoicos. * A recens man. sec. xv in superiore parte raembranae scr. Anwr est vis nntaliva Iransjormans dmantem in amatum. ’ B* marg. adscr. eupalhias. " B* inarg. adscr. gaudium, amor, odium, tristilia, quando in animo sapientis sunt, virtutes sunt. ’ B* corr. sapienlis sunt. " B liodio. ‘* A B x«xo7ra9t«t, C kaco” pathie. " Sic C ct corr. B*, A\i dticunt. “Emend.,AB melalempsin; B’ corr. melalempsim. •’’ Sic AB, C primo. " Emend., A metalempsin, B metatempsim, C melattempsim. ” A melalempsis, B metalenpsis, Cmeiatlempsis. " B vero. ^ Sic C et corr. B, AB dicere. •» Conj., AB dicere. <> docere theologum om. C. ” B iiiarg. adscr. i. e. copiose. " A ieronymus, B ieroniniits. " B quod. ’ lipurgationem " AB ietechiet , sic ubiipie. ‘ B’ marg. adscr. Ilem de visiane prophetica. " B \ormanier, B corr’ formanlur. " B /«)c es/ (puiicl. adj. B’) » B’ raarg. adscr. cherubim. ‘» Corr. B, AB ipsius. " BI niarg. adscr. transducens Ipsum. ‘ B eondempntit, sic ubique. " B* corr. priore. ‘* B cherubin primo. ’ Sic C, AB docere. ‘ Sic C ct corr. P*, AB quam. ’’’ • B podera. ‘* B* raarg. adscr. ierar- chicum scilicet, i. e., (iguram ierarchicam, quia ierarchia visibilibus fiyuris utitur ad invisibilium denomina- lionem. *?AB. podas. *" usque om. A.- *’ C in lati quoque habitu.

EXPOSmONES JOANNIS SCOTI

«iiinia, impenU per Cheruliim rcli([ii()S angelos, (iiii A muia divinorum sncrnmciUorum. Non eniin imperi-

si^ciires Iiabehanl, doccri a piiori ’ angelo diviimm judiciiim dc lioc, nt discerent scilicel divinam jii?li- liam de lioc discrimine obnoxiornin cl innoxioriim. Ei quideni cnim (lixit vudinvi Irnnsire Jerusalem, ct dare regnnm in fronles innoxiorum virorum ; aliis : Kxile in ciiitalemposl eurn, et perctitite, el nolite par- eere octtlis vestris, ad omnes autem, super quos cst cigtit(m, ne appropinqitetis. Ei qiiidem *, inqiiit, or- liini » Clierubim, vel al:solnle, ci Chorubim, quo- niam Clierubim cl Serapliim hebraiic * ulriusque iiumeri ’ conimunia nomina sunl. Nam el Cherub el Chcrubim singulariler piofcrunlur pcr ffuvT.?tv, lioc esl per conslriiclione.il i.nrnerorum ; similiter de Scriib ’ ct Sern^liiiii , cl pliiralis numeri et

tus divinornm inlcllccliiuni viam verilatis polcM ingrcdi, nec hicem ipsiiis conspicari, sine qna nenio deificabiUir. Siqiiidcm ’’ non siiirkil, ut qiiis sagil- tam de vuhierc relrahal, nisi a;!sil “, qui sanaudo vulneri medicinam adhibeal. Graiia ’’ namqnc ba- p;ismi hoc soliim praeslat, praelcrita non " nocere dolicta, et in divinam filieialem nasci : non aulem largiliir fulura commissa non impcdire; hoc ““quippe divinae gratiac por pocnilentiam libcro arbitrio commitlilur, divinae quidem graliae per poenilcn- liam, libcro arbilrio per proviiientiam. Potest »• namque quis, ne incaule peccet, providere, sed noa sine gratia. Polest gratia peccala indulgere, ncque hoc absque bona hominis voluntale. Neque enim

masculina nomina sunt. t»si it.tque Cherubim divina [j inviios vull Deus altrahere, sed volenles, ne donuni

laxiarchia dixil, prinuim jiost se ’ mediam perlrans ire civilaleni. Velut simpliciler potesl inlelligi, ei priino posl Chernltim, seJ per se ipsum Cherubim «lixit mediam’ pcrlransirc Jcrusalem; niodiam’ vcro jicit, Iioc est, in obnoxios ini.oxiosque divisam; et darc signum, crucis Ci;risti videlicel, in fronles in- uoxiorum. Ualum ^” est eniui signum " T ‘- in frontibus corum. Tau aulem similiiudincm crncis geslare quis lidelium ignorat? llli soli igilur " liberanlur, qui crucem Domini fideliler credunl.» Arbiiramurenim^, ail Paulus, « juslificari hominem pcr fidem ». Alii aulem secures babobnnt, quibiis imperalum est null» parcere. Pulchre aulem ^’* unus innoxiorum ‘” sfgnat, cl non alio signo nisi crucis. Unus esl enim Chrislus,

liberi arbitrii in servilutem redigere videalnr ‘*. Primus ergo posl Cherubim signat ftonles innoxio- rum. Obnoxii eranl, sed signorum noxii sunt ricti. Quare Chrislus crncifixus primus diciinr posl Clie- rubim. Andi Psalmislam : « Minorasli eum paiilo iniiius ab angelis ».\isnosse, quomoilo minoraliis csl?Audi Pauliim: « Semelipsum», inqiiit, t exinanivil, formain sorvi accipiens in simililudincm " hominum factus, obedions Palri usque ad mortem » ; audi sigmim in fronlibus signaluin : « morlem aulem cnicis ».So!ns signal, sohis quippe liberal ; angeli ^’ ejiis securibus percutiunt, per minislros suos aedificat sibi domann cx kiumana nalura dolala, cx inrormilale sua iii for- mam ipsius, ad ciijus imaginem facta esl, reducta.

qui suae passienis virlutc credonles in se liberal. C Q ‘od vero securi " ferire ‘^jubentnr, nemini snis

Alii autem sccures, hocest, dolalilia geslabanl arma, quae plus •aedificalionom significant quam ruinam, divinae jiisliiiae sevcrilatem figurantia, quae per angelos, pracdicatorcs plano Ecclesiae, virlulcs a viliis, naluram a culpa scgrcgant, superflua inci- duul ‘% naluralia conformaiit, ex quibiis domum divJHac possessioni aplam consiruunt. Adeosautem, qui sola fide divinae passionis, diim prinulus sacra-

nenlum bapti&malissul)cunt,libeiisui!t”,acccdere’* probibenlur. Dolali enim prius ‘’; omnis qiiippe superfluilas eornm dono fidei " ampulala ‘^ Nam " «juisquis post graliam baplisinnlis adeplam v.on peccaverit, coiiectione *’ deliclorum non indigebil. ruigalur quippe scmel cl siinul ab omni originali

ocuiis parcere, significat severilalem divinae Scri- pturae ^’ in discrelionibus et correctionibus ** deli- clorum, quorum judex est. Bonorum siquiilem m- gislrorum jusle " discernere, non autem blandiri. Non ilaque ^" Deus iiaturam, quam fecit, inlerimit, scd ab ea, quod eam inficit, segregat. Non enim di- vinae bonitalisinefl^abilis pietas sinit naluram, qnam sui similem fecit, aeternaliter deformilatem pali. Permittit aulem ad lempus eam corrigi, ul avjdius et ardentius ad suam dignitiitem redeat, aerunuiis ** snis justissimis erudila. Ralio siquidem non conce^ dit, imaginem Dei in aelerna lurpiliidine delineri. Alioquin coaetcrna eril miseria beatiludini, malitia boniiali, rcgnum diaboli regno Dei. Nou autem l.rc

pioprioquo poccato. Indigel aulcm purgari ab igno- D dicimus, quasi nnlla poena ‘^* sil aeterna, diim unusj-

\AR1AE LECTIONES. •“D* corr. priorc. * Corr. B*, ABC quid est. « B” adscr. i. e. ordiui. * AB ebraice. ’ Sic

B serup, B’ corr. scrap, C cherub. ’ B jjose, B* corr. per se.

C el corr. B*, AB nuri.

ditim. ’ A media. ‘" Conj., MiC Dictum.

B

. . . * A W’«-

BC signa. " T om. C. " Conj., AB llli si igilur, B* corr. lUi igiiur, et ad niarg. adscr. soli , C illi ergo soli. »’ Pro autem A ail. " B" inarg. adscr. fronies innoxiornm. “* B” corr. absciduiil. " Corr. B" ; pro liberi sunt AB liberis , C libe- ros. " B accidere. «« B* corr. sutit piius. " Sic C cl corr. B*, A fidi , B fide. " B* snpra adscr. est ampiilata. " B* marg. aiiscr. quae ptirgatio el quorum dnfur in baplismo, et quae reslat posl haplismum. ’ D. correptiotte. * B niarg. adscr. non sufjicit telum abslrahere, si vult vulniis sanare. " A BC assil. ** B marg. adscr. Quid praestat gratia bapiismi. " Sic C, tton om. AB, ad cr. B*, ^ B’ marg. adscr. Quidexigiitir ad vitandum peccalum post bapli&tnum seu poenitentia per gratiam, providenlia per liberum iirbiirium. " B marg. ;s’.i.c: peccutum pole quis vilare, sed tton sine gratia. ‘* B* marg. adscr. De jinlificalione impii, quod exigitur graiia et ustis liberi arbitrii, seu bonn volunlas. ‘^ \i similitudine. *’ B’ niarg. adscr. Quod boni anqeii sunl execulores poenarum infligendarum. ’ B’ corr. securibns. ’’ Eniend., AB feriri " B doctrinae. “« B correplionibus. " ^ supra adscr. f«< juslc ^” Mta. ^’ B <‘i;/(ii^inis. ‘" Ab pena, sic semper.

i

m

SIPER lERARCHlAM CAELKSTEM S. DIONYSII.

m

quisque sua conscieiUia sive bealificabitur , sive A chiarura summi sacerJotcs pOssniU nppellari ; suiU

damnabiiur in aeternum, sed solnmmoilo agimus,

<]uod nulla nalura in ulio punietur ». Redeamus ad

proposilum. Puichre iiaqne duorum propbelaruui,

Zacharix dico et Ezechiel, visiones consonae appro-

banl, Deiim immediate excelsissimas essentias, quae

circa euin snnt, docere, deinde ordinatim per pri-

nios secundi, per secondos lertil, per terlios quarli,

lioc est’ iheologi, docentur ordines. Zacharias eniin

ail,se vidisse unum primorum ab ipso Dco discenlem •.

Cui alter occurrit inferiorum angelorum, qui veluti

secnndo gradu per primum divina didicit consiiia;

qui iterum secundus angelus veluti summus sacerdos

Iheologum, Zachariam dico, erudivit,si quis sic velit

intelligere, quod magisler ait:deinde ab ipso occnr-

enim ponlifices, quamvis eornm pontificalus aequa- lis noii sit; alii quippc alios praecedunt. Nisi forle quis dixcrit, unum fuissc ex ordinii>us secundae ierar- chiae, per quam veluli mcdiclalem quandatn tcr- tia * docctur. Et si ita esl, cogemur’ subintelligerc, aut aliuin angebim infcriorcm illo mcdiatorcm fiiissu inter ipsum et thcologiim , si per terliam ierar- cbiam docentur iiomines ; vel certe non solum san- ctos theologos ’ per angelos tertiae ierarchiae, ve- rum eiiam pcr angelos inediae, ncc non et priinae, ab ipsa etiam Deitale ’ posse doceri, non est negan- duui. Quod iJem Dionysius in libro : Ecclesiastica icr.irchia videlur assereie, ulii ait, hiimanos animos secundum propriam uniuscujusque analogiam Irl-

renle angelo tanquam a summo sacerdole eruditum B bus caeleslibus ierarchiis iiisilos esse. Quis cuim ab-

videt conversuin theologum ; et hoc docere viJet, quoniam frucluose habitabitur Jerusalem. Si vero quis inlelligere vult : deinJe videt eruditum occur- renlem angclum ab ipso prirno, qui ex Deo didicil, tanquam a summo sacerdote, consequens erit, ut non ipse occurrens, sed primus a Deo discens s\im- mus sacerdos intelligatur; ut subiuferatur : el vidit conversum iheologumhoc dicere, idest, vidit secun- dum ’ angeliim a primo eruditum docere iheologiim conversum in hoc *, qiioniam fructuose habitabi- tur Jerusalem. Ezechiel vero ait primo " ab ipsa gloriosissima Divinitate Cherubim doceri , deiiule per ipsos primuspost docelur, qui in sacerdotali ha- Ditu visus est; per quem iterum veluti lertio gradu

nuerit ‘", raptum Apostolum in tertium cacUim, in tertiam plane ierarchiam fiiissc, ubi in medielate ab ipso Deo ineOabilia audivit verba? Quld forlastis quis dixerit de dicente angelo ad Daniel : Exivitsermof ant de ipso primo ignem ex medio Clierubim reci- piente? aul illud ejusdem ubundantius^^ in ordinis angelici ostensionem, quoniam el Cfierubim immitli’ ignem in manus sanclam stolam induli ? aut de vo- cante divinissimum" Gabriel, et dicenteei : Fac illum intelligere visionem? aut quaecunque ^^ alia a sacris theologis dicta sunl de caeleslium ierarcltiarum “^ dc- formi ornatu, ad quem nostrae ierarchiae ordinalio, secundum quod possibile est, assimilata, angeiicam pulchriludinem ‘, quanlum inimaginibus^^habebit,

docentur angeli; ut ordo sit: ab ipso Deo Cheriibim formalam per eum, et reduclam ad snperessenlialem

inslruunlur, ab ipsis Cherubim prinnis, qiijcunque sit, ex ordinibus sccandae ierarchiae docelur, qui iierum reliquos angelos tertiae ierarchiae docet , per quos postremo iheologoriim animus illuminalur. In visione lamen Zachari;’,e dubium videlur esse, ulrum de secundae an de lerliae ierarchiae ordiui- bus erat illc aller angelus, qui uni primorum occiir- ril, per quem theologiis eruditus est. Nam quod suinmus sacerdos appellatur, nulli rairum debet vi- dcri, quoniam oranesanimi irium caelestium ierar-

simul omnis ierarchiae. Quis est angelus, qui loculus est ad Daniel, sancta declaral historia ‘’’.« Adhuc», in- quit ipse Daniel, e me loquente in oratione, ecce vir Gabriel, quem videram In visione a principio, cito volans teligit rae in lempore sacrificii vespertini. Et docuit rae, el locutus est mihi, dixitque : Daniel ! nunc ego " egressus sum, ut docercm te, et inlelli- geres. Abexordioprecumluarum egressusestsermo; ego aulem veni, ul indicarem libi, quia vir deside- riorum es. Tu aulem animaJverie serraoneiri, el in-

VARIAE LECTIONES. • Sic AC, esl om. B. * Corr. B*, AB descendenlem, Cabeo ipso descendemem. * B sanetum. * B* supra

adscr. scilicet.

B primo ait. * Sic C ; AB Urliae.

A cogemus.

Coiij., ABC snncti iheologi.

• B’ marg. adscr. Quod revelalio prophelica quandoque fil per angelos tertiae, quandoqne per angelos mediae , quaiidoque per angelos primae ierarchiae, quandoque el ab ipso Deo immediate revelatio- nem accipiuni. »» A abnuere. " B habundantius, sic ubique. ‘* E% vers. et text. graec. A B dignis- $imum. " k quencunque, B quemcunque (puncl. adj: B”). •’ Conj. A therarchiarum , U ihearchiarum, B* corr. therarchiarum ( fortasse ’ legebatur cherarcluarum^vo ierarchiarum, iindc error irrepere poluit); " A simitiiudinem. " B* siipra adscr. est. " AB istoria, sic ubique; C hystoria. " Sic C el corr. I>, AB ergo,

NOTAE

» Eadem fere de natura non punienda, deqiie D les naturas raiionales nutu omnipotcnlissimo punit,

aeterna poena, quae niliil nisi conscienlia sit pecca- loruin aeterna, J.Scolus saepius, necnon in liliro de praedest. cap.XVI docuit.Ad quaerecte PruJentius : « Quod Deiis, inquil, puniat peccatores, omnes di- vinorum eloquiorum paginae testantur. . . . AuJis Deuni piinienlem, honiinemque punitum, et noii so- lum hominein, veruin eliain terram in poenam lilius puhilam, et negas nalura puniri naturam?. . . . Aut ipseCreaiornaiurarum rebelles sibi aiqueinobeJien-

aut aliquan Ju manifeslo, aliquando occulto, nuiiqtiam lamen injusto judicio naturns crealasa naturiscrea- tis puniri jubet vcl sinit >. Et depoenis aeternis idem ha.ec ait : < Poenas nihil aliiid quam conscientiani peccatorum juxla Origenein, vet sccundiim te, soluli» abseiiliaiii beaiitujinis vis inteliigi. . . . Ast orthodoxi translatores noii solum aliara poeiiain, veruin etianv duphoein csse poenam gehennae sentiunl aucloriiala sanctac Scriplurac > ccl.

»7 EXPOSITIONES JOANNIS SCOTI 208

icilige visioitem : Sepluagintn hebtlomadcs » el lolus A dicla sunl de caclesl:nm icrarcl»Farum ‘* deiformi

scrmo, qui scqiiilur de retiiiu populi ex captivilaie ci de advenUi Chrisli. El lioc est, qnod brcviter bealus Dionysius introducil diccns : Quid fortasse quis dixerit de diccnte aiigolo ad D.iniel : Exivit sermo. Quod graecc dicilur : «?n^9s» i )670f, * pro quo llieronymiis posuil : egressus est sermo, aut ex ore Darii regis, ul ilerura aediQcaretur • Jerusa- lem, velccrteabipsoDcoperangeluin inanimumpro- phetae *. Quod autem sequiiur : aut de ipso primo ignem ex niedio Cheruliira recipienle, e% Ezecliiel assumptuin cst, qui ait : < Et vidi, et ecce in firma- mealo, quod erat super caput Cberubim, quasi lapis sappbirus, quasi species simililudinis, soii apparuit super ea. £t dixit ad virum, qui rndutus erat lineis,

ornatu, ad quem ornatum noslra ierarcbia, quaii- tum hominibus posaibjle *, similis facta est in suis ordinibus. Angelicain siquidem pulcbritudineiu iiai- tatur, quanlnm potcst, in figuris et symbolis sensi- bilibus. Ipsos namque Dominus Jesus Chrislus docct suae contemplationis praetentia, nos adhuc erudit pcr symbula, doncc veniainus in unum. El hoc est quod ait : angelicam ‘ pulchriludincm, qiianlura in imaginibus babebil. Babet eniin iiunc caclestium si- militudinem in diviiiis syrabolis , habebit tunc eorum pulcliritudinem in principalibiis cxcmplis,. quantiim possibile est ficri , in imaginibus. Imagi- nes vocal , ut arbiiror, iheoplianias, in quibus et ipsi angeli, et homines. in aequalem eis beatiludi-

et ait : Iiigredere in medio rolarum, quae sunt inter B nem gloriUcaii,ipsumDeumvidebunt, qiioniam’* pcr

Cberubim, etefTunde supercivitatemi.Etbocestqnod sequitur : aut illud ejusJem abundantius, hocest, il- lud syraboIumejusdem,Ezechiel,qiiod estmanifestius ad oslensioncm erdinis angelici, quoniam et Clie- rubiin immittil ignem in inanu.s sanctam slolam in- doli. Quod, quainvis ita in pracfata vistone scriplum esse non videalur; ibi enira solumniodo scriptum est : I E^ dixit ad virum, qui indulus erat lincis. et ait : Ingredcre iu medio rotarum, quae simt ^ subtus Cberubim, et iiuplc manum tuam pninis », potcst lainen iolelligi aut in septuaginla Interpretura edi- tione, ex qua beatus Dionysius isla ointiia introdu- xil, sic scriptum, aut ipsum sic intellixisse : < Imple

se ipsum invisibilis et est et erit onini intellectui. Superesseiilialitas quippe illius omnein superat in- leireclum. Noslra itaque ierarcliia angelicara piil- chritudinem habebit, quantuin in tbeophaiiicis ima- ginibus seu siinililudiiiibus baberi poterit, formala per euin, ornatura videlicet caelcslium virtutum. Nam ecclesiastica ierarchia per caelesies virtutes ei ordinatiir et formatur et reducitur ad superessentia- lera omnis ierarcbiae, ad ipsain sc licel omniunt causara.

CAFITDLUM IX. Ciijus titulus est :

De Principibus et Arclinngelis el Angelis et de ultima eorum ierarchia “.

nianuratuamprunis>,utsubaudiatur, quasipsa^Che-

rubim tibi traditura sunt. Et iterura qiiod sequitur: ^

aut de vocanle diviuissimura Gabriel et diccnte ei : §1. Reliquus nobis in conlemplationem ^’^ ornatus,

Fac ilUim inlelligere visionem, ex libro Daniel snsce- angelicas concludens ierarchias, a deiformibus Pr.H’

pluin ^ ubi dicitur: « El ’ factura est autem, inquit, cipibus, Archangelisqueet Angetis disposilus •?. Ilcslat,

cum viderem ego Daniel visionem, et quaererem intelligentiain,ecce stetitin conspectu meo quasi spe- cies viri, et audivi vocem viri, et clamavit, el ait : Gabriel,facinlelligereistam visionem ». Haec* aulem omnia propterea et in prophetis el scripla et visa sunt, et a bealo isto magislro introducla , ut inteUigamus caelestium aniniorum disposilas or- dinaliones, ct qiiosdam quidcm ab ipso Deo imme- diatc doceri cl illuminari, cusqiie iterum gradatiin se inferiorcs doccre et illuminare , qui a supe- rioribiis doccnlur et illurainanlur. Et hoc esl ,

inquit, nobis specolatio Ipsius ornalus, qui " om- nes ’’ aiigelicas concludit ac lerrainat ierarchias, quique ex Principalibus et Arcbangeris et Angelis conslniitur. Et primas quidem dicere necessarium aestimo, secundum quod mihi possibile , sanctarum cognominationum manifestaliones. Quemadmoduin In exposiiioiiibus primac et mediae ierarchiae •’ inler- pretationes " nominum prius explanavit, deinde sin- gulorum ordinura proprias et coramunes vlrtutes et adminislraiiones ; ila et nunc in expositione tcrtiao ierarcbiae interpretationes, quas vocat manifcstatio-

quod ait : el quaecuiique * alia a sacris iheologis D nes cognominationum, prirao ingieditur exponerc.

VARIAE LECTIONES.

• AB §»),e£voyofft (sicl), C quod graece daturper quo ieronimus (eCn^esv o ^o^of, ino ora. C). * SicG, A n aedificainr, B” corr. nedificetur, » B’ marg. adscr. supple hic et in sequenlibus interrogationibus : nisi qiiis sil inferior a superiure eruditus et accipit doctrinum. * SicAC, 6m;i< oni. B, maig. atlscr. B*. ‘Corr. B’, AB ipsae, C ipsas. « B’ supia adser. est ; esl oni. C. ‘^ B ^t. » Sic C et corr. B*. AB Hanc. • A quencunque. " Sic C, A archearchiarum, B urchearchicarum. «’ B* ailscr. est. " B. marg. atlscr. De visione in palria. " B’ marg. adscr. coi-e cum dicalur in io. iii. videbimus eum sicut est, sed pole diciquoad cupucilnteni tutius. ‘" \ contemplatime. •» B" ia:l. corr. disposilin. " Sic C et corr. B’, AB

quia. atlscr.

B*

omnes oin. C. ‘* Quemadmodum — ierarchiae W. B.

NOTAE

‘■’ iHterpretatioues ora. B, ‘ad marg.

a Capiiulum uonum de prinrifiibits ct mchnngclis «< angelis, el de ulltina eurum ierarchia ; B iilloris inioiatis ■.Capitulum decimuin. rujus litulns csl " rc- petitio synn(je angclicuc ; s d in iiifnua mciiibranae

paric B’ scripsil : C. n de principibus et prtncipa- libus et nrchanfjelis et augelis et de uUirna earum ierarchin.

209>

SIPER lERARCIIIAM CAELESTEM S. OIO.NYSII.

m

Qiiod conseqiicnler acijiingil : A/ani/es/at ejijm i/>»a A manifeslalissime declaral supercssentialem summi

quidem caelestium Priiictpnm jtlnd deiformiter prin- tipale educlivum cum ^rdine sacro et principativJs dccentissimis virlulibut , et ad principiile principium ctts universaliter converti •, et atias ierarehice duci, el ad iilud ipsum , quantum possibite, • re(ormari princificum principium , manifesiareque superessenlia- lcm ejus laxiarehiam, orruttum principatium virlu- tum. Declarat, itiqiiil, ipsa cognominatio c^teleslium Principuin illtid principale eductivum, hoc est, quod principes et duces siiit * omnium nalionum, per to- tuin orbem liominibus habilabiicm. Et hoc deifor- miler, ad simililudiiiem videlicet unius veri Dei, qui uniis ei summus otnnium princeps est et dux. Cuin ordine sacro et principalivis decenlissimis virtnti-

boni, quod Deus est, taxiarcliiara. Est enim totius caclostis militfae princeps et principium Deus. Et notandum, qnod proprie ordo militum taxis graccc nominatur. Ideoqoe Dens ipse laxiarches et taxiar- chia dicitnr, qnia ipxo< et ipx^t hoc est princeps ef principium tmiversaliter caetestis mililiaesubsistit.’ § 2. Ipga " ttulem tarutorum Archangetorum ** aequipotens quidetn est caelestibiu Principalibut. Est errim ** et eorum et Angelerum ••, ut dixi , ierarchia una et dispotitio.l^iA, inquit^sanctorum Archange- loruin cognominatio ejiisdem potentiae est caelesii- bus principalibus. Aequalis siquidem signifTcatSohi^ suiit et P'incipum et Archangelorum nominationes. Esteniineorum, Archangelorum videlicel, et Princi-

bus, hoc est, ctim sancta divinaque ordinaiione, B puin, et Angeloruin, ut praedictum **, una ierarchia

ciiniqiie virttitibus convenienlissimis ornaliii princi- pativo. Et nonsolumprincipantur genlium, dncesque eariim sunt suis virtulibus, verum etiam ipsas, snas * scilicet viriules, ad snperprincipale princi- pium , Deum plane , qui esl principium omnitim principiorum, el principale principium ’ , et pliis qiiam principale principium, universaliler conver- tuiil. Iloc enim coinniiine csl ’ oinnium caelesliiim animoruin , primum quidem ad causam snam con- vertl, ul ab ea formentur, deinceps ad iivferiora se, ut in eis, qiiod ab una “^ omnium cnusa pcrcipiunt facienduni, perficiant. El hoc est, quod ait : et ad superprincipale prinCipium cas universaliler conver- li ; ut subaiidias : et cognoininatio caelcsliutn Prin- cipum declaral, eorum virlutes omnino ad Deum,” ^ qui esl superpiiiKipale principutm, converti. El alias icrarcliice diici, el ad ilitnl ipsum, quanlitni possi- bile, reformari priiicificum piincipiuin. Hoc est : non soliim ipsa cognoininalio proprias ^ Principum virtiiles ad omnium principiun; converli , verUm etiam inferiores eis virlules, sive hiimanas, sive an- gelicas, quibus principantur ’ et praesunt, pereos poniilicali onliiie diici declaral. Et ad illud ipsum secundum possibililulem princiAcum principium, suiumuin boniim plane , qtiod omncni principatura sua perlicit virtiite, reformari. Ac si diceret : non soluin caelesles Principes suas proprias virtutes ad ipsuin principium , qiiod efTicil oinne principiuin, sed et alias, quibus principantur, ducunt atqiie re- lormant. Manifeslareque “* supeiessenlialem ejtis taxiarchiam, ornalum principaiium virlutum ; hoc est : Principatuum noininatio manifeslal ornalum principaliutn vir.uluin manifeslare snperessentialera taxian biam ejus , siiperprincipnlis videlicet " prin- cipii. Ornalus siquidein caclestiiim priiicipum nobis

D

unaque dispositio. Llbi posuimus aequi]ioteris, ibi oftoTaywf *’ In Graeco, pro quo possumus dicerc ef aequipotens, et collega ‘”, seu simHiter honorabiliS. Y erumtamen quoniam (fuidem non est ierarchia nort • et primat et medias et ullimas virtutes habens, Ar- changelorum sanclus efiio • commvnicntite ierar- chicae ‘^medietati extretnorum recipitur. Hoc cst, quod ait: Qiianquam " Principatuum et Archangelorum et Angelorum una ierarchia sil el dtspositio, vcrunta- inen non parva discerriuntur dififerentia. Archange- lonim siqtiidem ordo medietatis proportionem inter duos extremos, hoc est, inter ordhiem Priiicipatouni et ordinem Angelicum obtinet’’, quoniam nulla ierarchia est, sive humana sive angelica, quae non habeat et primas el medi.is et uhimas Ytrtutes. Ordo ilaque Archangelorum medius est inter • Prrncipa- tuum qnasi superiorem, el Angelorum veluti inferio- r’em. Et nihil aliud est ipsa medietaiis proportlo, nisl ierarcliia, id est, pontificalis communicatio. Unuin eniin discreti ordines communicaflt,summum qnippe bonum simiJl omnes appetunt, simtil, quamvis non aequaliler, parlicipant. Et hoc est , quod sequitur : Etenim sacratissimis Principalibus communicat •• el sanctis Angelis. Qualis aulem sit ipsa conununica- tiva raedjetas , subsequenter adjungit dicens: /p»»i quidem, quia ad superessentiale principium principa- liler converlitur, et ad ipsiim, ut possibile **, refor- matur, et Angelos unificalsecundum bene ornatos ejvs et ord:natos *" el invisibites ducalus" **. Ipsis, inquit, PrincipatiluiSfommunicatArchangelorum ordo, quia ad superessentiale principinm , * Deum profecto , Principaliter, lioc est, sicut ipsi principatus, conver- titur, et ad ipsiim, ut possibile, reformatur, et quia Angclos unificat secundum bene ornatos et ordinatos et invisibiles praesulatus. Hoc euim el ipsi Pricci-

VARIAE LECTIONES.

’ conierti om. AB., marg. adscr. B*. » B stipra adscr. est. ’ B sunt. * Pro ipsas suas B suas ipsat.

• Deiim — principium oin. B. « Sic AC ; est om. B, adscr. B*. ^ Coni. ABC uno. * B per proprias

• A ;;n"Hc»pan/er. " Sic AC, B mnnifestarc, B siipia adscr. maitifest. el. " videticet.oin. B. ^ " B’ inarg. atlscr. De archanqelis. ’’ B" niaig. adscr. cognominalio. »* Corr. B*; pro Est enim. A B Etenim. •• B nrchangetnriini, ‘"^ B’ ndscr. csl. " B rec. in. iiiarg. adscr. omotages. ‘^* sic C ct corr. B*, AB colligfi. " B’ rail. corr. nisi. ^" ordo oin. B, a I niaig.adscr, B’. ’ B ierurchiae, " B el qiiaiiquain. • B oplinel, sic plcriiinquo. ‘" B" ad iiiari,". adscr. onlinem. ** B communical archangctorum ordo ct, cel. ‘B’ supra adscr. eat. ^’ ejiis el ordiiuilos oiii. B. ’’’ Coir. B". AB diculus.

Sil EXPOSITIONES JOANNIS SCOTI 2^4

patus faciunl. Nam Angelos uiiifioaDl ad coinmuni-.j^ corpora non aequaliler solnrium radiorura capacia

calioncin superessenliaiis principii, el ’ qucmadino- dum ornaliis eoruin el ordinalio el iiilelligibilis principalus Deuin communicai, ila el angelos sibi unificanl^ el per niediclalcm arcliangclorum Deum comiiiunicare laciunl, inque suani socieialeni eos subvehere conlendunt. IsCis vero, quia et eis li’jio- phelico ’ est ordine, divinas iitutninaiiones ierarchice per primas virtules suscipiens, el Angetis eas deifor- miter annuncians, el per Angelos nobis manifeslans, secundum sacram uniuscujusque divinilus itluininaio- rum anutogiam. Istis vero, lioc esl Angelis, archaii- gelicus ordo commuiiical, qu;a eis esl liypophclicus, id est, propliclicus ordo; Archangeli siquidein an- geloruin proplielae sunl ; dum divinas illuininalio-

sunl, omnibus tamen aequaliier siipcriundunliir, de- qiie omnibus rcsilicndo relucent. Sic sunt omnes inleliecluales alqne ralionales animi. Nulliis quippe illorum esl, sive piirus sit, sive conlaininalus, qtii expers sit " diviiii radii. Non tamcii aeqnaliter ejus capaces fiunt, neqiie hoc agit radii inrirmilas, sed nniinarum capacitas. Cnr aulein iion aequaliler om- nes et angelici et huinani aiiiini capaces sunt divini radii, ipse beatus Dionysiiis alibi exposuit. Si eniin Deiis aeqiialiler, absque ulla ordinnin diversorum ‘• diffiirentia et proprictate el asccnsioneel descensione varioruin graduiim univcrsilaiem condiiani facerel, el nullus fortassis ordo iii rcpublica naturarum licret. Si nullus ordo ficrcl , nulla harmonia. Al si

nes ierarchice, id est pontificali ordine, ^per priinas g nulla harmonia, nulla scqueretur pulchriludo '’

\irtules, Principaliis videlicci, qui se praeceJunl, suscipit, et eas illuminaliones nobis per Angclos uia- nifesiat secundum sanctam analogiam uniusciijiii- que cx Deo illuminatorum boininuni. Duobqs itaqiic inodis Archangeli angeli commuaicalivam possi- deiil socielalem. Priinq quiJem , qiiia divinac sapicnliae illuminationes, quas pcr priores se viriules suscipiunt, Angelis aimuiitianL Secundo , quia pcr Angclos iradilas sibi illuminaiiones \o- I)is nianifesiaiit. Ubi datur inlclligi, quod, quem- admoduin * Arcliangcli inedialofes Principaluum et Angelorum , ita Angeli medialores Archange- lornm et hominum. Quo in loco non speriieiida oritur quaeslio : ’ Si hi tres ordincs terliae ierur-

In omnino eiiini similibus sicut nuUa hamionia cst, ila nulla pulchriludo. Esl cniin ‘* harmonia •" rtissi- milium inaequrtliuinque reru:n adunalio. Universi- lalem aiilcm natiirae condilae pulchriludine carere, Creatori omnitini judicaretur inconvenienlissimum. Porro si nemo recie philosophantium universalem crcaluram in pulcberrima harmonia esse constilu- tain aubilat, scquilur, cliain de ordine ipsius nulH sapienlum haesitare licere. Non enini niiiic de apo- slatis angelis el conlaminalis hominibus, qni mcrilo maliliaesuae divinae illiinfiiialionis radium a se ’re^ pclluiit, SLM’inoesl, sed de naliirali ordine universalis nalurae. ’ Seqiiitur " : Ipsi euim Angeli, sicut prxediximus , compleclive consummanl omnes caete-

chiae, Principalus dico , Archangelos et Angelos, C """• unimorum dispositiones, secundum quod coii"

omoiages, id esi, aequipotenles ® seu collegae ’ seii. similiter * honorahiles sunt, qua ratione Archangeli mediaiores sunt Principaiuum superiorum se, ei Angelorujii,quos extrenios oninium caelestium virtu- luiu theologica tradidit doclrina ? Nec boc in tertia solnm, sedeliam insecunda, qiiae esl et media, et in prima quaeritur ierarcliia. Quomodo enim Seraphim el Cherubim ei Throni collegae et aequipoientes • 8unt, si Cherubim medietatis locuin inler primas Seraphira et ultimas Thronorum virlules tenent ? Simililer de Virtuiibus, PiQtestatibus, Dominalionibus considerandum. In qua quaeslione nil mihi commo- diiis occurril dicenduin, quam oinnes aeque poten- les *• esse in appclitu socieiatis superessenlialis om-

summniidum est, ul in caelestibus essenliis habentei angeticam " proprfe/a/m. Proplerca, inqiiit, Archan- geli per Angclos supernas illuminationes nobis an- nunliant, qiioniam Angeli, sicut praediclum es), complenl et consummant omnes disposiliones, Or- nalus videlicet , caelesiium aiiimorum. SccuDdiim quod consummandum est; ea scilicet ratione, qua disposilio animorum caelesiium *" consummanda .ei determinanda esi *^ Quam ralioncm snbjungit : ut iii oaeleslibus cssentiis babeutes angelicam pro- prieialem. Ac si diceret : uipote dum habeirl inter caelestfts essentias quandam proprietatem, qiia spe- cialiler Angeli nominantur, quae soli gnosiicae vir- luli " cognila est, per quam singulis caelestiu.m ani-

nium causae , in ejus vero parlieipatione mulliplices U nioruin ordinibus proprietales discernuntur •’, dis-

ascensionis ct descensionis g^adus possidere. Unus- quisque enim caelesiium animorum ordo juxla suam analogiam divinarum illMminationura capax est. Nullus auteua eis privatur, quoniam in omnes com- OmnUer diffunditur. Nam et aer el aoua terrenaque

tribuunlur. Sequilur : *’’ Et magis apud nos Angeli quam priores aplius nofir.^ii, quantum et circa signi- ficanlitts ipsis est ierarclita, et magii circumornatus. Nunc raiionera ** reddil, cur-" omnes caelestes esseotiae a iheologis angeli generaliter appelleninr »%

VARIAE LECTIONES.

» Emend., pro et ABC vt. * SicC, XBuiuificnnt. ‘AB ypofelico, sic ubique ;B’marg. Adscr. i.e.prophe- tico,C.prophetico. B. rad. corr. quemadmodnmfuit.Cquemad modum. " Binarg. adscr". Quaestia. * B aeqne potenies. “SicC, AB«)/%ae. ^SicCetcorr. B”,proscusimJ/jVerABse /iMmi/tter. ^Baequepotentes. “Corr. C, AB aeque poteslates. C, equepolentes. " Sic C cl rad. corr. B; A expressit. " U diversorum ordinum «» pulcliritudo om. B, maig. adscr. B . ** Sic AC, pro esl enim B elenim. " B adscr. est. ‘ B a s£ radium. ’ C creature. ‘ B * marg. adscr. De angelis ^^ angeticam om. kB, marg. adscr. B . »” B caeleslium animorum. »’<?«/ om. ABC, supra adscr. B . ‘ Sic C et corr. B’, AB t)ir/M/e. » Sic AC, B diicemunlu^ ipimci.anW.B’). »’*BEls«n/. *B.raliones. »«Corr.B, ABcirc«iH,CcHrc«m. ‘Cappellaiuuv.

SUPER lEUAKCUIAM CAELESTEM S. DIONYSII.

m

exlrcmus ordo hoiiiinibusqtie proximus specialiler A nalionibus et Viriuiibus clPotestatibus, ejus •, quae

angelicusnominaUir ‘. Magis, inquil, apud nos lio- mines, quam apud caelegles virlutes aplius nominali sunl angeii, quaui priores, hoc est, quam praeceden- les eos virlulL-s, quoniam plus quam superiores or- dines nobis appropinquant, magisque nobis divina annuntiant el aperiunl mysteria. Qnanlum et circa signi!icanUu3 ipsis esl ierarthia et magis circumor- nalus, hoc esi, in lanlum apud nos aplius nominati snnt angeii, qnam priores, in quanlum est ipsis ie- rarchia’ circa illud.quodsignificanlius, hocesl, nia- nifestius el expressius nobis per eos annuntiatur. Intuere, quod significanlius seu, ul expresse iraiis- ferliir, manifestius non sunt comparativa adverbia, seJ neutralium nominum coinparativa. El magis

est Priiicipibus * et Arcliangelis et Angetis, ierarchiae principari. Palet quod ait : Acslimandum vero, in- quit, sccundam ierarchiam lertiae ierarchiae priiici- pari. Ut enim prinia sccundam “, ita secunda ter- liam sanctifical el ducil ‘. Dux vidclicet ipsius est ejns principatus. Prima quidem ierarchia aestimanda est principari ‘ tertiae vianifestius qiiidom, qiiam prima ierarchia principalur mediae, occuliius vero, id est, aitiuset.sccretius, quam ea, tertia ’ vidclicet, quae post eam, mediam plane, constituta est. Quod polesl sic (lici : media ierarchia manifestior esl quam prima, occultior vero qiiam lcrtia, ea profe- cto ralioae, qua occiiltiora et incomprehensibiliora sunt, quae causae omnium appropinqiianl, his, quae

circumornatus, id est, magis nobis eorum ’ ornatus ^ longiiis ab ea ordinata sunt. Prima itaque ierarchia

circumscripliis est, ad intelligendum videlicet. Omno enini, quod facile iiitelligilur, quodammodo circum- scriplnm inlellcctu * videtur; alliores siquidem virlutes loiige a nobis remoiae sunt, qui adhuc ter- renae liabitatioiiis sepiis cireunicludimur *, iie li- bero mentis volatu ad caeleslia inlelligenda puro conliiilu valeamus ascendere. Sequitur : Excellen- lissimam quidem enim, ut dictum est, dispositionem, liiiujuam ipsi occulto primitus ordinale proximanlem, clam formans aesiimandum sancfificare secundum. Ordo verborum : Aestimandum quidem eiiim , ex- cellentissimam disposilionem, tanquam proxinian- lem ipsi occulto priiniius ordinalc, clam fornians sanctificare secundam *. Est aulem sensus : Pro-

immediate post Deum occultissima est, quoniam omnino incognitae caiisae proximam possidet regio- nem. Tertia vero, qiiae caolcsiium essenliarum ex- iremitateni tenel, manifestissima esl, qiiantiim cae- lestes virtules manifeslari pnssunt. Media vcro , quia noquc proximiirii iieqne ‘* cxtremum " obiinel lociini , in comparaiione inlerioris manifesta est; in comparatione vero exterioris occiilta probatur a theo- logis csse. PrincipalHum nutein et Archangelorum ct Angelorum manifestativam dispositionem hnmnnis ie- rarchiis per consequenlia praecipere. A siiperioribus subauditiir : aeslimanduin est aiitein , manifeslali- vam dispositionem, id esl, ornatum Principaliium ct Archangelorum et Angelorum, lertiam videlicet "

pierea ullimus ordo nobisque proximus aplius a no- ^ ierarchiam, humanis ieiarchiis per consequentia "

bis angclicus nominatur, quoniam excellentissima caelestium essentiarum disposilio, prinia videlicet ierarchia, veluti proxima ipsi occullo, Deo plane, qiii propterea occullus dicitur, quoniajn superat om- nem intelleclum, ac priinitus ante alias ierarchias ordinat, aestimanda est et incunctanler intelligenda, sanclificare, id est ordinare, vel iitproprie transfer- lur, sacrificare secundam, mediam scilieet lerar- chiam, formans eam clam, occulte scilicet el invisi- bititer, et non solum ab humanis inlcllectibus, ve- rum eliam et angelis remolissime. Ut enim ineffa- bile et incomprehensibile est, et occultum omnibiis ierarcbiis, quoniodo prima ierarchia ab ipso Deo et ordinatur et sanclificatur vel sacrificalur, ila rcmo- ^um esl eX incognitum, quomodo secunda per pri- mam, et tertia per mediam ordinatur et sanctilicaiur ab ipsa ’ omnium causa. Ac per hoc, si haec cae- lestibus esscntiis incognita et incomprehensibilia sant, quid mirura, si a iiobis comprehendi non pos- sunl ? Secunda vero, quae complelur a sanclis Doini-

D

divinae ordinationis praccipere. Manifeslaliva aulem dispositio terlia vocatur ierarchia, quoniam divina humanis ierarchiis manifestat consilia. Ut enim prima mediae, et media tertiae, ila tertia " bnmanis praeest ierarchiis. Si antem quaeris , cur plures humanas appellat icrarchias, invenies in libro de ecclesiastica ierarchia ad similitudincm trium caele- stium ierarchiaruin tres bnmanas ierarchias ; do quibus hoc loco disserere morosum est, Ubi posui- nms : per consequentia, ibi in Graeco St” &Xknku-j, quod potest iransferri vicissim, vel inter se invicem; ut sensus sit : Principatlis per Arcbangelos “, Ar- ■changeli perAngelos humanis ordinibus praesunt al- que praecipiunt. Polest eliam quis dicere non in- congrue, ut oplnor , terliam caeleslium ierarchianv hominibus iniperaie vicissim, qnoniam et an;;elos sanctis hominibus obtemperare divina tradit hisioria, etin gestiseorumlegilur. ScriptumesteniminApoca- lypsi, quodangelus Joanni volenti seadoraredixerit: € Conseivus tuus suin » . Ut sit ** per ordinem ad Deum re-

VARIAE LECTIONES.

^ B nominatur angelicus. * B’ marg. aidscr. el praecepta vel officium. * li eorum noots. ^” intelleetu om. B. ‘‘Sic C et corr. B*, AB circumcluduntur. * X secxindum. " Sic C, AB ipso. * B" rad. torr. ei. • B* supra adscr. ex principibus. ‘» Sic C et corr. B", AB secunda. " bic C el corr. B*, AB dicit. " B* xmr^. :{hcr.velpercit.eredivinasilluminationes. ^^Coiu., XHCtertiae. ‘‘Bncc. ‘“BmerfiHm. ‘*Corr.B’, [)ro videlicet AUvero, C i. e. " B’ inaig. adscr. «. e. consequenter poslquam ei a superioribus prjeceplum. "” SicCetcorr. B", kBterliae. ‘Sic C el admarg. adscr.corr. B’, .SB angelos. ’ s»7.om.B,supradscr. U’.

EXPDSiTlOiNES JOANNIS SCOTl

m

ilucnoetcoitvenioelcommunicatioetmuas,n!tameneia \ esse. Pulclire auiein angdorum imperia et principa-

-tus rectas appelinl scientias. Non enira aiio modo re- guiU genles, quibus donantur, nisi scieulia et sa- pieniia. Intellectuales quippe creaturae sunt seien- liae sapientiaeque capaces, sicut scriptum est : * qui fecisli " caelosin inlellectu i.Sedillosipsosproprii» inflexionibus ex ea quae est in divinum recta redu- ctione recidentes, amore proprio el superbia el ipsis opinionum divinilus corralionabiliter cultu ‘». Ordo

Deoomnibus ierarcliiis ’ optimc indiia,et communicative supervettieHS,etcumornatusacratissimoproce$sio.Pro- ptcrea, jiiquil, ierarchiarum ordo a superioril>us gra- (ialiin sic*desccndita superioribus’ ad inreriores, ut itcrum per eundeni ordlnem inferiores per superiores ad Deuni reducantur ct convertanlur ad unuin om- iiiam princiiiiiiin, communicentque simul, et * in ipso ’ oinnes unum sint. Attamen non aliunde ’ ho> runi omniuni proccssio esl ‘’, nisi a Deo,a quo om- nibus ierarchicis ordinibus optime et communiler, iton tamcn sine difTerentia, indita est, et cum ornatu sanctissimo ipsa supervenit processio. Ut enim rn 6um oinn’a convertuniMr per reJiium, iia ab eo om- nia procreantur per processioiiem. Jnde theologia

•verboruni : sed oportet accusare illos ** ipsos, gen- lium videlicel populos, recidentes, retro cadenteSr propriis inflexionibus, hoc est, propriae voluntaU&- irrationabilibus motibus, ex ea recta reduclione, id esl, ab ipsa recta verae *’ religionis via, quae est in divinuni, quae videlicet ducit in divinuin veri Dei

Hoslram-ierarcliiam Angelis distribuit, principem Ju- B cultum “, el boc eis evenit amore proprio. Se nara-

daeorum populi Michael nominans, et alios genlium amicos. Statuil enim excelsus terminos gentium se- cundum numerum Angelorum Dei. Quoniam, inquit, abuna ‘*omniuni causa elangelicarum eLliuinanarum ierarcbiarum. descemlit processio, el ad ipsnm ite- rum ascendit reversio ; propterea theologia nostrara ierarchiam angelis dislribuit, boc est, aiigelisdistri- butam tradit. Priiicipem namque Judaici populi Mi- chael nominat, quo uiio argumento » docemur, ce- teras (olius mundi naliones suos principes angelicos habere, quos vucat genlium amicos. Docent namque generaliones, quibus praesunt, ad unius veri Dei <?ullum converti ‘°. Micbael aulero interprctatur : Quis sicut Dcus ? vel pax fortis, id cst, pax Dei, vel

que ipsos, non Deum suum amabant, inflaiisuperbia, plus creaturae servientes, quain Grealori, el cultu opinioniim suaruin seducti suiit. Gorrationabiliter ipsis divinilus, hoc est, convenienler eis divino con- silio hoc fieri concessum *’. Tradidit enim eos Deus in reprobum sensum, ut faciant, quae non conve- . niunt. Hoc perhibelur et ipse Hebraeorum populus perpessus esse. Hoc, id est, ex recta via, qua unus Deus colilur, sicul et ceterae nationes, recessisse idolaque coluisse perhibetur Hebraicus populus, ideoque ultionem divinam perpessus qsI. Cognitio- nem enim Dei, ait, ** repulisti, et post cor tuum exi- sti. Neque enim coactam habemus vitam, neque per provisorum propriam potestalem divina lumina provi-

vir virtulis. Quod aulem inlroduxit : statuit excel- ^ dae illuminaiionis obcaecantur , sed intellectualium

sus lerminos genlium secundum numerum angeio- rum Dei, non ita intelligendum, utopinor, quasi lot gentes sint et linguae, quot angeli Dei ; sed tot sunt lermini gentium, quot " iiumerus est angelonim, qui specialiler principes ‘* earum constituti " sunt. § 3. Si autem quis dixerit, et quomodo Hebiaeorum populus reductus est sotus in divinas illum.naliones, ceteris nalionibus in tenebris ignoranliae alque pcr- fldiae detentis ante incarnationeni Dei Verbi, duin oinnes similiter duclores angelos, sicut Hebraei, ha- berent, respondendum, quia non Angelorum recias tcientias accusari qportet aliarum "” gentium in non existentes deos *’ errore. Respondendum, inquit, ■

visionum dissimililudo super plena paterna bonitate *’ lucis donationem, aut omnino non participatam facit, et ad earum reformationem non distributam, aul par- ticipationes facit differenles, parvas aut magnas,ob- scuras aut claras, unius et simplicis et semper " eo- dem modo habentis et superexpansi fontatis radii. )n hac autem sentcntia liberrimum ralionalis creaturae commendal arbitrium, et superplenam paternae bo- nilatis, infinitamque illuminaiionum communiterhu- manis animisefliisionem. Aitenim : neque"coactam; sed liberam nos homines babemus vilam. Ac si di- ceret : Non ideo condilor et ordinator omnium na- tionum principes angelos eis praeposuii , ut eas in-

quia neminem oportet accusare rectas scienlias, hoc t» vilas, absque liberi arbilrii appetitu, ad cultum suura

esl, reclajudicia sanclorum angelorum, propterer- rorcm ‘* aliarum genlium in non cxistcnles, in faU sos videlicct deos, qui non sunt, qiioniam daemones eorumque ludibria, miserrimarumquerationabilium " aiiimarum iiTaiionabilia machinamenta probantur

converterent ; si enim hoc fieret, divinae profecta imaginis gloria in serviiutem redacta vilescere’t; sed proplerea angelos suos nescienlibus se generationi- bus praeordinavit, ut occuha et intelligibili admoni- tione iateileclualis ralionalem, adcogniiioneraGrea-

YARIAE LEGTIONES.

^ Merarchicis. *sicom. B. ^ S\c kCj,Ba superioribiisdescendit {punct. a61.B) ‘‘But. ’ comia. similiter

cl i;i uno omnes cct. * B supcr adscr. fit. “^ est.om. B. " Enicnd., ABG uno. » SicCetcorr. B*, S.\ nugmento. ‘* Doeent — converti om. A. " IV corr. quoius, C quotus. ‘* B principes speciuliler, C princeps. ‘* Solus in divinas illuminationes om. AB, ad inarg. adscr. B*. •’* B’ corr. de’aliarum. ’ Deos om. A, ad marg. adscr. B. ‘ Sic. C, AB errorum. " B. rationabiHuniqne. " B. rasl. corr. fecil. *» B opinioimm cultu divinitus corralionabiliter. " Sic G, A. ad i//os, B ad illos (punct. adi. B’.) ■’ Sic G el

corr. B* : AB vivere. ** A cultu. ’,B’ infro adscr. est cooccssum. ** Pro enim Dei ail B ait Dei. " boitiinte palerna. " Corr. B, AB se per. »’ B nec.

2!7

SUPER lERARCHIAM CAELESTLM S. DlOiNYSII.

2(8

loris sui spontaneo nioln reduceret ; ncquc enim A pelagus, non ahenigenae quidam imperabaal dii. Qm-

coaclam habenius vilam. Quoniam vero lam infinila et tam communia sunt divina luminn proviJae illu- minalionis, hoc esl, divinae providenliae, quae illu- niinat omneui hominem veuienlem in hunc mundum, ila ut nulla propria poleslato liberi arhilrii eorum, quae provisa suntfacienda, ohcaecari, hoc est, ob- scurari et alienari, a commuui omnium el ’ intel- ligibilium et ralionabilium cognitione valeant pro- hiheri*; nam omnibus capacitus suis * universa- iiier distribuuiilur, nuilaque creatura illorum prae- seiilia privatur, iiieslque omnibus cognitionis eoruni naturalis possibilitas : propterea dicit : neque per provisorum propriam potesiaiem divina lumiua pro- vidae illuminalionis obcaecanlur. Sive enim inlei-

niain statult excclsus terminos genliiiin secundum numerum angelorum Dei, ct quoniani Michaei prin- cipemllebraeorum ‘* esse Scriplura lcstatur, deinde, hoc csl, hac " dc causa dalur inteliigi, quia non alienigenae quidam imperabant dii el aliis gentibus, cx quibus el nos respeximus, lioc est, credidimus in iilud apertum el magiium et copiosum peiagus para- (um omnibus in (radilionem ‘”. Promplum iiamque esl inrinilae bonitaiis pei;igus, tradere se omnibus valentibus participare illiid ; nulli eiiim dcncgatiir, quia nulli invidet, non esl eniin acccptio pcrsouarum apud Deum ; communicari ab omnibus volens. Alie- nigenas autem deosappeilatdaemones, quosalienige- nae naliones praeier Hcbraeos coiebaiit,.ignoranles

lectiiales sive ralionales crealurae inlra * naturales » filios Dei sibi imperasse. Vnum autem omniuni prin

siios ’ iiiolus permaneant, eosque non rumpanl, sive per contrarios inotrts nalurae terminos velint trans- grcdi ; siciit divinas leges excedere, ila divinis illu- niinaiionihus communiler et generaliler carere non possunt. Sed facil dissimililudo inlellectualium vi- sionum, scu vultuum, o^it * namque et visioeivullus interprelari polesl, lucis doiiationem ex siiperplena, hoc est, phis quam pleiia paterna bonilate ‘, aut omnino non parlicipatam el non dislribulam ad ea- mm, visioiium videlicet, rcformalioneni. Suntenim, qni divinae illuminationis radium sihi praesenlem nolunt participare, seu sibi disdibutum fieii, inlel- lecliiales suos oculos * sponte sua, ne diviniiin lumen recipianl, claudendo, doiio liberi arbitrii abulonles,

cipium, et ad ipsum reduxerunt sequentes, secundum unamquamque genlem ** principantes ‘* Angeli “. Unum esl euim omnium principium, ad quod prin- cipanles angeli per siiigiilas geules reduxerunt, ge- quenles, obedientes videlicet sihi. Sequilur laus Melchisedech regis et sacerdolis Hehraeorum. Mel- cliiscdccli inlclligendum summum sacerdotem, exislen- tem Dei amicissimum cxistenlibus *’, non existentium, sed vere exislenlis excelsi Dci. Qiiae laiis aperlioribus verbis pole depronii, ut sit sensus : Mekhisedcch inteiligendus " est summiis sacerdos existere nor» eorum “S quae sunt *”, sed vere existentis cx- celsi Dei , ati;icissimus Dei ex his, quae sunt. Potesl etiam sic interprclari : Molchiscdech iii-

el, quod ad relormationem suam sibi dislribuilur, ^ telligendum summum sacerdotem, existentem Dei

respiieuies ; obcaecalum enim est * insipiens cor eoriim. Aut e^dem dissimililudo intelleciualium vul- luum participationes facit differentes, parvas aut magnas, obsciiras, claras “* ; quidam namque divi- num partieipant himen minus, quidam plus, quidam obscurius, quid;im clarius. Uniiis et sinipiicts et semper eodem modo incommutabililer habenlis, et super expansi ‘; sive, ut poiesl transferri,super- extenti fonlalis radii, Dei Verbi plane, ex paternae bonitalis fonle n:\scentis, et omnibiis intellectualibus oculiscommuniler superfusi, sive quiseum recepcrit, sive iion. Eteniin ei sol isle visibilis acqualiter om- nibus sui luminis radium dilTiiiidit “, nou lamen ab

amicissimum existentiuin, non exislenlium, scd ipsius vere existenlis excelsissimi Dei. Fere tamen unus sensus; ac si diceret : Intelligendus • est Melchisedech quasi " summus sacerdos et aniicissi- raus existenlium Deo; non exislentium tamen, sel ipsius vere existentis excelsissimi Dei ** sacecdos esl. Etenim sic simpliciier Melcliisedech ipsi theoso- phi non amicum Dei lanlum, sed et sacerdolem voca- verunl. An ut sqpietites aperte significarent, quia non solum eis in ipsum, qui vere est, Denin convertit, cd- huc aulem et aliis ut summus sacerdos eduxii ea quae est " ad veram et solam divinituteni reductione ‘. An forte, inquit, divini sapientes non amicum Dei

oimiibiis, quibiis difPunditiir " aequaliter participa- D lanluin, verum et sacerdolem Dei vocaverunl Mel-

tur : vilrum peneiial, silice repercutitur ‘*, purum aera pervolat, aqiiosa nuhe resullat.

§ 3. Deinde quia el aliis genlibus, ex quibus et nos retpeximus in illud omnibu^ paratum in Iraditionem " et apertum divini luminis et magnum et copiosum

chisedech, ut sapienlibus aperte evidenlerque ‘• si- giiificarent, quia non solum ab eis, Ilebraeis piane, in Deum convertit, adhuc aulem el ab aiiis nationi- biis eduxil summus sacerdos ea reductione, quae esl ad veram e( solam Divinitaiem, flde videlicet et actu

VARIAE LECTIONES.

’ et om. B. « B perhiberi. « Sic AB. * Corr. B*. AB inler. ’ B suos naturales. « B oys. J Bho- nitatepalerna. « B oculos suos. »B est enim: ‘» B’ supra adscr. aut chiias. " Rad. corr. B , AB expansis. •« A defundit. " diffunditur om., addidi ex coni. ’’ Emend., AB si licereperculitur. Pro in iradilionem A. inlradictionem. “« B graecorum, C ebreorum. =” Sic C et iiiarg. adscr. B , hoc om. AB. " A intradictionem. " Rad. corr. B*, AB genles. " H principante , B* corr. pnnapanies. ’ Corr. ei vers. el texl. graec; pro angeli AB populi. ‘B* corr. existentium. ’ Sic corr. B , ABO mlethgen- dum. ‘■♦ Sic AC, B non eorum exislere. ’’ quae suntom. B. " Sic BC, A inlelUgendurh. " Conj. A qHem, C qui esi. " Fere tamen unus- Dei om. B. " Rad. corr. D’, AB esse. ‘” Rad. corr. B , AB redu- ctionem. ’’ Corr. B*, AB videnlerque, C ciidentcr qnia.

ci * conlempbiion

qui singtilis nalionib^s imperanl, inlrodncilur Mel- cliisedccli, rex videlicel el summi Dci saceiiios, qui non soiua) ex Hebraeoruni populo, veruni eliam^ ex aliis generalionibus mulios in culium veri Dei con- vcrtil. Quod qnamvis in sancla historia scriplnm non sil, nullo modo del^emus dubilare rerum faciarum veriiaiera * fuissc, duobus maximis argumenlis ad fidem causae dubiae ducli. Primum quidem beatus

• Dionysius lalia incuncianler non diseril, si apo- sioHca auctoriiaie, quos viderat et audierai, iradiia non didicerii ; secundo ’ veius * leslamentum nul- lum palriaroharum tradil, qui lanlum gesserit figu- ram Chrisli, quanlum ipse Melchisedech. Chrislus aulem’ cum cari»is origine Hebraeus sit, uon lamen

EXPOSmONES JO.^NNIS SCOTl

Pulchre autem posl * angelos, a piios, ui vidit Joseph, ei praesltle proprlo, dum pro-

prius " angelui praesil " Babyloniorum principi, ut vidil Daniel. His aperlissimis exeniplis indubilanter «latur inielligi, omnibus genlibus angclos Dei prae- esse, eosque propheiis visiones revelasse. Ordo auiem et qualiias prophelicae visiouis siibnectilur : For’ tnalionutn ab angelis visionis manifestalione angelo- rum, conlinuo $acris viris, Daniel el Joseph, ex Deo per attgelos. revelata. Hyperbalon est “, cujus ordo esl :manifestalione revelala visionis formalionum " ab angelis angdorum •« conljnuo cx Deo per ange- los sacris viris Daniel el Joseph. Et est .sensus «* : Haec omnia per propheticas visiones in notitiam homiiium traducta sunt, dum revelala est manifesla- tio, hocest, expositio visionis fornialionum, imagi-

ab * llebraeis solunmiodo, verum eliam ab omni- B nalionum videlicet et figuralionum , quibus prophe- bus gentibus eleclos adduxit, quibus suam Ecclesiam lici spiritus formati sunt, ab angclis angelorum , id

uiiicam sibi dcmum et conslruxit et spiriluall con- jugio ’ dileclam sibi sponsain copulavil. Quod niysierium sub symbolo Melchiscdech esl praenota- lum. Pulchre, ut dixi, posl ‘* atigelos genlium prin- cipes " inlruduciiur, ut per hoc inielligamus, non soium angelos, vcrum et sanclos homines eullu divinae dispensnlionis alciue prudentiae legiLus , singulls linguis el nalionibus iinperare. Posl " vero inyslicam Melchisedech secundum haec " comme- nioralionem ad exempla , quibns angeli imperare nationibus probaulur ‘’’, converlit inluitam diceus : § 4. Et hoc tuam *” suiinne sacerdotalem inlelligen- tiam admonebimus, quia el Pharaoni apud ipsos Ae-

est, a superioribus angelis iiiferioribus revelata esl nianifestalio “, ct conliniio ipsa revelala nianifeslatio per angelos ex Deo sanclis prophetis tradiia esl. Prius ergo angeli , verbi gralia , principantur «» archangelis, el consequenter archangeli per angelos sanclis hominibus prophelicae formalioiiis revelatae sunl, el hoc lolum ex Deo. Qnod consequenler sub- ncctit dicens : Vnum est omnium principiiim et provi- denlia. Ac si dicerel : A nuilo rcguntur omnes ge- neraiiones, sivc quae Jam credidere, sive quae adhuc tenebris ignorantiae detinenlur , nisi ab Ipsa una providcnlia uuius *’ omnitim principii. Aequaliler enim et communiler divina ** bonilas omiiibus

gtjplios imperanle angelo, et BiibylQniorum " principi C providei nalionibus. Quod connexim " edocel : El

praeside proprio .omnium providenlifie el dominalionis " providum et poteslalivum secundum visione» ‘* dis- tribulum est, el gentibus illis veri *’ Dei fnmialti du- ces slatuli suttt. £t udnioiiebimus, inquit, o Timo- you ‘, luam summam sacerdotalem inielligenliara, ul incunclanter cognoscas lioc, quia distributum est providum et poiestaiivum, id est provisio et pote- stus, omniurn providcntiae et dominattonis, Dei Verbi videlicet, qui *’ providentia et dominalio est omiiium, dislribula “, secundum visiones, boc est, juxla " qiiod in visionihns prophelicis est revela- lum *’% et quia gen.ibus illis viri Dei minislri duces slatuti sunl. Quod probalur angelo imperanle Pha-

nuUo ‘* modo aestimandum “^Judaeosquidetn pleniter dtixisse divinitatem , angelos aulem specialiter, aut aeque lionorabililer, aut opposilii, aut deot quosdam alleros imperare aliis geniibus. Ac si nperle diceret : nullomodo inlclligenda esl divinilas Judaeis plenitcr, vel sicut expressius transfertur, consummative, hoc est , ullra cetcras nationes imperasse per se ^’^ ipsam, nulla angelica poieslale interposita, angelos auiem specialiler, idest, viriiim *’, velaeque *” honorabiliter aiiis genlibus, hoc eslgenlibus’’’, quae aequaliter honorabiles suiit, verl)i gralia Runianis, Graecis, cclerisque similibus et aeque potenlibus, aui opposilis, id est, contrariis aliis gentibus vel

raoni, dum imperat angelus Pharaoni apud Aegy- D sibimet vel Judaeis, aut deos quosdam alteros,

VARIAE LECTIONES.

• Pro actu et A aclue, C et actione et. * Sic C; AB plus, B* corr. prius. " Corr. B*, ABC veritale. * B* supra adscr. quod bcaius. C Priuspriinus quidem quod iiealus. " Bsecundum, C secundum quod. ° Sit C. Pio vetus A et eius, B ut eius. Yoci ul B’ puncl. subi., et ad marg. adscr. quod. ’ auiem oin. B. ’ Sic C, ab 0111, AB, supra adscr. B* " Sic C et corr. B*, AR spiritualiler iugo. Sic C; ABp/MS,Bcori”. priMS. “Sic ABC, B’ corr. princeps. ‘Conj., pro Posi AB 4Ius, B eorr. prJMS. ’ Conj., pro secundum liaec, A sed haec, H sed haec (piinct. adi. B’). ’’’ ii probabantur. " A totumtuam. ‘ Corr. B*, AB Babyloni eorum. " B

donationes, B* corr. dominotiones. "” Corr. B”, AB divisiones. •* Corr. B’, AB i’i)i. " Emend., AB Thimoihe, C Otymothee. ” B corr. quae. ‘Bet donaio (B* corr. dominatio) esi (punct. adi. B’) omniutn

dislributiva esl. " Sic C et ad marg. corr. B*, AB iusta. ‘* B relativum, B* corr. revelalum. ’ Corr. B’, AB propriis. C et proprio preside dum angeliis cet. ** B corr. praejuit. " Corr. B’ ; pro llyi:erbaton esl AB Yperbalonem, corr. B’ Yperbaton est. C Yprobaton. **. Sic C et corr. B’, AB formationein. *• B aiigelicorum. ^” B sensus esl . ^ B manifeslatio esl. ‘ SicC, ABprincJpalMr. ’ A mhms. ‘ rfivina om.

A. ^’ Sic C, pro connexim AB quonexim, B* corr. quo connexim. " A a ntillo, B q nulto (punct. .-jdi B*). " B* supra adscr. esf. ** se oin. B, supra adscr. n. " B* marg. adscr. i. e. singillatim. • Sic C, pro vel aeque AB neque. B’ voci neque puiict. adi. et marg. adscr. vel aeque. ^’ genlUfUS om. AB nliis gentibus (punct. adi B) hoc esl gentibus. C i. e. genlibus.

m SCPEn lERARCHIAM CAELESTEM S. DIONYSII. 522

d.iemones planc , imperare. Advcrsus superbiam A clorum angeiorum viritim *• In ccleris gfenlibus

Judaeorum Iioc dictum arhilror, qui ipsum Deum imperium, utpereum, angelum vidclicet, gentem,

per se ipsum, non per aliquem angclorum sui ’ cui praeesl, in cognilionen) uniusomnium principii,

imperarc sibi aulumant^ ideoque se » honorabiliores quod ipse Doniiiius esf, reduceret : propterea dixit

ceteris genlibus gloriantur, quasi speciale imperiom Micliael Judaicum duxisse populum, ut per unum

nnius Dei eleclus populus Israel. Sequitur : Sed el duccm unius «’ genlis expresse nominatum «« ce-

eloquium illud secundum ipsam sacram inteUigenliam teros celerarum gentium duces nobis insinuaret **,

acciptendum ». Non secundiim, inquit, falsam su- et ut falsam opinionem JuUaeorum destruerei, qui

perbamque * Judaicam oplnionem, qua se veluti opinanlur, nulkiraprincipem nisi ipsum Deumimme-

propriam Dei haereditatem jactitant", divina provi- tliate sihi imperare. Sequilur : Aperle nos edocens**,

denlia accipienda est , scd eloquium illud accipien- vnam »’ esse omnium providenliam ** simul om-

dum, hoc esl, divina Scriplura scrutanda secundHm nibus invisibilibus et visibilibus virtuiibus supet"

ipsam sanctam inielligentiam, quae docet, rempu- essenaa/jfer SHperco//oca<flm •’. Tanquam si dicere4 :

hlicam universalis crealurae comnnini providenlia Propterea tiicologia •* singulos singiilarum genera-

et salule * guhernari. Proplerea subdilur : Non ut lionum angelos tradit , unam uni dislribuens, Dt

partiente Deo cum aliis diis aul angelis noslrum p aperle nos edoccat, unam *’ esse omnium provideno

ducatum, el Israel in gefitis principaturn et gentis tiam , qune simul oniiiibus invisibilihus el visibili-

ducatum contento’’, sed ut ipsa quidem una simul bus virlutihus super omriem essentiam supcrcollo-

omnium excelsa providentia omnes lipmines salutariler catur. Omnes autem per singnlas gentes imperantes

propriorum angelorum restituloriis mnnuductionibus ungelos , in ipsum ut proprium principium sequenles,

dislribuenle, solo fere " ullra omnes Israel in veri voluntate essentiaii quasque virlutes exlendere. A su-’’

Domini illuminationtm et cogniiionem converso. ^on perioiibus subauditur: ul doceret iios eaclem iheo-

quasi, inquit, partiretur Deus cum alleris diis aut logia, quo;I bmnes imperantcs angeli per singulus

angelis, hoc est, divideret* inier alieros deos aur gciites exienduni, hoc.est, suhvehuni sequentes,

angelos nostriim ducatum, ceterarum videlicet gen- ohedienles scilicet sihi voluntate cssenliali ••, libero

lium, ex quibus ad culium unius veri Dei vocamur, plenae " voluiitatis arhilrio , quod essenlialiier hu–

imperium •", quasi conlenlus *’ sil solo Israel in manis menlibus incst, Tjuasque virlutes , id est,

geinis principalum gentisque ducatum, ut essel quascunque »* virlutes animorum libito se seqiien-

princeps geiitis et dux gentis, non alicujus, nisf tium, in ipsum Deum iil proprium piincipium; me-

solius Judaicae, sed quasi una providenlia stmul rito , quia Dominus proprium et sohim ratioiialis omnium excelsa omnes homines salutariier, calisa Q crcaturae priiicipium cst. Ordo itaque diclioiium

videlicet omnium saluiis, distribueret restituloriis est : omnes per singulas gentes imperantcs angelos

in cultura Dei manuductionihus, auxiliis plane, sequent€s quascunque virlutes voluntate esseniiali

propriorum angelorum, dum soUis fere exlra omnes in ipsum et proprium piincipium extendere docei

paliones in veri Domini Iiicem et cognilionem Israel theologia. In hac una senlenlia sanrssima et allis-

conversus sit. Unde tlieobgia quidem se " ipsum sima tradituc nobis doclrina. Primum qnidem , quia

possedissre Israel in verc Dei famulaiiim signi^cans, sancti angeli nostri praesules sunt , el non aliam o!>

/“atta est por/JoDomi;», fli/. l]n(!e”,quainohrem,qua causam imperant nohis , nisi ul nos revocent no-

de causa, quoniam solus fere Israel in cognilionem stris " erroribus et ignorantiis in iinius oinnium

conversusest, iheologia se ip3um,0oininumprofeclo, principii el causae cognitiojiem , quae sola nostr.i

possedisse Israel in famulatum suum signilicans, salus eslel " purgatioet illuminalio et perfeclio et

facta estporlioDomini,ait.Potestetiaminterprelari: summa healiiudo et deificatio. Et quod nemo no-

Factus est, ut subaudiatur Israel, porlio" Domini. strum invitus reducilur, ne naturalis gloria divinao

Ostendera autem et eum viritim celeris gentibus imaginis , quae maxiine i:i libertate arhitrii notiia

distribuisse cuidam sanCtorum ungelorum in cogno- data est, decoloretur *», sed uniuscnjiisque noslrum scendum per eum unumomuium priucipium, Michaet D interiori virtuli electio dalur et libertas et possibili-

dixil Judaicum duxisse populum. Ut ‘* osleuderet, t;is redeuudi in eum , ad cujus iraaginem facti su-

inquii. ‘-•, ipsum Dominum distribuisse cuidam san- mus, et in ipso deificandi ‘* el beatificandi, ipso per

YAUiAE LECTIONES.

’ Sic pro svorum. * se om. B. » B* adscr. est. * Sic C, AB superbiamque. ‘AC iactant. • Sie C et corr. B*, AB saluti. " B contempto, B" corr. conlento. * .\ vere. • Sic C et corr. B*, AB dividere. " B* adscr. et iinperiiim. " Corr. B* ; pro quasi contentus A quae contemptus, B qua» conlentus. C quasi contemplus. ‘* quidem om. C, se om. AB. " Pro unde A vide. ** C et • Pro inquit B in. •• B marg, adscr. : i. e. singillatim vel ut expressius dicaiur unam uni vel unam

quamque unicuique vel singuta singulis. " B* supra adscr. et iinius. ‘• Sic C, AB minatum. »’ Sic G ei rad. corr. B’, AB insinueret. " Sic C et rad. corr. B’, AB sedocens. •’ A unum. " AB«n. esse omnium esse providentiam. " Corr. B, AB supercoltocalum. »* Sic C, A ad theotogiam B ad theologiam

(pnnct. adi. B*). »Att«<i. »• B s«permen<ia/f. »" C, et corr. B’ p/a7je. »• B^miarg. adscr. ««/«insiu/as.

‘• R* super adscr. a nostris. »• Corr. B*, AB ui ; et om.G »»-Sic AC, B decoleretnr. ‘• Sic C el corr. B*, AB deificiendi.

4i3

£XPOSiHONES JOANNIS SCOTI

m

angelos suosnosrevocanle ‘, adjuvante, qiii commu- A ^um dinicilior, quoninm causac omninm omnino

hiter totum diligit gcnus liuninnum.

CAPITULUM X.

Cujus litnlus : Hepeiilio el anagoge angelicae ordinationis “•

In hoc capilulo irium caelcslium -ierarchiariHn expositio rcpetilur breviier earumque ordinationis congregalio et diflerentia *.

§ 1 . Connexa etl ilaque sic ip»a quidem honorabi- tissima circa Deum animorum disposilio ex telelhaf’ dtiea * illuminaiione * sanclificata •, in eam immedia* le • ascendendo , occuUior et manifeslior Diviniiatis illuminatione purgalur et illuminatur et perficitur. Connexa est , coiijiincla videlicel sihi inviccm et iiiseparabililer copulala, ipsa honorabiljssima dtspo-

iuvisibili cl inconiprebcnsibili propinqiiior.Manifeslior vero ul aiUc (l;Ua. boc esl : propterea niauires|ior “, quia aiilc omiiia dala et conslitula , non lcmpore, verum dign.ilale el sublimitale naturae, etquia pri- nio, anle omnia.iiicelposlinacessibilem lucem, quae eam coiididit , et quia universaiior celcris, id est, omni varietate et dissimilitudine absolulior, et quia magis iii eam , qiianluin oporlel comprehendi, forma oinnium cfTusa est , unigenilura videlicet Dei Verbum , ad ‘* quod ei per quod formaniur omnia. Qualuor modis manifeslior esl aliis omnibus ierar- chiis. Primum quidem , qiiia anle oranes condita in excclsiiudine naturac; secundo, quia primordialiicr post Deum lucet et se set|ueniibus et ‘^ sibimet;

sitio, ipse plane sublimis ornalus, animorum, tpii’, B lerlio, quia ordines ipsius universaliores , hoc est,

imroediate • circa Deum sunt, ires scilicet ordines

primae ierarcbiae; et est ipsa dispositio ex teletar-

cbica illuniinaiione , id est ipsa Divinilate, qiiae

teletarcbis dicitur; perfeclionum ^quippe et sanctifi-

cationum princeps est; sanctificaia, vdsicut expres-

sias trausfertur <, quamvis inusitalius, pontificnla,

in pontificalem videlicet ordinem subvecta et subli-

mala; ipsa namque est prirauni sacerdotium " cac-

leslium essentiaruro , ab ipso Deo constitula: in

earo, teletarcbicam plane illuminalionem immediatc

nscendendo ceteris sequentihus se ierarchiis occul-

tior et manifestior per illuminalionem Divinitnlis

purgatur et illuminalur et perficilur. Purgatiir qui-

dem omni ‘* ignorantia, illuminatur omni sapien

inler se inviccm siniiliores suiit ; quarto, quia in ’• earo plus quaro iu aliis omnium forina diffundilur ** expressiusqiie in ca manifestatur. Obscurior igilur ceteris prima caeleslis ierarcbiai, qnia manifestior, id cst lucidior, el lucidior, quia obscurior. Nam clariXas ipsius celcroruui caelcstium animorum su- perat fulgorem, eisque inferl caliginem, sicut sol intuentibus eum verlilur in tenebras. Sapientior eniro oninibus est et incomprebensibilior. Ab ipsa auiem ilerum* proporiifnaliter secunda *’, ei a secunda ter- tia, elex tenia secundum nos ierarchia , secundum ipsant bene orhantis ’ laxiarchiae legem , in harmo- nia divina et analogia , ad simul omnis boni ornatus superprincipale principium el consummadonem ier-

lia, perficitur omni deificalione **. Quali auleni f- arc/tice ** rcduntur “. Palel quod ait. Ab ipso Deo

ratione occultior sit et roanifestior . una eaderoque prima ierarchia , subjungitur : Occultior quidem ‘% tanquam invisibilior et magis simplicata " et unificata, manifeslior vero, ut ante data et primo lucet et uni- ‘Versalior, et magis in eam, ut oporiet’, forma e/fusa. Occultior est ceteris, quia plus invisibilis ; vel siciit expressius intcrpretaripolesl.intclleclualior, quia " plus ceteris inleUectualis esl, propler propinquita- tem iroroediataro illius , qui superat omnein intellc- clum, el magis siropla facta estet unificata. Tribus ilaqiie roodis occultior esl ceteris, qiiia plus invi- sibilis el intellectualis, et quia magis simpla, el quia roagis unita conslitula cst. Oronis quippe creatura.

prexima sibi ierarchia in se ipsum rediicilur, lioc est, sursura dlciiur. Ab ipsa autem prima corratio- nabiliter reducllur secunda; a secunda reducitur tertia; ex terlia nostra, id est humana reducitur ierarchia juxia leges bene ornaniis laxiarcbiae, Deitatis videlicet , in adunatione divina el propor- lione. Et qiiorsum omnes rediicuntur? Sursuin pro- feclo ad superprincipale priiicipiiim et supercon- suromalivam consummationem omnis boni ornattis, ad ipsuro plane Deum, qui est omnium principiorum principium et plusquaro principiiim, elomiiium coii- sumroationuin consummalio, id est, finis et plus quam finis; ierarcbice *’ aulem reducitur, hoc esl, iroaquaeque ierarchia secundum suas leges iii divi-

in quanlum intellectualis et siinpla et uiiita esl , iii tantum ceteris creaturis ebscurior et ad cognoscen- d nam subvehiiur harmoniam et analogiam.

VARIAE LECTIONES

B* supra adscr. et adjuvanie, C nos vocnnle et adjuvanle. * In hoc cnpitulo — dilferenlia om. B. ’ Corr. B’, AB leleiarchia. * Corr. B*, AB illuminatio. » Corr. B’, AB sauclificcivi. * Pro immediale A in me- dietate. " Sic ABC, B” corr. quoniam. « A iii medielule. « Sic BC , A profeclionum. •* iransfertur om. ABC, raarg. adscr. B’ ” A sacerdotujn. •• Sic ABC , B” siipra adscr, ob omni. ‘ Sic AC, B aedificaiione. " B tamen. " B’ corr. simplificata. ‘" Rad. corr, B", AB ^aam, C quuniam. " Sic AAC, B’ supra adscr. et. " Sic C et corr. B’, AB a/. •’ Sic AC, et oni. B. " A qnia magis in, B qiiia Huigii Jn (ptmct. adi. B*). *^ B diffundilur omnium forma. ** A ilerum aulem. »’ .secuK(/a oui, B *’• Rad.

corr. B*, AB «manltfrus. •• Corr. B’, AB ierarc/ifae. *^ X ducitur. " Xierarchiae.

KOTAE.

■ A, litteris roiniatis decimum capilulnm, cujus tttr , B* atramenlo pro undecimum corr. deci-

lilulus liepelilio et anngoge {snp^p^eordinnlionis). mum , yoc\bn& quare — t»ocflH/J(r puncl. adj. , niaigi-

ln boc capilulo trium caelestuiro cet. B htteris mi- niqiie adscr. Repelitio sijnaqoqe anfielicae bonae or-

niatis : Cnpitulutn nndecimum, cui titulus est : Quare diniitionis. oniNcs caelesle* es^eniiac communitcr virlutes vocan-

225 EXPOSiTlONES S13PER lERARCHIAM CAELESTEM S. DIOAySlL S2C

§ i. Mamfeiiatores aulem omnes, et angetieorum, A liis inlelligitur. Alii quidein alle, alii allius, allis qui ante ipso$, tunt ; ipsi quidem honorabilissimi Dei • sime " alti; vel ** cerle non solum singulae

movends , proportionalifer autem ceteri ex Deo mo- torum. Oinnes virlutes caelcstes manirestalor«s sunt et angeli eorum, ‘qui se praecedunl, ilautordines primae ierarchiae, qui sunt ceterorum excellentis- simi , raanifestatores et angeli * sint * Dei , qui omnes movet, ceteri Tcro proporlionaliter angeli sint * eorum, qui ex Deo moventur. Ut enim prima ierarcbia ipsom Deam annuniiat, ita media aunun- liat * primam ’ tertiae, et leriia annuntiat mediam qoariae, qoae est nostra. Et ut breviter dicara : in- feriores ordines gradalim ascendentes superiorum se angeli sunt, et omnes communiler Dei. Tantum enim ommum superessentialis karmonia unicuique

ierarcliiae , et ipsa generalis in primas et medias et uliimas dividuntur viriuies. Sed noa lemere dicendum, ipsam disposilionem per singulas spe- cialiter, idest singulos ordinessingularum ierarchia- rum “, in ipsis " divinis harmoniis a supersubsian- tiali harmonia discrelos esse inprimas, medias**,ul- timas ** virlutes. Et ut aperiius dicam : non solum singulae ierarchiae in Ires ordines discernuntur, verum etiam et unusquisque ordo in primas, et me- dias, et ullimas yirlutes discernitur. Verbi gratia, prima ierarchia in Serapbim veluli primas, et Che- nibim veluti medias, et Thronos veluti ultimas dis- ceraitur virlules. Et iteruni Seraphim ordo suas rationalium et intellectualium sacro ornatu et ordi- B primag et raedios et ullinids possidet differentias.

uata ductione praevidit, auantum ipse ierarchiarum unusquisque ordo * sacre et decenter vositus ’ est. Tanium, inqoit, superessentialis harmonia, summa videlicct omnium causa , praevidit unicuique ratio- nall et intelleciuali creaturae omalu sacro et ordi- Dala reductione ’ distribuere , qnantiim ipse nnus- quisque ’ videlicet ordo ierarchiarum *” sancte et pulcbre, hoc est, in qiiantam ordo ierarchiarum ^ exigit, in tantum ei distribuilurexsuperessentialiom- Bium adunatione. Et omnem ierarchiam videmus in primas et meJias et ultimas tirtutes .divisam. Uoc etiam in superioribus capitibus est praediclum, quod omnis ierarchia Iribus ordinibus substiliita sit, quo- rum duo extremiiaium , terlius medietalis obiinet

Similiter de ceteris ordinibus singularum ierar- cbiarum inlelligendum. Quod aperle subsequen- tibus verbis datur inlelligi. Propler quod el ipsos divinissimos Seraphim ipsi " theologi aiunt *^ al- terum ad alterum clamare, in hoc, ut aestimo *•, declaranles, quoniam iheologicas scientias ipsi pri- mi secundis iradunt. Proplerea , inquit , theologi dicunt, alterum ad alterum ** Seraphim da- mare, ut per hoc declararent, quod ipsi Seraphim, qui primas virtutes habent, secundis Serapbim, quL secundas, theologicam tradunt scientiam, id est divinarum rationum speculationem ‘. Eadem ratio in Cherubim et Thronis reliquarumque ierarcbia- rum ordinibus observaiida. Praecedit ilaque Sera-

locum, ut est archangelorum ordo inter principalus ^ phim alium Seraphim,etCherubim alium Cherubim

el angelos. Sed et ipsam, per singulas dicendum, dis- positiohem ipsis divinis liarmoniis discrevit. Ac , si diceret : non solum singulas ** ierarchias videmus ‘* in priraas et medias et ultimas virtutes divisas, sed eliam dicendum , quod super^sentialis harmonia ipsam generalem dispositionem omnium caelestium ierarchianim ^^ in ipsis divinis harmoniis, adunatio- nibus videlicet , per singulas ierarcbias specialiter discrevit " in primas et medias et ultimas virtules. lerarcbia aqaidem virtatoiB, potestatum, et domi- nationom proporlionalis medietatis inter tres " or- dines primae et tres tertiae ierarchiae harmoniam possidet. Ut enim a prima praeceditur media , ila media praecedit tertiam ; et conversim, quemadmo

et thronus alium Ihronum, virtus virtulem, pote- stas polestalem, dominatio dominationein, princi- palus principatum, archangelus archangelum, an- gelus angelum ; in ordiiiibus " episcopus *• episco- pum, sacerdos sacerdotem ‘, diaconus diaconqni ceieraque hujasmodi, ita ut sub eisdem signiQcatio- nibus nominum primae et mediae et uliimae intelli- gantar *’ virtutes.

§ 3. Addiderim autem fortassis et hoc non incon’ grue, quia et secundum se ipsum unusquisque et cae- lestis ut humanus animus speciales habet et primas et medias et ultimas ordinationes et virlules, ad dictat per unumquodque ierarchicarum illuminationum pro- prias anagogas proporlionaliter manifestas, per quas

dum praeceditur tertia a media , ita media praece- ‘^ unum^uot/fjfue in participalione fit ^*, sicul idipsuni dilur a prima. Et haec praecessio et successio ia et fas est el possibile , superincognitissimoe jmrga- divinarum illominalioDiun participaiioois differen- tionis plenissimi luminis anteperfectae perfeciionis,

YARIAE LECTIONES.

“Corr. B*; pro etangeli, ABC angelis. * Emend., ABC sunt. • Emend.,ABC sunt. ^ itamedia anminiiat om. AB, marg. adscr. B% C ipsum Deum annuntiant secunde, ila secunda annuntiat primam medie et lertia mediam quarte, q. e. n. * Corr. B*, AB prima in. * ierarcbiarum videlicet quisquis ordo unusquisque ( puiit l. B*

adj. videtur). ’ Corr. B*, AB positos. ’ B distributione. • Sic C, A ipse qui unusquisque, B ipse qui

unusquisque (punct. adj. videlur B*). “• A ierarchicarum. •” Sic C, AB ierarchicarum. " A singulares, ** Avidentur. •* Sic C, AB terarf/jtcarum. ‘Adecrevit. “(resom.B. " B’ marg adscr. a/»i aUibSinie. “Prope/Bnon. " Sic C, Aierarc/t/carum, B ierarc/iicarum (punct. adj. B*). »C iii primis. “Cetsupra adscr,Be<niedias. tt//imiisom.B,Cc/u/<ima«. ‘B’etipii. ‘‘K»d.(MTr.B”,A.Blheologiajuncli. •‘CoiT. B”, AB ut teslimonio. ** ad allerum om. B, ad marg.. adscr. B. C aiterum Seraphim ad alterum cw- mare. •» SicCet corr.B, AB tpeaUationum. »« Corr. B, AB omnibus, C in hominibus. »• Sic C ei corr. B*, AB episcopis. ** Sic C, AB sacerdotum. »’ Sic C et corr. B*, AB intelligatur. »* Coiij., AB j»(.

P4TR0L. CXXII. 8

J27 JOANNIS SCOTl 228

Possem, nquil, addere praediclis et hoc, quod • A mae, quia circa Deum, mediae vero, quia circa na-

no:i videtur incongruum, quamvis videalur esse ob- scnniiu. El qiiid estillud? Quia non soliim gennalis ouiiiium ierar( hia, el spccialiiim ierarciiianiin ordi- nes, ipsiqiie singuli ordines, verum eliam unusquis- q.ie caeleslis el humanus animus in se ipso * spe- ciales habet primas et medias el iillimas viriules, socnndiim diclas per unumqiiodque, hoc esl, pcr nnnmquemquc ordinem proprias anagogas, reduciio- iies plane, ierarchicarum iihiminalionuin proporlio> naliier iiianir<‘Stas, id est illuminatas, pcr qiias pro- prias anagogas unumqiiodque eoriim, qiiae prae- dicla siint, in p;>rlicipatione fit siiperincogni.issi- nue purgalionis plenissimi luminis anteperfectae, id esl plusquam perlectae pi^rfeclionis, Divinitalis

lurani comiilam, ullimae, quia circa mores, qui na- turamsequunt>ir,viriiini scarnm peraguntofiQcia, non incongrue vocalne siir.t. ^am inier Deum et mores medietas quaedain naturae daia est. Ut enim Deus, qui supernaturalis est, praecedit naturam, ila natura praecedit mores. Et quemadmodum virtutes morum sequunlur nalurales virtutes, ita nalurales sequunlur divinas.

CAPITULUM XI.

Cujus tilulus est :

Quare omnes caelesiei essei.dae communiier vtrlutes caelestes voanlur, hoc esl, quare omnes cuelesles animi uno vocabulo virtutnm, quemndmodum com- muni vocabulo angelorum appellantur «,

plane, sicul ipsiiin, i)0C esl, sicut parlicipalione Dei B § 1. His autem definiiis illud dignumintelligere, ob

fas esl esse * cl possiliile, qui est supcrincognilis- siiiia purgaiio plcnissimumque luinen, et auieper- fecta, id est, plustiuam pcrfccla perfectio. Esl enim niltil per se perfectum, indigens tiniversalis perfe- ciionis , nisi vere perfectissimum et anteperfectum. Proplerea, inquit, «mnis humanus et caelestis ani- mus * in pariicipaiione fit divinae piirgationis et il- lumiBationis el perfeclionis, quoniam per se ipsuin nec perfici nec illuminari nec purg;iri potest. Niiiil enim est eorum, quae sunl , per sc perfecluni ,

quam causam omnes similiter angelicas essentias vir. iutes caelestes vocare consuevimus. Non enim est di- cendum, ul in angelis, quoniam omnium novissima est dispositio. Non eadem, inquit, reddenda est ratio " de communi vocabulo virtutum, quae de angelorum, dujii qtiaeritur, cur onmes essentiae angeli vocan- tur. Non eniin possumus dicere : propterea commu- niter caelesles animi viriiiies nominanlur, qnia •* ipsa dispositio sanclaium virtutum in divinis ordini- biis est " novissima. Ea siquiiiem ratio de angelica

dum indigLt universalis ’ oninium perfeclionis, qnae cognoniinalione reddita est, quando quaerebatur, esl unius oiiininm causae participatio, iiisi vere per- cur omnes caelesles essenliae angeli generaliier ap- feciissiuium el anieperfectnm , hoc est, iiisi vcre pellaienlur, qiioniam angelicus ordo inter omnes sunuiium bonuin , quod per se • ipsum et perfectis- caelestes extremum possioet locum. Et quidem no- siiuum esl ^, et plusqnam perfcclum, onunumqui^ C vissimarumsanctaet decorailluminatione^^^superposi-

perfectiomim finis atque * principium. Si autcm

quaerilur, quac sint primae et mediacel ullimae vir-

tules iiuiuscujusque caelesiis et humani aninii, re-

spoiulendum : Huniano aiiimo has tres virtutes

inesse contemplamur. Cujua priniae virtules

suni inlellectuales , quae supernaluraliter so-

lummodo circa omnium causam> quae Detis est,

versanlur; mediae veio rationales, qnae circa reruni

omnium coiulitarum naturac cogniiioiiem viin suam

exerccnl;uhiniae, quae circa natur.dos animi molus

operaiiones suas inipei.v’<v/nt. Has quoijue vinutes

a^elesiibusaniniis incsse, non facile crediderim uUum

recle pliilosophantiuni dub«lare ‘, dum caelesles

aniuii ei circa Deum inlelligibiliter et circa reruiH

naluias ralionabihter, et circa natiirales suos molus D anlem suiit , qiiae in novissiiuis non subsislunt.

inleriorisensupraediti " volvantur. Etprimaequidem Deinde proponil : et cujus graiia caetesles quidem

virtules, sive in caelcsti sive in humanoaniiiio, theo- viriutes omnes divini intellectus nominantur; Seru’

logicae, mediae physicae, uliimae morales a theo- pliim auiem et Throni ei Dominaiiones nuUo modo,

sophis appellantur. Ei primae quideiu proplerea pri- omnes divini intellectus vocantur; parlicipalae enim

VARIAE LECTIONES.

Sic ABC, B* corr. quid. * Sic C el corr. B*. AB ipsos. * esse om. B. * B hnmanus animus et caelestis. • umversulis om. B. * Sic C, se om. AB, niaig. adscr. B*. ’ B. est et perfectissimum. * B et. * h participare. " Conj. A sensus prnedicli, B sensu, C sensu praedicti. ^^ B raiio reddenda est. " AC quoniam. " esl om. AB, supra adscr. B”, C sit. •’ B sunctam et decoram illumincUionem. " Corr. B”, AB u/(ima. ‘* Sic C et rad. corr. B*, AB proposita morditur. ^\B sanclam el decoram. ** AB veluti, C vel ut. " B decentem illuminationem.

NOTAE.

tarum essentiarum dispositiones participdnt , ultimae " vero primarum nullo modo. Propositam orditur •’ cuniulare quaeslioi;em sic: Et qnidem novissimarura esseniiarum participant sancta et decora ‘, vel uti •* expressius irai.sfertur, sanctos decente iriumina- tione •’ siiperpositariim esseniiarum ordines partici- paiit. Quod apenius poiest dici : superposilae dispo- siliones, ordinationes videlicet, caelesiium essentia- rum sanctam et decoram illuminationem, vel san- ctos decenieai illuminationem novissimarum virtu- tum parli<;ip;\nl, uitimae vero essenliae sanctos de- centem illiiminalionem primarum illumiiiationum non participani. Nulla siquidem virtus est in novissimis, qiiae non siihsisiat in primis. In primis

• Sic A; B lilteris miniatis : Cnpilulum dnode- cimum cujius litulus est : Qnare secundum liomines ierarchiae aHqeli wcanlitr. B’ vocibus : secundum vo-

cnnlur punct. snbi., sunslituit haec: Omnes caelestst esseniiue comniuniier vocantur caelesies virtutes.

229 EXPOSITIONES SUPEK IliRARCHIAM CAELESTEM S. DIONYSII. 230

exlremae excelsissmis ’ funt universalihus projrieta- A Nori inlrodiicimus.inquit, confusionera proprietalutp tibus. PrO(.iCKa. ihquil. h mc qn»i’s!i:).iein propouo,

cur tliviiii inlelieclus oniiies viiliiies noininanlur, non auiem Serapliim vel Tliroiii vel Doniina ioiie^; p:irlicipal:ie eniin sunl extreinae esseiiliae al) excel- sissiiiiis essenliis in uni»ersalii)us proprielalil)us. Ideoqiie non miriiin, si nominibus exliemaruin ex- celsissiniae denoiniiiarenlur *, quia nulla prop:ieias esl in exlreinis, quain no.i parlicipeni primae. Alinim autein, cur nomine virlulum oinnes divini inlellrctus vocilaiitur, cuin virlutes inler excelsas snliSlaiilias compulatae siiil ‘. Est enim ineiliae ieraichiae pri- mus ordo. Ideo siibjungil : Ipsi natnque Angeli, el anle Angelos Archangeli, el Principalus, et Poleslales, post Virtuies ab ipsa iheologia ordinati, cummunUer

(iivifioruin iiiiellecliiiiin^appcllanles eosnoininevirlu» luni, sed exis iniandi suinus ■KtptfpKvrtxSti “, hoc estj per circnmloculionem significare eos, divinos videliv cei aiiimos, de quibus nobis sermo es(, ex ea ge> nerali ossenlia et generali virlule, subanditur etia^ gc.erali oporalione, quae &ingulis eorum inest, quauilo vocamus simul omnes divinos animos, aut qiiosdam eorum specialiler inobservate , hoc esl, coinmuni el indiscieta significalione caelestos cs- sentias aut caelosles virlules aul caelestes opora- tiones. Nec sine ratione hoc aginius. Tripariila enim illoruin esl pariilio , in esseiitiaiu videli- cet, et virtuiem, el operaiionem. Et foriassis haec iria sunt, de quibus in supeiiori " Capilulo, dum de

saepe a nubis similiier aliis aanclis esseniiis cnelestes h primis, inediis, el ultimis virtiilibus uniusc-tijusque

virtutes vocantur. Ac per h ic noii iinmerilo quiieri- tur, cur inferiores et novissimi ordin. s loiige prae- cedenliiiin se virlulum * appoliatione sigiiificandir. § 2. bicimus autem , quia communiter in omnibus utentes caelestium nomine viriutum ’ non coufusionem quandam uniuscujusque disoositionii proprielatitm introducimus. Quaeslionem solvil, quam prrposuil. Diciuius, inqiiil, hoc esi, lespundemus, quia nou in- troducimuscoiifusioneinaliqnam propriotaium uniiis- ciijiisque ordiiiis, duin iu omiiibus divinis aiiimis communiler uliinur caeleslium nouiiiialione virtu- tum. Ac si diceret : Duin nomine viriutum o nnes di- vinos aiiimos appollainus, nou auferiinus propriola- talem suam ab ipso oruine virtuluui, neque eam,

Cieleslis el humani animi agerelur •’, traclaluiu est, ul primas in essenlia, medias in virlule, ullimas in operatione inielligamus. Quomodo aulein inlellectus essenliae, et raiio virluti, el sensus interior opera- lioiii adunauir ‘», ul non duae Uinitales, Iiomiiiis et angeli, sed una sit, satis, arbitror “, in libris irepl (fxjviuv discussimus. Neqne enim superpositam pro-’ prieiatem jam bene a nobis discretarum sanclarum virluttm, et " minoribus omnino anneclere essentiis^ in conversione inconfusae angelicorum ornaluum taxiaichiae. A superiorilms subaiidilur: Neqiie, in- quit, aesiimandum est, iios superposilam propriela- tPin sanolarum virtulum, quas a celeris (liviiiis in- telloclibus bene discrevimus , etiam »« minoribus

propiietalem dico, aliis essentiis siiperioiiiius infe- C aimeciere essentiis, veluti in conversione et pcrliir-

rioriixisve commui.iter atlribuero judicandi scmus, <luoniani non ipsius ^ ordinis virluluin propriela- tciii * signiiicainus, scd aliam viriulom, quae gciie- raliler oinnibus divinis inest animls, significaimis. Elhocestquod sequilur : Sed quoniam in tria divi- duntur secundum se supermundami ruiione omnes di- vini intellecliis, tn esseniiarii, £t virtulem , et operaiio- ttem,cumsimul omnes, aul eoruiu quosdam iitubser- vute caelesles essenlias, aul caelesies vocumns viriutes, eos Tttpifpuaxtxiut ^, de quibus sermo es’, significare not aesimundum * ex ea , quae per siugulos eorum esi,essenlia vel virlule. Ordo diclionum *”: Se.! :iesli- niunduin esl, nos significare eoa ■ntpifpa.aTixiLc, de quibus sermo est, cum vocamiis simui OMiiies aut

baiione inconfusae » laxiarchiae, hoc est, inconfusi diviiii or.inis. Ac si dicerel : Nemo nos exislimet propriolalein sanctaniin viriulum minoribus essen- liis adjuiigere , seu inconversibilem et inconfusanj tari;ucliiiim perturbare, sed generalem »» virtuiem, quae et »» omnibus et singulis communis est, omni- bus et sirgiilis virlutis noinen impertiri »• docere. Juxta enim saepe a nobts recte reddilam rationem ipsae quidem super/irmatue »• disposiiiones abundan- ler h’ibent et minorum sacrns proprielafes; ultimae vero majorum superpositas universilates non habent, parlicularitcr in ** eas primo apparenlibus illumi- naiionibus per primas proporlionaliler eis dislribulis. Repelitip est superius expositae diflferentiae prima-

eorum qnosdam inobservale caclestes essen;ias aut D rum et ultimaru-.n caolestiuin essentiarum. Saepe, caelestes virlnles ex ea essentia vel virlute, quae i’iquil, rationem rcddidimus de eo, quod siiperor- est per siitguios eorum, quoiiiam in iria divi(hinlur diirali (Ji\ini aniini abundanter sanctas proprieta- seciindum ‘• se supermundana ralione omnes divini les non habent, dum apparentes illuminatioues pri- iniellectus, iu esseiitiam,etviriutem,etoperatio:iem. mis primo universaliter in eos, ultimos »» videlicet,

VARIAE LECTIONES. » B* ad marg. adscr. afc exccls. » B </noin j)mren/ttr ( pniicl. adj. B*). * k svnt. * Sic C et rad. corr. B*, pro se virtuium AB scrvilulum. ’ appellutione significaniur — vinulum om. B; B* ad marg. adscr. Dieimus autem quia communiter utenies caeleslium nominaiioiie virlulum. * B’ corr. ipsis. ’ B proprielaiem virtutum. » B reo. man. niarg. :tJscr. leryjraiticos. » B* adsor. est. " B’ aJscr. est. ‘SicC; secundum om. AU,marg. aJscr. B’. »» B* m:iig. adscr. peryfrasticos. »’ B priori. »* ageretnr om. B. " Sic ABC, B* corr. iidunetur. " B* supra adscr. ut arbitior; C ul arbitror •” B* corr. eliam. " AB et jam. " A in confutione, B inconfusione. •’ A degeneralem, B degeneralem (piincl. B adj. videlur), C sed de generali vir- <uJe, quae •• el oni. C’; pro et A in. •» B’ et rec. m. in C. corr. impartiri. •» A super/irmiiate, B «apcr- firmiiate (puncl. adj. B"). »*particulariter autem in. »’ B uitimo.

S5i JOANNIS SCOTl 232

parliculariter per primos et proporlionaliter eis, A disposiiionesinferiorumessentiarum,etipsaequidem

ultimis, distribuuolur. Quod breviter coliigendum.

Copiose habent primo ordines et suas et minorum,

«ed divinas primo in se apparenles illuminartiones,

Bon autem copiose, id est universaiiter , sicut ipsis

primis, sed particulariter per primos ullimis , prout

analogia eorum exieil, eaedem * illuminatioaes di-

stribuuntur.

CAPITULUM XII.

Cujus est titulus * : Quare seeundum liomines ierarchiae angeli vocantur, id est, quare sumwi sacerdotes Ecctesiae terrenae adhuc angeli vocanlur >.

§ 1 . Quaeritur autem et hoc inteUigibilium eloquio- rum studiote inlucntibus. Si enim participantia ex- eelsiorum universitatum non sunt ullima, ob quam

participant eandem sapientiam et seientiam , parii- culari tamen et subjecta parlicipatione " ad illos, in comparatione videlicet illorum Cherubim. Quod au- tem medium ordinem primae ierarchiae proexemplo posuil,-aut breviiatisoccasione aut medietatis, cum qua semper extrema subintelliguntur , est actum , ut opinor. Et quidem omnino in parlicipalione sapientiae esse et scientiae, commune est omnibusideiformibus inteUectualibus *•, attente autem et primo, aut se- cundo, aut infra^ nequaquam commune, sed sicut unicuique ante propria definitur analogia. Pa- tet quod ait. Commune est omnium divinorum intellectuum sapientiam et scientiam participare. Altentius autem, boc est pcrspicacius et potins,

causam secundum nos » summus sacerdos angelus ^ *’ primordialius, aut secundo, aut inferius non est

Domini omnipotentis ab eloquiis nomtnafttr,* ? Quaeri- tur, inquit, et hoc ab bis, qui inielligibilia studiose iotuentur eloquia. Si enim, prout posuit *, ultimi ordines excelsiorum universitates non participant, quare sumrous sacerdos angelus Domini omnipoten- lis a sacra Scripiura nominatur.dum angelici ordines universilalem non participant?

§ 2. Est ttutem non contraria ratio, ut aeslimo, ante definiii», Ordo : Est aotera ratio non contraria , ut aestimo, ante definilis, rationibus scilicet. Dicimus enim, juia universali * et superposila majorum ^ or- natuum virtulerelinquuntur * uUimi. Dicimus, inquit, quia relinquuntur, id est * superantur, ultimi orna-

tus ab universali et superposita virtute majorum, vel . . .

sicut propiie transfertur, honorabiliorum ornatuum. ^ et sapienliae sunt. Etenim sicutprimi abundanter ha

emnium commune. Prima siquidem ierarchia primo participat, secunda secundo, hoc est paulo inferius, teriia infra, quarta, humana videlicet, iterum infra tertiam, secundum *• quod praedeGnitum " est prius ** unicuique ierarchiac per propriam analo- giam. Hoc autem et de omnibus divinis mentibus non ’ fortassis quis errans definiet. Ac si diceret : Hoc, quod deordinibus dictum est, alios videlicet primo, alios secundo , alios infra in participatione scieniiae et sapientiae esse, non deliniet quis errans idipsum de omnibus divinis mentibus. Singulae quaeque ** quippe divinae.menies" non aequaliier participant, primis ** siquidem suis ** virtulibus *• primo, mediis " secundo, ullimis ** infra in participatione scientiae

Media enim et proportionabiti participant virlule • ul- tiroi ornatus; mediam dixit pro pariiculari ; juxta ttnam el conjunctivam societatem , una siquidem om- nibus est socielas , in qua tamen ** universales ** et particulares ‘ sunt. Quale est , sanclorum Cherubim crdo participat sapientia et scientia aUiore, sub ipsos aulem essenliarum disposiliones participant quidem et ipsae sapientia et scientia , parliculari taman ad iUot et tubjecta. Non te moveat constructio graeca,in qua verbum furix*», quod est participo ‘^, el genitivum irahit et ablativum; /MTfxc-tcrou^participotui et te*’. Quale est : hujusmodi est ‘•, inquit ; dico,ordo san- cterum Cherubim parlicipat sapientiam et scientiam alliorem.AItioremposuitproaltius. Sub ipsos autem.

D

benl minorum sanctas pulchrasque proprielates, sie habent uUimi eas primorum, non tamen similiter, sed infra. Hoc de communi pariicipalione dictum est : Sicut enim primi ordines *• proprietates niinorum se , ita ultimi eas proprietates priorum ** se habent ; non tamen similiier, sed infra. Siquidem universa- liter primi proprietates ultimorum, partioulariter autem uliimi proprietates priorum possident. Nulla enim virtus est in ultimo angelo , qnae non sit in excelsissimo ; multae auteai virtules sunt in excelsissimo, quae non sunt in nltimo. Nihil ergo, ut aettimo, inordinatum, si el secundum noi summum tacerdotem angelum theologia vocat^ juxta virtulem pr«pruim participantem angetorum

id est subiDsis,velseextendenles subipsosCherubim, prophetiea ** proprietate, et admanifestaiivam eorum

YARIAE LECTIONES. ’ Corr. B% AB eadem , G eodem. titulut om. A, add. ex conj. < nos om. B, marg. adscr. B*.

• Emend. , AB nominantur. * ^possunt, B* corr. posuit., C pottit. *B in umversaU. ’ B matorum.

• Emend., AB relinquitur. » proid esl B id. •• Sic ABC, B’ corr. mediam — proportionabilem — virtutem. " B in quantum. ** A universalitates, B univertalitatet (punct adj B’). ‘* C universitates et particutariiates. ** Sic C; A participio, B parlicipio (punct adj. B*). •• Sic C, A parficipio potui et ate, B participio polui el

ate (punct a<Ij. B*). “« B est (punct adj. B”). ** participatione om. B. *’ h corr. inleUectibus. " SicC,

etcorr. B*, AB <icu(. • B difflnitum. ’ prius om. A. ** quaeque om. B. •• A divini mentis, C menlis divinae. • Sic C, B rad. corr. pritnae. ** suis ora. B. ** B rad. corr. virlutes. ‘^ B rad. corr. mediae. • B rad. corr. uttimae. *• B ad. raarg. adscr. habent. •• Sic AC, Bpropriorum (punctB" adj. yidetur).

*’ Conj. , AB in profetica

NOTAE. B Sic A; B liiteris miniatis : Capitulum tertiodecimum B’ verba a Seraphim — Ytatat obliieravit, margioique (B* atramento corr. duodecim) cujut titulut : Quare a adscr. haec : hominum ierarche vocantur angeli. Seraphim dicitur purgatus fuitse prophela Yiaia4.

J55 EXPOSITIONES SUPER lERARGHIAM CAELESTEM S. DIONYSII. Ui

$imiiitudinem, quanium pouibile /lomtni^tis, ex/en- A teUectaalibns et rationalibus aniniis in se uiilver*

saliter conversis et absque intcrmissione extcnlis **

tum. Si, inquit, orones divini animi sive caelesles sive humani comrauottcr, quamvis non aequaliter, in parlicipatioiie sapientiae et scientiae subsiituti sunt, non est inordinaiuro, si summus sacerdos apud nos angelus dicaturjuxta suam virlulem, qua par- ticipatprophelicam angelorum proprieialem, et qua* exienditur ad manirestivam siroiliiudinero eorum, quantbm possibile est homini. Ut enim homini ’ pro- pbetae sunt summoruni angeli ’ sacerdoium, iia sumroi saccrdoles bomines inferiorum se prophelae sunt ^ ecclesiasiicorum ordinum. Et quemadmodum angeli divina mysleria summis sacerdotibus mani- feSlant, id est annunliaat, eadem similiiudine sum- mi ’ sacerdotes eadem mysleria inrerioribus se an- nuntiare non cessant.

et siiDiiiiudinem suara imperliiur et vocabuluiu.

CAPITULUM XIII.

Cujus tiiulus est :

Quare a Seraphim dicitur purgatus fuiue propheta Itaias « •*.

§ . Age, et hoc secundum virtutem inspiciamvs, ut- quid a theotogis Seraphim missus fuisse dicatur. Age, inquit, quod " nostrae disputationi objici potest, si humana ierarcbia per novissimum ordinem caele- stbim virtutum, qui proprie angelicus vocalur, dispo- nittir, ul praefati surous, Quare Serapbim, unus vide- licet ex numero primac ierarchiae, purgai prophe- B tamT^illad enim ad angelos pertinel. Qua raiione boc

§ 5. Invmies auiem, quiaet deos theohgta vocal et a tbeotogis dictum sit, juxia virtutem nostrae inielli-

caelesteset supernas* esseniiaseiapudnosartucistimos gentiae quaeramus. Siquiilem non esset quaestio, si

Dei et mirabiles viros. Non mirum, inquit, si sum- non deiiniremas, neque Serapbim inferiores virlutes

mum sacerdolem ibeologia angelum Dei vocaverit, posse " nominari, neque •* nisi " per exiremos an-

quia iuvenies eandem iheologiam deos vocare cae- gelos nostram ierarchiam administrari. Quod conse-

lesles esseniias et homines, quia amici Dei suut. Si ergo homines dii vocantur, quid mirum, si dicantur summi sacerdoles angeli? Etquidem * divma obtcu’ ritate ’ superessentialiler timul omnibut et remota et tupercollocala eorum *,quae sunt, nuUum simUe va- let proprie et omtuno " ab ea " nominari. In lanlum enimdivina bonitasoccullaestet invisibilis et super- essenlialis et ab omnibus remota, ut nulluni sibi simile sit, quod ab ea proprie valeat deuominari.

quenter subjun^ur : Eienim exponeret quisquam, quia non suppotilorum quis angelorum, ted unus qui- dam maximis •’ essenliis in numeris purgal sacerdo- tem. Potest et sic interpretari : Etenim responderel uAusquisque, quia non subjeclorum quis angelorum, sed ipse Seraphim, videlicetqui " est in bonorabi- lissimis essentialibus numeiis, piirgat prophetam. Unns tamen inielleclusest utritisque inierprctalionis ; naro aitopvotu " potesi interprelari et exponeret ei

ut Deus proprie aut bonitas aut veritas dicator. Ve- ** responderet *•, 7rpof>3T»c ** simililer et sacerdos et

rumiamen quascunque " et inieUeclualium et rationa- lium ad unitatem ‘* ejus quaUscunque " virtus «nf- tersaliter eotutertitur, et ad divinas iUuminalionet, quantum postibile “, ineestabiliter extendiiur, secun- dum virtutem, tijuslum ett ** dicere, divina imitatione et divina univocatione " digna facta est. Quamvis, in* quit, divina iQvisibilitas superexaltet omnia , ul " nulta creatura ab ea proprie valeat dcnoroinari, ve- ruinlamen quaecunque et qualiscunque virtus iutel- lectualis ei raiionalis ad unitatem ejus universaliter convertitur, et adilluroinationes ejus,quantura crea- turae possibile ** est, indesinenterextendiiur, secun- dum suam virtutem, si fas est dicere, digna facta est divina imilaiione ct divina univocaiione, boc est, divina similitudine et divino nomine. Ineffabilis siquidera divinae bonitaiis Largitas omnibus in-

P

propbeta.

§St. Quidamergoaiunt, quiajuxtajamante redditam cunclorum inleUecluum societalis definitionem , non unam circa Deunt primarum meniium nominat elo- quiumin theotogi purgationem venisse, quendam vero praeslatUium nobisangelorum, tacrificanlemprophetae purgationem, Seraphim aequivocatione vocatum fuissCt propter igneam et caelestem diclorum oblationem pec- catorum et purgali in dxvinam obedienliam retuscitor- tionem. Hanc,dicit,quaeslionemquidam voluniexpla- nare dicentes, quia juxta anie redditam ab eis, non a nobis, omnium caeleslium intelleciuum defiintio- nem societatis — dicunt enim, quod cuncli caelestes iutellectus laniae socielatis sunt, ut et omnes et singuli oroniuro et singulorum nominationibus et communiter appellentur— non unum ex ipsis Sera-

VARLVE LECTIONES.

• Sic AC, B* pro qua ad marg. corr. juxta quam. * B* pro homini ad marg. adscr. angeli. ^ ’ Corr. A angelorum, B angelornm (punci. adj. B’), C summi angeU , ita s. s. * Sic C ei corr. B*, AB pro- pheles. • A ‘W e’st"summi. * A supernos. .’ Corr. B*, AB quid. « Pro divina obsctirilale B* corr. divinae obscuriiali quae. » Conj., pro eorum AB est. " omnixo om. B. “Bco. " Cor. B’, AB quaeque. " B* corr. uniiaiionem. " B’ supra adscr. et qualiscunque. " B* adscr. est. " Rad. corr. B*, pio justum est AB juxla. " B invocatione. " Sic C et rad. corr. B, AB aut. " B possibile crealurae. •• Sic. C et corr. B, pro exlenlis AB exlenli sunl. »’ A Esaias, sic ubique, B Isaias, sic fere ubique. »• A quomam. •’ Rad. corr. B, AB posset, C ipse. ‘* B nec. •» niti oro. B, ad marg. adscr. B*. •* B* corr. de maxiinis. »’ A^uoe. " ABaTroppjjoTj, CapopAi/si. »» SicC et corr. B AB re«pondcrit. »• AB w7to?wiTUf , C prophylit.

NOTAE.

• Sic A, B om. liinlum , B* atramenu) adscr. C. uii, cujut titulut etl quare a SerapMm dtcttur purgalus fuisse prophela Ysaias

JOANNIS SCOTl

23A

pbim, sed «num ex angelis, qui nobis praesnnt, sa- A phim aiigelnm*»fieri jiissitjdeslpnrgareprophelam.

criflcare, id est, purgare prophelani (heolo{}i dicunt, euinque, angelum dico, divinum eIo4|(iiiim iioinine

• vocare Seraphim • propler fervidain ei igneam ct caeleslein ablaiioneni peccalonim, boc est, pmga- tionem prophetae, qui dixit, se peccasse in verbis suis, et in medio peccanti< popnli habitasse, ct ideo purgaliir, ut resuscitelur * in divinain obedientiain, ad praedicalionem ^videlicet peccaloruin pop"iio *. Ea ^ itaque, inquiunt , ratione angelus aeqiiivocus Serajihim factusest, ulper hoc significaretur, quod onines caelestes virtutes spirilnalis ignis vim obti- neant. Serapbim quippeautiincendens»,auncaief;i- ciens i interprelaiur ; caiefacit " aulein bomincm et inceiidit qiialiscunque virtus, per qwain Deiis purgat nos a deliclis nostris, el illiiininat menleni noslram K se ** bene ornate diilribuit, secnndum tiniuscujusque

non ipsi aiigel», qni fecit, sed Deo ailribuil »’ et ipsum ‘* Se>-apbin) piirgasse dicit prophetain. Quem sensiim bealus Dioirysius vehili siinin seqnitur et appiobal. S’ibneciit quippe : Et numquid ’ igitur Itaec rniio verax esi ? An enim qui • hoc dixit, id esl, qni hniic sensutii protiilit : Quomodo •’ divina virius in omnia veniens implel, subandis omnia, et per *• omnia immenturnbililer pervenil ’, et omnibus iierum esl invisihilis, non solum quasi^ ab omnibus superesseniuHter remota, sed et quasi occulie in omnia permiltens providasvtasoperaliones , sedtameti et omnibus " inleUeclualibus proportionaliler ‘• su- perlucet, et propriam illuminalionem ingerens pretio- sisiimis essentiis, per eas quasi primas tn submunitas

sapicnliaesiiaesupervenienlibns * radiis. Eteloquium unum ex Seraphim simpliciter » dixisse aiunt “, non circa Deum collocatarum ‘, sed nobis praeslaniium purgalivarum virlutum. Ea ‘* ralione suum sensura affinnant , quod non dixil Scriplura, unam circa Deum virtulum. purgasse prophelam, sed siinpiiciler igneamqiiandam pr^aeslaniium nobis Seraphim voca- vit, quae miltiturmundare labia propheia»^-

§ 5. Alter autem non nimis inconsequenler " quan- dam ^ praestitii mihi apologiam, id esldefeiisionem, superpraesenti instantia, hoc est,snper praesenli quae- stione.Sedillndaliiimseu alleru n • quisit.subsilen- tio reliquil. Apologia auiein etdefensio et satisfaclio

dispositioiiis cotitemplativam mensurationem. Laudat qnippc el docet divinam virtuiem in omnia venien- tein, et iinplentem ** omi;ia,et oinnia iiifliii’a sui diffiisione penelranlem, dum sitomnibnsinvisi)ins, quotiiam Ruperes<enlialis esl el ab oinnibus re:nola, occiilie in omnia providas snas actiones permiltens, vel, iit ** propile transfertur, penenire facienS, el dum sit ah oinnibusreinoLi, ineffabili qiiodam niodo’ oitiiiilnis intelleciuaiibiis cTeaturis secnnduin unius- cujusqne proporlionein, hocest, capacitatem super- lucet, propriamque ** suain ** iHuiniiialionein pre- tiosissimis, hoc est, infra se constitntis ‘* se ipsam bene et ornale distribtiit , juxta mensuraiam nnius- cujiisque ordinis contemplationein. Vbi posnimus

inteiprelari poiesl. ^«enjm, 7iii<7 propriam purga/ioan» C superliicel, ibi in Graeco iTrvf^Avtrut, quod pole

sacrificaiionem magnus ille, qui lunc erat, visionem formans angelus, in docendum divina theologum, in Deum et post Deum in praeoperalricem ierarchiam re- posuit. Dicit, inqult, qiiia magnus ille angelus, qui formavit visionem in propbetico spirilu, el purgalio- nem labiorura ejns sacrilicavit, eum docuit ‘• divina praeccpla; ad hoc enim theologus, ipse videlicet Isaias, propriam " aciionem purgationis iion sibi ipsi ‘• reposuit, id est, deputavit*’, seo Deo, qni omnium pur- gaiionum initium est; el in ipsa prima lerarcbia, per quam Deus praeoperarelur , et in ceteris se- quentibus caeleslibus ierarchiis el humanis purga- toriam perlicit virtutem. Quod ergo Deus per Sera-

lianferri siiperlncel, vel superapparet, vel illucet. Simiiiler ubi posuimns ingerens, ibi in Graeco eyjfctpi^ouo-K *», pro qno possumns dicere ingerens , \el porrigens, vel conimendans. Quam •, ut aper- tius dicam, et per ** propria ^ exemplu , etn ** deficientia Deo *’” omnibus remoio, verumtamen nobis manife” ttiora. Ordo siinnl et seiisus *• : Ut apertitts dieam , qiiam, lioc est, divinae virtulis in oinnia dislributio- nem, et per propria exempla, etsi delicienlia, id est, non oniuino *• Deo siniilia, qui oinnibus exem- plis remolus dsl, nobis (ainen eeteris exempiis manifestlora suadeain, talia proferam paradigmata. Solaris radii disiribuliones in primam materiam bene

VARIAE ECTIONES

Cor. B*, AB nomina vocari. » C eloquium nomini re Seraphiin. * Sic C et corr. B* , AB resuscitatur. * Corr. B’, ABC praedicandum. » Sic C, AB populum, 3’ corr. poimlis. • Sic C el corr. B*, firo ea AB et.

• Sic C, AB calefacla. • B superuenieutibus. » i i’.pliciter oiii., add. ex vers. el texl. giaec. " A aiun^

dixisse. •* Corr. B’, AB collocaturum’.” " B et. ■»" Pro inconse.quenler A in consequentem. ‘* Corr. 8% AB quendam. • Sic AC, B ffl/j«m. Exspecles : Sed iUe tilius seu atler. ** Cotr. B’ pio eum docuit AB el docere, Cet docuit. • A purgal proprium, B purgnl propiiam. " Sic C, AB ipse. ‘‘Corr. B*, AB depu-

latione, C Itaias purgalur proprinm. •• Corr. B’ , AI5C nngelo. ’ attribuil om. AB, ad marg. adscr. B, C altribuitur. » Corr. B, ABC J^si. » Corr. B\ ABC non «/«id. « Rad. corr. B, AB ^uid. ‘B corr. otiontam. •* A in. ** B provenit, B’ corr. pervenil. ’ Corr. B. AB quas. »» Corr. B*, pro omni- 6«« AB <;ommi4iii6««. * proportionaliter om. AB, add. ex vers. et lexl. graec. " Kad. corr. B’, AB ted. »* A implenle. •» Corr, B*, AB di/fusio,‘C diffusionem. ‘^ ut oin. C. *’ Sic C et corr. B", A io- effabiliter quomodo, B ineffabtli quomodo. ** Conj., A proprietalem, B proprietatem (puncl. adj. B ). C

proprkm. ** B «ttam (puncl. adj. B’). ‘* Sic C ; AB consliiulas. " AB g7rxe/9w?ovff«, C egchirisusa. • B niarg. adscr. qvam scilicet disiribuiionem. *" ver oni. A, B pto, B" corr. jier. ** Corr. B’, AB proprie. » AB el ti. ** AB de/icienli a Deo, B coi r. deficienlia a Deo. " Sic A, B Ordo seiisus snnul, B’ corr. QfrdO et MusasMinul» QVido v^Tborwti timilis eiwuu, *• Sic C etcprr. B’, A omnt non, B omnimo».

537 EXPOSITIONES SUPER lERARCIIIAM CAELESTKM S. DIONYSII. 258

dislribulae, itnplenl omnitim lucidiorem, cl per eam^ \ per cali(lit:ilein oiiinis inaieria corporalis formalur

manifestius proprios dedaral spleudores. Solaris, inquit, radiiis, qul pe*- spalia niundi hiijiis vislhilis extendilur, in priinam inaleriam , id est, in aelhera et superiorem proxlmum sibi aera bene distribu- tus • eique difftisus implet lucidiorem ceieiis mundi partibus materiam, et aera videlicei, ul praedixiinus, el aethera, qnas duas mundi partes prae nimia sui subtilitaie, nulla corpulentia ohsisienie, ineffabili celerilate et claritale solarls penelral » radius et implet, el per eam, lucidioreni maieriam, eiin ea * manifeslius ceteris proprios splendores declaiat. Accedens vero crassioribus mnleriis, obscuriorem habet distribulivam ,’ superapparilionem, ex illumi- nandarum materiarum ad illuminationis dislributi-

el rf^formatur a generali vita, qiiae omnia corpora admiiiislral. Proplerea dixil: ad essenlias vero con- trarias rerDniiationibiis siiis, boc est, niinia sut frigidilate ad rormalionem siiam incoinmodas ipsa, calidiias, nuliiim vestigium ex occiiltato *^ primitivae suae uperationis maiiiftistat. Pulclire aulem ait : abscoiiso ** pi-imilivae operationis. Prima siquidem operalio igiiis esl caleQcare, qiiae *’ occiiUe in om- nibus corporibus agere perbibelur. Invisibilis eaimi esl caliditas. Qiia auteiii ralione praeponilur *’ aclio caieraciendi aclioni illiimiiianili , cuin utraeque ignis sint, facile^occurril, dum peraperie vide iiiius, calorein plus penetrare corpora, quani lucein. Di-nsa quippe lucem excludunt, calorem excludcre ne-

vum kabitum importunilate. Dum idem radius cras- B qiieuni. El si qnis dixerit, lux penelral glaciem, noo

sioribiis maleriis, inferiori plane hujus aeris parli, quaeexhalaiionibus * aquaticis atque lerrenis cras- sior spissiorque, quam superlores mundi “> partes efiBciiur, nec non et aquarum » naturae accedit, obscurius superappariiloi.e.n sui distribuil, neque hoc ex larditale materiarum, qiiae illtimi.;andae sunt, ad dislribulivum habiuim illuminalionis. Non enim capaces sunt supernae lucis in lantum et » perfectum habiiuin illuminalionis.Seq-ijtur :e< /jau/o post ex «• lioc ad perfecle fere indisiribulum coar- talur ‘. Ac si diceret : Non longe ’ postiiioduin infra crassiores maierias , id esl, crassissima lerrenaque corpora solida lucique ailiium non praestantia, ut fere nihil sui luminis distribuat,

auteiii calor, vi<leat glaciem non vi luminis, ^ed ca- loris sidvi, quam si non intrarel, neque quidein sol- veret. Potesl eiiam sic transferri : Ad vero coiiira- rie ** forinalas conlrarias essentias nulliim a!)9Con- dituiii ’ aliquod ex prima operatione vesiigium ap- paret. Ut sil scnsus : In contrariis csscnliis, quae coiitra naliiram caloris ** fonnantiir, nullum vel • sallein ^< obscui um vesligiiim primilivae operatiunis, id esl, caluficationis imprimil. Nix siqiiiJem et gLi- cies pii.is desinenl esse ^S qoaiQ aliquod vesiigium accipere ^ caloris. Qiiid de salamaniira dormienli in igne, saepe etiam frigidilale corporis extingucnle, (licenduni? Et hoc nmplius, id est , et hoc aniplius argumentum esi, praefato videlicet argumeulo am- ipse radius coartatur “, hoc est proiiibetiir. C pliiisel aperlius, ^uia Ai«, ^uae non sunt <;o(/H«/rt **,

Ilerum ignis calidilas mugis se- ipsum disiribuit in capaciora, et ad simililudinem bene comenien- ti* et bene dueta; ad ‘* vero reformationibus. con- trarias •• esteniias " ipsa nuUum absconso " pri- mitivae operationis vestigium manifeslat. Primum paradigma ex solari radio , secunduin qualiiatein et capacitatem maleriarum visibilem mundum ‘* im- plente ei illuniinante, assumitur. Secunduai vero ex quaKtale ignis, calidilaie videlicet , quae plus primitusquc •» capacia sui et similia sibi cale- ficat, conlrarias vero reformationibus, id est, frigidissimas essenlias nullo modo reformat. Ideoque omnia frigida veluii mortua aique deformia, calida

per ovportuna sibi habentia admittitur primum, hoa est, quia calidilas primura permittitur •* his cc^po- ribus, qnae non sunt cognata ^**, id est, connalurjitla caliditaii, per opportuna corpora habentia conna- turalitatem sibi, hoc est, ipsi ** caliditaii. Potest eiiani in eodem sensu ita interpretari : Qnia noa coainaturalibus per familiaria ad eam , calidiiatera, pertinenlia addiicitur primum. Quod aperte subse- quenlibus docet exemplis : Utpole ignita fnciens ab igneis facile mobilia , hoc est, calida faciens, quae facile ab igneis qiialitatibus moventur in calorem, et per haec aut aquum " aut allerum quid noh ** facile ignescenlium *• proportionaliter caUficatu.

vero viva formosaque nominari dicunlur *•, qiioniam ^ Verbi gratia, solaris calor primo aerem sibi *• cogna-

VARIAE LECTIONES.

• Corr. B*, AB ea. • Corr. B*, AB dislribulor, C dislribuinius. * C et corr. B*. AB penitrat. * Corr. B*, ABC eam. • Ex vers. el lext. graec. AB distribulionem. * A exnllntionibvs, B exaltationibus ( punct. adsc B*), C exaldtionibus. ‘^ mundi om. B. " Conj.,pro el aqnarum, AB«rt 7««rwm,‘B* •cor. eis quarHm^ C easquurum. * AC u<, B u< (puncl adj. B’). ‘Be/. •’ A coortatu»-, B coftictarur (punct. adj. B’). " ho» om. C, AB pon longo. " " A connnlur, B courctalur (punct. adj. B ). * ** Corr. B*, AB fl(. ‘B

es '

ad marg. adscr. suis contrarias. " B absentiat (piinct. adj B*). " Pro absconso B* ad marg. adscr. corr. vel absconsum. ^” R mondum, sic saepe*’ B* corr. mundum, sic saepe, C mundam illuminarue, imylcnte assumilur. » Sic C, A porimitusque, B porimitunque (puncl. adj. B*). »” B dicitur, B* corr. Mcuntur.

9el t^xcon^um ’ B exncculiato (punct. adi. et vel absconsum siipra adscr. B; C ex occulto. » B (orr. abM-

• • • ••

consum. ** B* corr. ^Mflm. »* A propowitMf. »» Sic C et corr. B*. AB facili. »’ Corr. B*, AB contra^ ria, C con/rflria«. »* B* siipra ad-.cr. vel saltem abscondilnm. ’ Sic C el corr. B. AB cotoris. »* vel oni. ABC, siipra adscr. B*. “A s Intem. ** \B desimnle esl,B’c.n\t desinenter est,C.desinunt esse. »B siipra adscr. sit arcipere. »» Corr. B’, AB cognita. »* B corr. admiiliur. • Sic C et corr. B”, AB cog- nila. •• Slc C el rad. corr. B, A'5 ipsa. ’ Sic C el cdrr. B, pro aut quam AB autem qua. " non om. KBC, supra adscr. B*. • Sic G et corr. B’, AB igniscentiuui. ^ AB tibi aerem.

«39 JOANMS SCOTI S40

tuni penelral atqne caleficat facili operatione, deinde i^ eiplanationem divinae virtutiset illaaiiaadoius. Est,

per caleractum aera aqiiam frigidam, aul allerum quippiam, auod non facile potest calericri^ naturali conTenieniia caleficat. Plana surit, quae sequunlur : Jnxla hanc igitur ordinationis rationem *, id est, juxta simililudinem lucis et caloris, supernaluralis ipsa omnis boni * ornatus visibilis et invisibitis taxiar- chia, divina sciiicet virlus, qiiae toiins ordinis prin- cipium est et princeps , congruae delucidationis , id cst proporiionalis illiiminationis, claritaiem primo apparentem, ab occultis videlicet suis, in quihus per M ipsam inaccessibilis est, erumpentem in reruu naturam , copiosissimis , hoc est , quantum in copio- Biss\m\s e/fusionibus , excelsissimit , proximis plane, tnanifeiiat essenliis , et per eas, quae post sunt * es-

inquil , commune ei universale cunclis illaaiiuatii vel ilhiminandis — utramque enim potesltransfeiTiab eo, quod esi ftnoZouhote — principiuia illuminandi. Et quod est illud principium? Deus quiiUm Mfiira, et vere, et proprie, ui ** luminis essenlia, et ipsiu$ esse et tidere causales *. Deus enim solus natura Deuc est, et solus vere et proprie Deus est. Ceteri enioi, qui dicuntur dii, aut falsi sunt, ut dii gentium, dae mones, aot si veri sunt, non per naturam, sed per graliam dii sunt " , quibus per prophetam dicitur : I Ego dixi, dii estis, etfilii excelsi ouines t. Ut la- minis essentia, et ipsius esse causalis ; i ut > ** in boe loco apponitar pro ** causali conjunctione; ac si dl- cerel : Deus, qui solus natura Detis est, ex boc co-

sentiae, divinum ^ parlicipant radium. Eae ’ enim B gnoscilur illuminatis priucipinm illuminandi esse,

primae cognoscentes Deim , et divtHam supereminen- ter * desideranles virtulem, et praeoperalrices “^ fieri, quantum possibile ^, Deo * similt virtute *” et actione " dignae effectae sunt ‘, et post se ’ essen’ tias ipsae ad similem virtutem, ut virtus, hoc est, wiuantum virtus uniuscujusque essenliac diviui radii capax est, deiformiler extendunt , copiose ipsis ira- denies ex superveniente tn eas claritate , et illae ite- rum, id est, quae post ‘^ excelsissimas essenlias con- sliluiae sunt, subjectis sibi, supervenientem tradunt clarilalera, et per singulas prima ei, quae est post eam, tradit. Yerbi gralia priina ierarchia Tnediae, media terliae, terlia quartae, quae esl in homini- bus, divinas tribuit illuminationes. Tertium sequitur

quia luminis essentia esL In ipso enim et omne lu- men omneque ‘* illaminatum subsistit , quoniaro et ipsius essentia lux est, et ipsius esse causa. Omne ‘* siqiiidem, quod est , non aliunde ei esse est, nisi ab eo, qui siiperessentialis est **, el causalis ipsius vi- dere. lofinitiTa ** loeo nominum posuit. Uhi pulchre datur intelligi, quod non aliud esl et ipsi Deo et omni rationali ei intellectuali creaturae esse, et aliod lux esse, et aliad videre, Iioe est,intelligere ^nosiica viriute. Id ipsore itaque ipsis est. esse et lucere et videre. Esse enim ipsoraai lux est et visio. Hoc deiforme et Deo simiU permanet, quod pntfMift transfertur : boc deiformiter et Deo simililer eoa- stituens ; ipse videlicet qui causalis ‘^ omiiiaiB etl.

paradigma : Ipsa aqua nonne et in omnes proportio- ^ Et quid est illad? Superposila et post m imaqmaefaa

naliter pervenit ? Ac si diceret : Nonne ipsa aqua, quemadmodum et solaris radius, et caKditas igni«, proporlionaliter in omnes pervenit materias? Honc ]««um propter intelligentiae facilitatem iia transiB- Yhuhs. Poiesi tamen plas expresse “, quamvis ** oIk slrusius, interpretari , in eodem profeclo sensu : aqua noii quidem ergo et in " omnes ** proportio- ndbter perveniens **? Tanquam diceret : Nonne qui- dem ergo aqua et in omnes materias distribuitor proportionaliler perveniens **, boc est, corrationa- bililer el similiier perveniens *’ sotari radio el cali- ditati ? Humi siquidem radicitus occulte arboribus herbisque illahilur, deinceps gradatim in stipites et Ihyrsos **, ramos, folia, flores, fructus. Est ergo simul

divina lumina per m ** ta ti/am troMtfduf». HttC «t, causalis omoiam coustidiU , ot si^erpwita quw cunque esseotia subsefBesli se CM«Mi«0 diviM lumina per se ia ** iSan traMtebat vd s»* pervebat. ‘Biroxmwca4«u ^ enim eC traiisvelMr« eos, supervebere, et invebere potest interpretari. Ergo excelUntissimam caeUuium amaonm dts- positionem nrnnl owirihr reHquamm " etsenti&tf seeundum fiMNt comequens est pott Deum prineipinm mirantur, omnis saerae et divinae scientiae €t divim imiiationU, lamquam per illat in omnes et not divina illuminatume distribula **. Onlo et seasM : Ergo mirantur, Tel arbitrantur; «yoi>rr«( enim et miraa- tur et ** arbitrantur potest interpretari ; plos tamen

cunclis illuminatts ** principium illuminandi. Post ^ convenit sensui in boc loco miranlur, quia ad lau- paradigma ad proposilum reverlimur **, boc est, ad dem pertinet. Ei^o mirantur simul essenUae om-

VARIAE LECTIONES.

» B rationem ordinationis. * Sic C et rad. corr. B*, AB 6oiit«. * Sic C et rad. corr. B*; pro post sunt AB possunl. ^ Corr. B’, AB divino. " Pro Eae B* marg. adscr. Hae. * Corr. A super- eminenles, B* rad. corr. superemiueniem. ‘> B operatrices.’ ’ * B* supra adscr. est. * Corr., AB Deum. ‘• A virtutem, B virtutem (punct. adj. B*). ^^ A. actionem, b aclionem (panct. adj. 6*). •• Corr. B*, A

effecla es. ‘Cor. B, AB te. ^ po4t om. B, ad marg. adscr. B. •• Conj., AB «jprmtiu. B* corr. expressiusaue. ‘* Conj., AB quam vos. " in om. AB, supra adscr. B*. ‘* B* ad inarg. adscr. dislribuitur, ‘* Coiij., AB pervenieutes. ** Conj., A provenientes, B pervenienies. ’ Coiij., AB pervenienti, B cori*. pervenienles. • AB tirsos. ** Corr. B, AB illuminanlis. ** B* rad. corr. rei>er<t(i(r. *• Ei vers. et lext. gr. , AB et. »• B casualis, B’ corr. causaiis. " B sunl dii. » B corr. et. *» Corr. B’, AB pro qui appo- nitur. • A omnemque, B omnemque (punct. adj. B’). " B omnem (punct. adj. B). ** est om. B, supra

adscr. B*. ‘* Emend., AB infiniia. »* B casualis. • seom. B, ad marg. adscr, B. *ifi om. AB, supia adscr. B. ’ AB ctroysTiwaftat. ‘•B admarg. adscr. dispositionum. ‘^Corr.B^AB ^slributi. *• et ora. B,

341 EXPOSITIONES SUPER IERARCHIAM CAELESTEM S. DIONtSlI. Wl

dioia reliqaarum caelesUum essenliarum disposi- A sunl primae, parlicipant qnidero iaferius igneaia

tionesS Quld miranlur? Excellcntissimafh caeleslium aiiiinorum dispositiunem , secundum quod conse- queiis * esif posi Deum. Et quid de ea miranlur *, liuc est laudant? Quod sit principium post Deum onmis saerae et divinae scientiae et divinae imila« tiutiis, tanquain per ilias, exceileniissimae videlicet (iisposiiionis essenlias, in omnes ceteras caclesies, ei in nos homines, qui humanam pariicipamus essen- liam, divina * iltuminatione disiributa, quoiiiam per illas divina illuminatio distribuitur, ac veluti posl uimin et primiim pmniura principium, Deum dico, et proximum substiiulae sint ‘. Propier quod et omnein sacram et Deo similem operationetn in Deum quidem quasi cansalem referunt. Subauditur, aogeli :

virtutem Seraphim, sapiealem scieDieinqae Cheru- bini virtuteM, Dei sasoeptoriam virlttlem Tbrono- rum. Et ad prima* aspicietUes S et per eas, primas, ut ** imilatione divina ** praeoperative digne faclas in deiformitatis postibUe reduclae : hoc est, ad primas essentias mcdiae converlunlur, et per eas, primas, roerilo digne factas in sioiiUtudiite divina praeopera trices in deirormilalea fO«sibilcm reducuntur, id est, sursuro ducuntur " seeuudae. Re enim saepis- sime pro rursum poniliir. De uliinia autem caele- stium ierarchia, deque huniana subinielligendum re- liquit. Ul cnim secunda participat virtutes primne, ita tertia virtules sccundae, et quarta tertiae, ac si ignea et sapiens e( sciens Deique suscepioria ‘” virtus

deinile primos *, hoc esi, in primos deiformes inlel- B primum a Deo in primam, secundo per primani in

lectus tanquam primos operatoresdivinorum, luminUm

vilelicet, et magislros. Ac si diceret : Quoniam

excellentissima caelestis dispositio immediale post

Deuin esi, propterea inferiores virtntes omuem suam

sacram Deoque similem operationem in se ipsas

referunl. Sed primo in Deum, et conseqoenler io

primos inleHectns, qui primi qieratores sunt et

roagislri divinoram, seu luminum vis subaudire, seu

mysteriorura, seuarcanorura ceterarumquesimilium.

Sequitur recapiiulalio inierpretalionis nominum pri-

mae ierarcliiae. Non ^ ei’go prima sanctonm angelo^

rum disposiliq magis simul omnibtit habet igneam '

prtiprietatem 7 Ac si diceret : Nonne, quamvis omnes

eaelestes virtutes * babeant igneam ** proprielaiem,

I)Ocest,purgativamoperaiionem,roagi8 tamenceteris C

primaierarcbia,cujuspriniusordo Seraphim noroina-

lur, id est, ioceBdenies vel calefacientesTfie/fKMm

divime tapiemiae traditionem, et mysticum exeeltitd’

mae dimnarum itluminationum tcientiae ; subauditnr,

nagis oronibus babei prima dispositio, cujus ordo

secuadus Cberubim dicitur, id est, multitudo scien-

tiae, sive effusio sapieniiae. Et tessivam proprielalem

geslanlem diviruim tutceptionem significantem ; simi-

liter snbaudilur, roagis omnibus habet divinae sedis

proprietalem, quae Deum geslat, divinamque recep-

lionem significat, prima ierarchia, cujus terlius ordo

nominatur Throni, id est, sedes.‘Omnes igitur caele-

sies virlutes habent*’ igneam vim et effusionem^sa-

pientiae et mysierium scienliae et divinae sessionis pro ablativo ponitur

secundam , tertio per secundam in lertiam, quarto per liertiam in quartam descendit ierarcbiam ; gra« daiim siqoidem ^, oon amen aequaliter. Et ilerum quarta* perterliam, tcrtia pcr secundam, seeuada’* per primam , priraa per ipsuin Deum in praefatas reducilur Virtaies. Dietas ergo tanctat proprietatet, quaritm parlicipatio per primat pott eas subsistentet fiunt, ipsis illit ** post Deum tanquam ierarchiis r^ ponunl. Praedictas ergo, inquit, sanctas proprietates; proprium enim angclici ordinis, qui ultimus est, purgationes *’ propbeiaruni ccieraeque operatienes, quae divina bonitate iargicnle in bumana peraguntur na(ura’\ Quarum proprielatuin per primas essenlias subsisienles ** posl eas fiunt participatio. Reponunt, id est, referunt ** ipsis iliis ierarchiis, tanqaam post Deum, Iioc est, quonian post DeuM sunt. Qood breviier possumus colligere : aogeUcus ordo sanctas proprias operationes noa in seipsum, sed in ipsM ierarcbias, qnae post Deum sunt, quooiam ab ipsis accepit, refert. Pulcbre autem dicit : quarum par- ticipatio subsistentes fiunt, qaoniam oinnit caelestis essentia proprielaium suarum et fit et dicitur parti- cipalio. Potest lamen facilius inlerpreiari : dicias ergo sanctas proprietates, in quarun participatione per primas post eas *^ subsistenles fiunt. Qaoniam enim in Graeco est uv /aToucruic,qiiaruin participalio, et in quarum participalione potest intelligi ; lUf^vim quippe el nominativus easus accipitur, el daiivus

recepiionera, magis tamen ceteris oranibus priraa ierarchia. Ipsae vero supposilarum disposiliones es- senliarum ignea sapienti et scienti " Dei susceploria vinute •• parlicipant quidem infra. Ipsae,inquit, dis- posiiae essentiae raediae ierarchiae, quae supposilae

§ i. Ait ergo haec dicent, vei Sicut proprie inler- pretalur : dixit ergo qui haec ait, hoc cst, qai huoe sensura prolulildepurgationeprophetae a Scraphiin, visionem ab illa, divioa scilicet virtale, tusceptam fuisse theologo per unum operontium nobii uinciorum

VARIAE LECTIONES.

’ Sic AB. » B a. m. snperscr.connequens. B o.orr. a. m. AB miralur. A divinam. " Corr. B, AB (un(. • B supra adscr. in primos, ’ B corr. Sonne. * B igneam habet proprietalem. • B cag- leues virtutes onines. " igneam om., addidi ex conj. " habent om. AB, ad niarg. adscr. B*. ‘* Eiiieiid. pro sapienti et scienti et AB sapiencie sciencie B* corr. et sapientem scienlemque. " B* corr. susceplo- rmmvtriutem. ** Ex vers. et text. graec.,AB sflpicnr««. •» B* corr. in. ‘* Rad. corr. B, AB divinam. jj ^onj., AB dicuntur. ^^ Con}., \S subsislenloria. ‘* \ quidem. ••Corr.B*, pro ^naWa A9 tertiae.

Rad. corr. B’, AB secundam. » Uad. corr. B, ABt//»Ms. ** B* supra adscr. esl piirgaliones »* Corr. B , AB naturae. «» Coir. B", AB subsisleniis. *" A referlur. *^ Emend., A eum, fiea. ** Corr. B", A

JOANNIS SCOTI

m

el beatorum angelorum, et ante itiuminativani ipsius, X pl;>ne, et esse et bene esse, etiam ipsis summe munt-

angeli, mannductidftem, qiia dMxit ’ Ihenlogiim, i» jH<im sanetam, visionis plane, contemplationem re- pomtisse, hoc esf relulisse, in ipsuin videlicei Sera- pliim, 8 qno et per qtiem ’ visHs esl pnrgare pro- phetam. Et sedere mdel excelsissimas esseniias, id 6*1, superexceJsissinias essenlias, qaantum in stjm- b(ili$ dieendum, hoc est, qnanlum per synibola dici poiesi, quod ineffabite esl, post Deum et circa Deum collocatas , superprincipalem summitalem , stiperessenlialem videlicet bonitaloin, in medio super/irmitalarum * viriulum supercoUocalam. Bre- viier cominemorat yisionein propheiae, qiiae sic iu liebraiea verilale scripla esl ; Sepluaginta emm prae manibiis noii liabemus, qiios * sequitur

lis ^* est viriHtibus. Qiiod ergo prophela videl Domi- num sedere super excelsissimas essentias, renioiam ab oinnibus ipsins " snperessentiaiitaiem, el qiiod universaiiler omnium excelsissimonim el ab omni intellectu remolissimoruin remolissiinus sit, elquod neqiie primac esscnliae siiniles ei sinl, oiniii siqui- dem siinililudine relinquitur, qiianivis, ut de eo di- calur aliqnid, ex creatura similiiitdiiics ci adhibean- tur, signiricat; quod autem priiicipium sit omniiim et causa substantiiica secrelumque et imninl;tbile et singulare fundamenlum, per " cardincs tenipli, circa quos omnia, quae moveniur, volvuniur, dura in seipsis imniutabiles perinaneant, mystice ligura- tur. Deinde easdem sanclissitnorum Seraphim edocius

Dionysius: « Vidi Dominum sedentein stipersolium B est deiformes virluies ; sacra quidem ipsorum cogno

eiiCelsHm et elevatnm, et ea, quae sub ipso erant, implebant lempliim. Seraphim stabaiit snper iUtid, sex aiae uni “, sex alae allcri. Diiahus velabant fa- ciem ejns, el diiabus vehibant pndes ejtis, et duabus volahanl el clamahanl alter ad alteruin el dicebant : Sanctus, Sanctus, Saiiclns Dominus Deus * exerci- tuuro ; plena esi omnis terra gloria ejus. Eicomrnola sunt superliininaria cardinuni a voce clamantis, et doinus impleta est fumo thyiniamalis ^ Et dixit: Yae n>ihi, quia tacui, qtiia vir pollutus labiis ego sum, ef, iii. medio populi polluta labia ^ habenlis ego habiio, ei regem Dotninum exercituum vidi oculis meis. El volivit ad nie nous de Seraphim, et in nianu ejus calculus, quem forcipe lulerat de altari,

minatione, quod est igntlum, de quo paulo posl dice- mtts, quanlum possibile subinlroducere in aeijorme ignitue virtutis unagogas. Ipsorum, inquit “, cogno- minatione — uirique eniiii Serat»bim nominantur — quae csl ignitum, de quo igiiiio paululum posteriiis, qiiaiitum nobis postfibile est subintroducere, nos dicemus. Edoctus est propheia anagogas, hoc esl, ascensiones eorum Seraphiin in deifornie i^niiae vir- lulis. Inlelleclu quippe noniinationis eruditus esl iii ascensiunibus eorum iii deiionnem ignilain virlutem. Igiiea siquidem virius Deo similis esl, quanlum sen- sibilibus creaiuris similiiudo ejus inipriiiiilur. Uinc el ipse ait : € Ego sum ignis consumens >• Ala-um vero expansa sacraformalione in divinum in primis,

el teiigil os meum et dixil : Ecce lctigi hoc labia C in <• mediis, in " uUimis inlellectibus absoluiam et

tna et auferetiir iniqMilns tua». Didicit igilur* visio- nibtts ipse theulogus, quia juxta omnem superessen- tialem supereminentiam incomparabiliter supercoUo- culum est divinum simul omni visibili invisibilique ‘* virtute. Didicil, iiiquir, Isaias ‘* visionibus suis, quia solus Dens snperessentialis esl et supereminens et incomparabiliter suporcollocatiis omiii visibili invi- sibifique ‘* viriuie. Potest etiam interpretari : in- comparabiliter snpercollucafum est divjnum oinni visibili invisibiliqtie virtute. Divinum autem dixil ipsiim Deum, nsitatissimo Graecoriim more. Ipsi enim diciintetof et 9«tov, hoc esl, Deus el divinum. Atqui ‘, vel el quidem, a snperioribus siibauditur : didicil ‘, quia omnium est remotissimorum , vel " excelsissimoritm, snperemincns subaudi, ut uni- versale, snbaudis divinum, neqne primis eorum, qune sunt, essentiis simile. Quae enim esseiitia superes- s<>ntiali similis esse potesl? Adhucel omnium ipsum, divinuffl videlicet, principium et causam substanti’ ficam este didicit, et eorum, quae sunt, secreta singU’ larilate immutabile fundamentum ; ex quo, divino

D

aUissimam exlensionem, hoc est, per expansara sa- cram formationein ** alarum ; expansas quippe Se- raphint iilas propheia vidit edocttis absolutan, id esi, ciiivolam et altissiinam exteusionern, contem- platione videlicet in Deuin, in primis, in raediis, in ultimis inielleclibus ; unaquaeque enim caelesiis es- sentia, ui in superioribus iraclaium esl, primas *’ et medias et ullimas virtutes habet. Alae ilaque ex- pansae aliiiudinein inlelligentiae symbolizant. Sed el eorum muUificum et muUiforme videns inteUectuatit thcologus, ei alis distingui, eam subtus pedes et eum subtus facies visionem, et eum in mediis aUs semper moium. Hac iriformi alarum distinctione ab ipsa plane visione reducttis est propheta, id est, sursuin ductus in eorum, quae visa sunl, cogriilionem, ynani’ feslala ei aliissimorum intellectuum muUivia et muUi- vida viriute ; hoc est , dum nianifestata est ei, prophetae, aliissimoruin intellecluum innliiplex in viis suis, et in visionibus suis multiplex virlus. Qiiid aulem tripartita alarura distinclio subsi- niiat *S eonsequenler adjungit dicens : Ei " eorum

VARIAE LECTIONES

• B rad. corr. dixU. * Corr. B*, AB quo4. ’ Corr. B* , AB superfirmaium. » Corr. B* , AB qui. “Bsex alleni, B” corr. sex alae uni. ’ Deus om. A. ’ AB timinmnlts. » Corr. B*, AB lubtis. • B ergo. •» B invisibili visibilique. " A esaias , B * corr. ysatas. " Emend. , pro vtstbtU invist-

ij invisihili visibilique. ‘* B* siipr.i adscr. corr. At quia. ‘* Emend.

con . inviis, " ipsittf om. B. •* B * niarg aJscr. de cardinibus tem- pli. " itiquU (»111. B. “• in om., addiUi. ex conj. ” B’ siipra adscr et mediis et in. » Eaieud”., AB for- mativnum. " Euieud. B *, AB prima, ** B * corr. msinuat. »” Rad. corr. B *, AB ut.

bilique A invislbili tniisibiiiqne , SJ AB dicit. *’» B el. «• B ’ ra^’. c

tl5 EXPOSmONES SUPER lERARCHIAM CAELESTEM S. D|ONYSII. UQ

ta(ra fomidine, quam^ habent supermundane in A’«Iae aut cariialis biformem ralionem , qua Deura

aUiorum et graviorum tuperbam el nudacem el tm- possibilem scruli lionemi a snp<^rioril>us snbautlilur : et edootns esl ideui * proph<>la eoium, Serapliim, sacra rorniidine, hocest, pio c sloque liiuore, quam formidinem ’ habenl supra hiinc sensihilem inun- dum in superba el auiiaci el impossihili scrulatione alliornm, seu diviitorum archanorum , qnoi * per diias ahis facies velaiiies iaiiHilur, elsuperba et aii- daci et inipossihili scrulationft graviorum, seupro- fiindiorun», seu videlicet divinoruui niysleriorum, quod per dnas alas pe.ies legenles ’ significalur. Ui)i «nuein posuimiis superbaiii •, ibi in Graero est otj9a3». pro quo possumus dicere superham, vel proiiiplam, vel voluniariain, vfl lihitam, vel se

suuVn, et omnia qiiae facta suht, quoniam ab eo facta suni, diliguiit, insinnat, aiit actionem et *• coniemphulonem suam,aut geminam theo- logiae parlein , quarum una est aflfiimativa . al- tera negotiva, una Deum induil , praedicando de eo omhia qiiae sunt, altera exuii, negando cum csse qiild eorum, quae sunt et quae dici possutit. Ambae lamen verae siini, idque ipstim conficiunt, quamvis videantur cautradiclo^^iae. Sed et illam di- vinam et mullum preiiosam wftvwSiav ** erudilus est, formante visionem angelo secundum •• virtutem ’ ipsi tlieologo,et iradenie propriam sacram scieniiam. ‘Tjuiv)- diKv (iicit f Saiiclus, Sanctus, SaiicliisDomiiius Dens exerciluuini. In.quo hynino sumina bonilas in irihiis

ipsam proinilienleiii. Et in eommen$uratione Deum g sahslaiilii!; laudalur. Esi eiiim nnaesser.tia in iribus

imilnnlium acliouiim incessabile el nllivolum seniper motionis. Hic iteruin ’ suhaiiditur, e loclus esl ; et esl sensus: per duas al.is, quihus semper volabaiit’, inlellexii propheia incessahilera et aliivolnin seniper moiuin iii mensnra aclioiu;m, quae • Deiim seroper iiniianliir. Facies ilaque Dumini esl sedenlis super sojiuin, hoc esl, super e.\celsis.siiiias cae.lcsles essen- lias stiperesscntialis ipsius altiludo, qua siiper oniuia et ah omiiibus renioliis cognoscitnr, quaiii Scra- phiin cetcraeqnc caelestes virlutes " aspicere irepi- danl ‘*, ne foric vchiii superho et audaci et inipos- sihili conluiiii incaule de ea aliqnid ‘•‘scrutenlur ; f inscrulahilia eniin siint jiidicia ejus, el invcstiga- hiles viae ojiis in omiii teniporc». Qni videlicel divi-

siibstantiis. ‘TiivuiM aiuem ^ composiliim iiomen esi ab y:j.v(:> ei w5»j, boc esl, a 1 lu.Ie et cautu »■• “T/xveo5(a eiiiin est !aus” cum caiita. Dc qua laude eruiliitis esi iheologus, dum formai. angejus visionem, et sccunduiii vii lulem ipsius iheologi laudis iny- steriiim tradil. Docifiil ergo eum et lioc, Id est •, de eo quod sequilur^ ‘quia pnrgnlio est quantumcumque purgatis, ipsa divinae clnritalis incoqnilae, quantutn possibile, participalio. Esl igilur purgatio omnium, qni spiritualiler pnrganliir, quoqiioniodo purgaiitor, pariicipalio diviiiae clarilatis incognilae, hoc est, diviiiae iiiteUigentiae, quae siiperal omnem intelle- clum, quantuni possihile esi ralionahili et intelle- cluiili creaiur:>e eaiu paiticipare. flaee auiem es nae alli.udinis f:icit>m terrili Seraphim.duahus snis (^ t/vsias Omnif«/i.‘i remo</ causis, in qua omnes sa-

a is oblegiinl, linienles eaiu iiitiieri. Pedes autem

sedeHlis super ihronnin siinl profundissima ipsins

in *• universali treatufa, quain conJidit. vcitigia

Quos duahus alis contegunt caelestes virtules, li-

nienles scrutari, quoinodo Domiiius,’<|uum sit super

omnia, diffiindilur iii omitia, el ubique csl,s’me quo

iiihii esse poiesl, qiioniam eorum, quae sunt, essen-

tia el snhslanlia ipse esl, cuin sit snperessenlialis et

supersuhstanlialis. Duahns tamen ulis seinper voli-

tant ‘^ aetcrnae suae actionis rommensiirabili motu,

quoniam in enm semper inspicere concupiscunl, el

reverenler ‘• eura quacrunt, ne in ejns contempla-

lione ullos incurrant errores, quibus ab ineffabilis et

incomprehensihilis claritalis ejus conluilu digni vi-

deantur exchidi. Senarum aulem alarum eorum di D busmanifestiorein[sel"facit**,etquomodoest idesl,

slinctioiiis " in has binas tres ‘^ divisiones mulli-

plcx iulerpretalio esl. Nain qi:od senae siiit “’, et

niiliirae ang^;licae iiitclligihiliiimqiie ipsius motuum

perfectionem iucunctanter sigiiincat. Binae ‘* vero

cros •* intelleclus superessenlialiter occuttatione per- (iciens, altissimis circase virlHlibus manifestior " quO’ modo est, et magis semeiipsam mnnifeslat et distri- buit. Sed unde se inanifeslat et manifestiorcm se facU*’?Diim ipsa ah occultis sois erumpit ‘, ex ipsius plnne Divinitalis remotis causis omnihus inco* giiilis. In qua oCdiliationc Divinitatis omnessanctos intelleclus invisibiliter ipsa ctarilas perficil. In hac senlentia pnlchre datur intetligi, non aliam claritatem dixisse, nisi Verhiim Deum, videlicet niiitm, qui in secrclissimis sui Patrissinibusom..es sanclosperficit interiectHS ’ in primor.dialifius suis causis, ac veluti ex lucc Divinilalis inaccessibili iiistar clarissimi radii procedit, prinsquam seipsum proximis sibi virtuli-

quonio:Ix) manifesiatio ipsiiis polesl Heri, et ‘* magis se ipsiim ceteiis ^* manifesial el distribuit. Et haec esl ipsa piirgatio et illuniinalio et perfV-clio, ipsius videlicetpariicipatio. PoiesteLsicinieipretari : Haec

VARIAE LKCTIONES.

» Corr. B *, Ali qvi. » Corr. B *, AB idest. » Corr. B ‘, A Bformidel. * Corr. B , AB qnam. » B velan- tei. * \ superbu. ’ Coiij., aB i/aguc. " Xsupervolabaiit. * Con]., AB^ui. " cae/estcs oin. B. " A rr«pi- dant. ‘ B. aliqnid de ea. " in oin. AB, supra adscr. B . ‘• B siipervolitaii! , B ’ corr. semper volitant. ‘• Conj., AB revereniiir. ‘” (^orr. AB disti clio. ‘^ A ter. ‘• B ’ coir. sunf. ‘» A bene. •’ A aut. •’ B * niarg. ail^cr. timnodiam i. e. laus i iviii’i. ■ (iorr. ) ’ , hh secuiidam. • Ad niarg. corr. B , AB mioncm. • Corr. AB /(«(. •’ •fav»5’« — caniu om. B. • Einend., Mi idem. •’ Eiiieu’!., AB sacnis. ••B ;«d miiig. aiiscr. (il. • (..itrr B *, AB />c/7. *" X irnmipii. ^’ Kad. corr., B ‘, A iiiiellectibus. ■•«esnpervacaiu-iiiii i,‘ssc ' .‘ui-. “Coir. B^jAB/Vcif. **c/o;u. .“iB,lnfia adscr. B”. *’ l’ro ceterisAtfHiceieri$ Corr. B ^ut ceteris (puiiol. ujj. B’).

«47 JOANNIS SCOTI SAd

auiem ex ipsius Divlnilalis remoiis causis “.cujus* a ««” sacerdotes purgans aut illuminans, ipse dicitur omnes sacros intellecius superessenlialiier perficit. In millo* tameD distalsensiis. ^ein(/eex.secuR(/ts aut

novissimis aut nostris inlellectualibus virtulibus, quan- tura ab ipsa unaquaeque secundum deiforme exlilit, sic manifestam suam illuminationem conducit ad pro- priae occultationis * laudandum ignotum. Postqnam, inquit, diviiia daritas ex secretis suis erumpil ‘, ac primo oninium excelsisNimis sibique proiimisprimae ierarctiiae ordinibus miuiiresiiorem se aperit, conse- quenler sic maiiifeslani siiain liluminalionem, hoc esl *, in inaiiirestam suain ilinininalionem conducil, vei, ni apei liub iransferiur, congregat. Unde congre- g:ii? Ex ijeoundis aul novissiniis, lioc est, ex secundae aiii tcrli.ie c.ieiesiis iurarchiac ‘ordinibus,antexno-

purgare et illuminare, per ipsum purgatis ordinibus^ per se in seipsum reponentibus pi-oprias sacras opera- tiones; lioc est, dum purgali ordines per ipsum summum sacerdotem per se in ipsum proprias sacras operationes referunt, quasi ipse fecerit ** T|4iod ipsi faciunt : sic et propriam purgativam scienliam el vif’ tutem, ipse purgalionem theologi perficiens angelus, in Deum quidem veluti causalem , deinde in ipsum Sera- phim, tanquam primo agentem summum sacerdotem reponil. Simililudo seqnilur : veluti fortassis quis dixerit, cum angelica reverentia purgatum edocens; hoc esl,ita loquilur angeliis ad propheiam, tanquam si quis angelica revcrenlia dignus purgatum aliquem docerel, quomodo, quo ordine pnrgatus sit. Quia in

s’ris int. lleclualibus virtutibns, ex humana videlicet ^ re, o purgale a mc , qui le purgavi, perficiendae

icrai-ciiia, qiianlum exlilit, hoc est, qnanlum subsli- inla est ab ipsa divina cl.iritate unaquaeque virius vel ierafchiu, secundum deifornie , id est, juxia di- viiiain siuiilitudiiiem. Ad quiJ congregat? Ad pro- priae plane occiiliationis laudanduin ignotum, hoc est, ul secreiisbima omnibusque ignota ipsius laudent mysieria. Lucet aulem, ipsa divina claritas, per sin- guia generalitcr, sed quo mo(lo,qno ordine? secundis, inquil, per prima, et si oportet breviter dicere, primo ex occullo, secreto videlicet suo, ad manifestum du- citur per primas ‘* viriutes, subaudiendum reliquit : secundis, per secundas " vero tertiis, per terlias quanis tn " raanifeslum duciiur. Hoc ergo theologus didicit ex luceducente " eum angelo. Ac si dicerct :

purgalionis principium quidem est excelsum, vel sicul proprie transfertur remoiissimum, et esseniia •• et creaior, et causalis, primasque essenlias ad esse addu- cens, et circa se •” collocatione •* continens et obseT" vans inconversabiles et casu carenles, et seipsum mo- V€ns in primas " propriarum providarum operalionum parlicipaliones. Hoc enim haec me docens ait ipsius Seraphim manifestare missionem. Hc, inquit exem- plum veluli loquenlis •• ad purgalum prophetam de causa et ordine purgalionis suae, qui me docuit haec de purgalione prophetae, missionem ipsius Seraphim manifestare ait. Ac si diceret : Non ego Dionysius hanc simililudinem inlroduxi, sed ille, qui me docuii, quid missioSeraphim^significarel’*. Etmox *• quasi

ex angelo, qui eum in lucero inteiligeniiae, visionis C ^^ verba ‘* loquentis angeli " ad propheiam reverti-

introduxit. Hoc est : purgalionem et omnes divinas operationes, per primas essentias relucentes, in omnes retiquias dislribui secundum uniuscujusque ad deificas participationes ^’’ analogiam. Explanalionis non iudi- get. Propler quod et ignite purgativam proprietatem ipsis Seraphim consequenter post Deum " reposuil, Quoniam, inquit, per primas virlutes omnis divina operalio reliquis dislribuitur, propterca ipse angelu$ purgationem prophetae, quam instar ignis ipse pro- prie peregit, ipsis " Seraphim post Deum relulit, quoniam a Deo per Seraphim visus est angelus pur- gare prophetam. Nihil ergo inordinalum, si " purgare

tuT. Summus autem sacefdos et post Deum dux ipse praestantium essentiarum ornalus, a quo ego purgare deiformiter eruditus sum. Ordinem Seraphim atque ornalum veluti nnum summutn sacerdotem et post * Deum duccm nominal; non aliani ob eausam, ul opinor, nisi quia lanla unitas est ** caelestium ani- morum *^, ut, quod unus agit, onines unanimiter agere inlelligantur *’. Ipse igilur est, summus sacer. dos videlicet Seraphim ornatus, per me, o Isaia **, te purgans, per qWem proprias providas " actiones ex occulto et jam in nos, qui angeli sunius, produxit ipsa totius causa et opifex purgalionis, id est, omnium

theologum dicitur Seraphim. Sic enim Deus •• purgat inlelligibilium et ralionabilium virtutum. Finis solu- omnes, quoniam " lotius purgalionis est causa. Deinde tae quaeslionis : Haec ille quidem " docuit me, id est, exenipluminlroducit: magisauiem, subauditur dicen- D quod ‘» de hac quaeslione dixi , ille quidem docuit dum; proxime enim uiemur exemplo, hoc esi, proxi- me. Quis auiem ille , ignoramus ; argiimenlamur *• nio causae, de qua agitur, ulemur exemplo. Sicut lamen aut " ipsnm Paulum apostoium, cujus secundum nos ** summus sacerdos per suos miniiytros erat discipulus, aul Jerotheum, quem in libro de di-

VARIAE LECTIONES.

} B causis remotis. * Pro cujus B’ corr. cst quae. » Corr. B* , AB nuUa. * B occultionis, B* corr. occullalionis. ’ Sic AB. * est om. AB, supra adsrr. B*. ’ ierarchiae caelestis. • Corr. B*, A sedi forme. • B* corr. primum. " B primas per. " Corr. B*, AB. secundis. " in om. B. " Conj. Mi lucedicenle. ^^ \ parlicipHtionis. " AB eum, B oorr. deum. " Corr. B*, AB ip«e. " si om. AB, a !scr. B*. »» B* snpra adscr. el Deiis. " Corr. B*, AB quorum. " Corr. B, AB non. •• B dixerit, B’ siipra adscr. corr. feeerit. ** ketessenlia om.A. ‘se om. B, supra adscr. B*. »* Rad. corr. B, AB coUo- caiionem. •’ Corr. B", A prirtirt,B ;mm. » B loquentisveluli. " B" ad inarg. adscr. ipsms Seraphim. •» A signi/icaril. • Pro mox A non. »• Rail. corr. B", pro ad veiba, AB adverbia. " angeli om. A ** post om. AB, admarg. adscr. B » esl om. B. » B* adscr. est. ‘» B inielligunlur. »»Pro me, o Ysaia, A meo esaias^ B me otisaias, B corr. me oysaia. " B providas proprias. »» Corr. B", pro quidem AB quid est. »• Corr. B*, A qtti,Iiquid. ** B’ corr. argumenlamus. *• A autem.

24’» EXPOSmONES SUPER lERARCHIAM CAELESTEM S. DIONYSll. 250

vinis nomiuibus magnis laudibus exallat. Quisquis A Dei videlicet, magis amabilem contemptationem “, hoc

aulem fuerit, qui tanturo virum etiocuit, sapieniem fuisse non dubitabimus S Sequilur : Tibi autem, o Ti- mothee, ego trado, quae ab illo didici. Tua * autem concesserim intellecluali et discretiva scienlia, aut alie- ram partem dictarum causarum absolvi dubitalione, et eandem lionorareante alteram, tanquam consequens et rationabilc ei aeque verum habentem. Quoniam, inquit, praesenlem quaeslionem duobus modis rese- rari posse diximus. Aut enira purgans prophetam angelus Seraphim noniine propterea” vocatus est, quoniam illud nomen omnibus caelestibus virtutibus commune * ; inest enim omnibus communiter, quam- vis * non aequaliler , ignea purgaliva vis, /Juae • Seraphim significare ipsa nominis inierprelalio ma-

est , per coniemplationem praesentis quaestionis,

quae eis magis ceteris amabilis’ est.

CAPITULUM XIV.

Cujus tiiulus est.:

Quid significat angelicus numeru$ «.

§ Et hoc autem dignum, ul aeslimo, inlellecluati

cognilione, quia ** eloquiorum de angelis tradilio mil-

lies *’ millia esse ait, et derem millia decies milties,

secundum nos subtimissimos numerorum in se ipsam

revolvenset muliiplicans. Dignum cst, inquit, inlelle-

ciuali cognitione, id est intelleciualium reruni scieii-

tia “, quid de angelicis numeris divina tradit Scri-

ptura. Ipsa siquidem traditio maximos numerorum

terniiiios secundum nos in seipsam revolvit, et in

nifestai. Ila quippe quidam praesentem quaesiionem B seipsam ntiiltiplicat. Non enim ipsa traditio infini-

solvere conanlur. Ac • quid mihi probabilius vide- tur, qui excelsissimorum inlellectuum propriam ap- pellaiionem propriasque virtutes ultimis angclis no- bisque praesidentibus * nullo modo convenire disse- rui. Proplerea angelus, qui purgavit prophelam, Serapliim vocabulo nominatus est a theologia, quo- oiam ipse suam propriam operationem, qua purga- vit prophetam’, cujus labia myslico tetigit calculo, non in seipsum relulit, sed in ipsum Deum, qui totius purgationis causa est et principium, et ipsum* quasi suminum sacerdolem Seraphim , per quem vi- sus est prophetica labia mundare. Concesserim ego, tua intellectuali et discretiva scientia aut alteram partem dictarum causarum ••, id est, alteram dua- rum praedictarum solulionum ab omni dubitatione absolvi, taraque incunctanier roborari, et eandem, absolutionem videlicet, quaetuaintellectualis scientia ct absolverit et roboraverit, honorare anie alteram, et " unam aut penitus respuas aut in comparalione allerius parvipendas, tanquam quod consequens ‘* et ralionabiie et aeque, hocest, ‘* recte verum habuerit. Aut, si neutra •’^ illarum libi sufficil ‘, a te ipso quid vere vero *• vicinius’ invenire concesserim, autab al- tero, cujus intelligeiitia et meam et tuam superat in- tentionem, dicere, Deo videlicet dante, sive libi sive al- leri.a quo discere voluf.ris.c/ priusrecipienlibus angelis, ab ipso videlicet Deo, qui omnium contemplalionum lux est et causa et effectus, et angetorum amicis.

tae nuraerositatis angelorum terminos iii his numeris comprebendit , neque definit ; perspiciens vcro nostrae rationis adhuc mortali habitaculo coartalae infirmitatem, ita ut ulira denarii numeri cubos *’, eosque per seipsos muUiplicaios, hoc est, millies millia, ejusdemque iterum deuarii in miilibusdecera, quia ab eo nascunlur “, per seipsum multiplicati quantitatem, hoc est decera raillia decies millies non possit ascendere, quoniam infinitatem altiorum numerorura neque valet perspicere, nec norainare. Tanta enira vis nurnerorum est, ut ductus infinitus exisiimelur. Per hos enim *^ humanae ratiocinatio- ni coroprehensibiles ei nominabiles numeros infini- tam caelestium muUiiudinem voluil significare. Usus siquidem frequentissimus divini eloquii est , per finita infinita innuere. Hoc auiein scriplum est in Daniele proplieia , ubi ait : i Aspiciebam, donec throni positi sunt * . Et : < Aniiquus dierum sedit, vesli- menium ejus quasi nix candidura, et capilli capitis cjus quasi lana munda , thronus *• ejus flammae ignis, rotae *• ejus ignis accensus; fiuvius igneus rapidusque egrediebatur a facie ejus, millianulliiim ministrabant ei , et decies raillies centena miltia assistebant ei >. Ita teiatus Hieronymus iranstulit. Sanctus autem Dionysius anliqiiam secutus est iil- terpretationem. Et per hos, numeros, aperte signifi- cans, ipsa tradilio, innumerabites caetestium essentiu’ rum ordinationes. Multa enim sunt bealae mititiae

sumrois videlicet hominibus, per quos myiKev\2i,j^iupermundatiumintetlectuum,infirmametcoartatam quae a Deo recipiunt, angeli inferioribus se aperiun- superantes materiatium secundum nos numerorum X\ir,nobis revelare subauditur concesserim, per ejus, commensuriiionem. Hoc autem dicit non quod ipsi

VARUE LECTIONES. ’ Conj. A dubtlarmus B dubitarimus. (punct. adj. B*). » Corr.

Emend. , AB uisque. * B Al.

B*, AB tu. * B* adscr. est.

’ B praesentibus , B* corr. praesi-

• Forte leg. in ipsum. ‘” B causarum dictarum pattem.

" esl om. AB, ad marg. adsc. B*. ** Corr. B*, AB

Corr. B*, pro quid vere vero AB

• Con-. B*, AB quis.

dentibus. ’ Verba seraphim — prophetam om. B

** Sic AB, forte ut. ‘» Corr. B*, AB sequens

aine nlra. • Pro sufficH, A non sufficit, B non suffidt (punct. adj. B)

auaerere vere. " B* ad marg. adscr. sit. »’ Conj., AB in conlemptationem. " B corr. quare. «» AB mj- liet, sic ubique. »» A scientiam, B scieiuiam. (puncf. adj. B*). •• Corr. B*, AB cibot. »* Emend. AB no’ scunlur. •* enim om. A. " \B tronus. ’ " Corr..AB. recte.

NOTAE. ^

• A littens miniatis Capitutum qunrlum decimnni, significat angelicut numerus tradilus, litterisqiie mi- eujus titulus est cet., B liUilum om. B* lilteris ma- niatis addidit : i. e. dalut vel diffinituKi Scripturii^ iusfulis airaraento adscr. Titulut XlVcapituli: Ouid

2-1 JOANNIS SCOTI 2§2

nuineri, dnm sliit ciiMci *, el in sol« mione siibsli- a aui^m vel *’ reqiiiesoftre volenles nd dividuam et

tuli, iitaleriules lueriiil *, seil qnod uos \ qui a.lhuc maleriales el inorlales suinus, eos iislra nosiiiel- ipsos et cogilaniiis el non>inainus *. Propiei^ea ina- leri.iies diciinlur, vel oeiie Ideo niateriales nmue- ri dicuntur , quia aut vix aul nuiiquam siiie ina- terialiiimrerum imaginalioiiibns in animolraclaniur. Et a sola grwslira ’ defiuilae , hoc esl , (lefinilae sunt bealae militiao caeleslium iiacUei lutim a 6ola gnoslica, ipsa videlicel sapienlia, quae eas el fecit et oidinavil *. Divina auteni sapienlia iueo dicilur gnosiica, id esl, cogniliva, quia oiniiia , quae per ips :m aut iii ipsa facia suni, sola inielligil et circum- sciibil. Secundum ipiam supermundanae et caelesii$ intelligenitae et scieniiae, quae copiosisiime eit donata est. lii enim definiuntur, queiiiadaioduin caelesiifi U poralibus la^orat. Huc auiom facimiis , descen-

nmlliparliiaiii " laliludinem, linc cst , niultiplicem reruni visibiliuni snperficiein ‘• miiltiformis " va- rielaiis angelicartim formaiioiinm. Ca siqiiidem, de q>iibus jani iraciaviiniis , sulo menlis oculo super orane “, quud ** diviiii et multiplicari poiest, su- per** omnem rernin visililium simililudinem et ima- ginaiionoiii conleinplari sapienles possuui. Ea vero, ad qiiae »’ inleUeclualcinocidura refleclere volumus, lalitiidiiiem, id cst, siipernciein et ^ipparilionem an- gelicarum formarum osleu.luiii, quau sMiieriicies di- vidua est el multipliciler partila, in qiiibns la- nien acies mentis veluii sibi cngnitis et fami- liarHjus requiescere videlur, ac veluti remis- sius, quam *’ in caeJesUbiis esscniiis, in cor-

iiileUigentia et scienlia eis insita est. Subsiantia siquidem eorum et numerus inteUigentia est et scieniia. Hinc per Psdlmistaiu diciiur : < Qui feci- sii ^ caekM iu intelieciu >, buc esl, fucisli * eos intellectvs. Sanitaie divina, id esi, ab inlegritale divina , muitae idetttiae sapienli/icae , quae eas sa- pienies * lacit. Ei cujiis esl illa muila scientia sapien- tilica? Nullius, uisi exittentis principii et eausae tubttantificae el continentis virlulis consummalionit , ex qua caeleslis intelligeniia ei scientia copiosissime superiQundaUbus inteUeciibus donaia est.

CAPITULUM XV. Cujus titulus est :

Quae tint formativae angelicarum virlutum imagines, et quae deinde, hoc esl et reliqua “.

§ 1. Fer^*quod rettat, remittentes nottrum, tividetur, iniellectuaiem oculum circa sublimes coniemplaiiones angelico *’ vigore ad dividuam etimultiparlilam ** lali- tudtnem multtformis ungelicarum specificationum va- riettttii, detcendeiues iterum iu ipsis lanquatn in conse- quentibusin simplicitatem caelestium atiimorum anuly^ tice ^^reflexii. Sibiipsiiipi>eralvelTimotheo,.cui baec scripsii: Fer quod rcstal, boc esl, faie quoJ prae- senlis operis esi residuum. Reuiitieiites ‘^, vel, ut proprie iransfertur, reqiiiescere facienies nostrum , 8i libi videtur, o " Tiraotbee, intellectualeni ocu- luni ab angelico vigure *’, ab angelica piane iheoria.

deiiies iierum, lioc est, dum posi sublimium rerum conleniplalioneni itcrum descendinius in ipsis, angelicis videlicet mysiicis foriiiationibus, tanquum in conseqiientibus, hoc est, iion convenieiilibus lon- geque dissimilibus divinoruin ihlellectiium alliludini et uniformitaii , reflexis »* lamen tlieorelica virlute analyiice, hoc est, per analyticain in siniplicilalem caelestiuin aniniorum. ‘AvRXuTtxijenira est disciplina, quae visibiUiim imaginuin iiiterpretationein " in iuvisiliiUum iiiiellecluum uniforinitatem resolvit, omni forma careiuiura. Ut eiiim syinbolice visibi- liuin rerura iinaginibus sive discrelis et coiive*^ nieiiiibus, sive confusis ei inconvenieniibus divi- Dos induii intellecias, ita eusdem analyiice omni ’ corporea simililiidine conforraationeque exiiit. Vnum aulem sit iibi praccoguilum, quvmodo sacre formatsrum imaginutn resoluliones easdem aliquando caelesliuiH essenliaruin dispositionet sanclifuantet si- guific.int, ei ilerum sanctificatas, et novissimas san- clificantes, tanctificatasque primas, ei easdein, ut dictum est, primus et tiiedias et ultimas’” habentes virlutes, ntiHa inordinata ratione introducta, secun- dum hujusiHvdi reserationum ** moduin. Prae cete- rl-i, inquit, sit libi hoc unum antecogiiilum, ul in- telligas, qiiflinodo sanclarum imaginum , quibus caelcsles inlellectus figurantur, resoluliones, lioc est, inlerpreialioaes, vel, sicui proprie de Graeco trans- ferlur, repurgalloiies vel discreliones sen iudicalio- nes sigiiiCranl " eosdem ordines, qiios vocal dispo-

quae hacienus ciica sublimes caelcsiium essentia- ‘^ silioiies caelesiium essentiarnm sanctificantes, hoc ruin coateoipiatioues acieni suam exercnit; nunc est ‘*, se iuferiores ordiuantes, ei iterum " sanctifi-

VARIAE LECTIONES.

• Corr. B*, AB cibici. * A ftierunt. * Conj., pro nos AB a nobis. * B c< nominamus, A cogUamus. • B* marg. adscr. lapienlia. * B ornavii. ^ B* corr. fecit. * B’ corr. fecit. • B sapieuier. •• B* supra adscr. Fer age. »* B’ siipra adscr. ab aiigelico. ** B” muiiiperiiiom. " AB analiiice, sic ubique. ‘* Corr. B*, AB remittei. " 0 oiu. A. " vigore u.a. B, ad iiiaig. adscr. B* •’ B* corr. veltili. ‘” ti multipertilam. • Corr. B", AB •uper/iadcm. •" Corr. B, ABffiiW«/omi. " A ownm. ** Coiij., AB ^«flm. “Bsuper

^punct. adi. B*). ** Corr. B*;proad quae AK atque. " A qui. «« Corr. B*,AB repexit. " Corr. B’,“AB tnlerpTetaliontun. ** B Hllimai et mediat. ’ Ad marg. corr. B, AB rationum. *• B” ad marg. adscr. ali-

quando. " est om. B, supra adscr. B*

** iteriim oni. B. NOTAE.

» Sic A lilteris miniatis. B titulum omiltit, B” m.irg. adscr. C XV Incipit traclatut de titulo XV

qui est : quae sint formativae aitgelicarum vtrtututu iinayines, quid sil igneum cet.

253 EXPOSITIONES SUPER lERARCHIAM CAELESTEM S. DIONYSII. 254

calos *, a superioribus videlicel ordinalos, ul et uiius A «’ sanctificari dicimus »•, nunquam " aulem enrun ideniqut; onlo sanclificans sit se inferiores *, et a

Superiori se sanclificalus; et quoraodo significant eaedeni resolulioiies * novissiraos ordines caeleslium essenliariim sanclificanles, priinos vero, qni sunt in priina ierarcliia, sancliflcalOs. Yerbi graiia unus ex novissimo ordine sanciificavii Isaiam propheiam, Serapliiin vero, cui piirgatio prophelae depulalur, ab ipso sanciificalioniim omniuin principio et cansa, Deo srilicet, sanctificari dubiuni non est. Medios • auiem ordlnes et a praecedentibus sanctificari , et sequenlcs sanctificare, theologica declarat ralio. Et easdem, ut diclum esl, disposiliones significanl ha- Lenles, hoc est, habere primas et uiiimas et medi;is \irtuies. Qiiod dupliciter inlelligi poiest; aut enim,

dem “* , aul ub eisdem , sed eas singulas sanclificari qvidem a prioribus, sanctificare autem novissimat, non inconsequenier fortassis quis dixerit, in eloquiis sacre (actas forinas eas ‘* aliquaudo posse et primis et ultimis et inediis virtutibus pulchre el vere circum- dare. Si, inquit, dixiinus, easdem caelestes disposi- liones ct sanctificare el santtificari , nunquain «• aulem, vei, sicnt proprie transfertur, nondum autem cariindem sanciificatricesdieimiis, aut ab eisdem sanctificatas, quoniam gignit amphiboli^m **, sed eas singulas dicimns sanctiflcari quidem a prioribtjs; iiemo eniin nisi a praecedenti se sanctificari poiest; sanctificare antem novissimas ; unamquamque ** qnippe sanctificatariim a prioribus sanclificare no-

ut • universaliter de tribus caelesliLus ierarchiis B vissimas ordo renim exigil : si ergo sic dicimns,

dictum sit, ut prima primas, media medias, ultima ultinias possideant ^ virtules, aul certe de singulis siiigularum ierarchiarum ordinibus, deque ipsorum ordinum singulis inteliectibus, in quibus tripartiia • virtus intelligitiir, quae ilerura trifariam disceriiilur. Siquiileiii unusqiiisque divinus ordo et animiis habet essentiam, et virtutem, el operalionem. Haijet eliam viriutem sanctificari» , sed a siiperiorii)iis veluli primam , habet virtiilem sanclificaiionis suae, qua eanctus ‘* est, veluli <> secundam , babel virliitem sanclificare sequentes se , velmi lerliam. Aliud quippe est sanctificari , aliud sanclificationem ha- bere , al4ud sanctificare. Nulla inorainata ra- tione introducta , id est, nnlla ralio confusionis

non incongrue fortassis quicunque dixerit, sacrc- faclas formas in Scripturis se posse pulchre et vere circumdare eas et priniis et nltimis et mediis virtu- liltus, hoc est, easilem formag aliqiiando primis, aiiqua:idoulliinis,aliquando meJiis*’ virlulibus con- venire, potest asiruere. Saepe onim una eademque forma jiixta convenienlemScripiurae locum primam et iillimam et meiiiuni uniusciijusqiie divini animi *^ pole figurare virtinem. Illaruni aulem trium vir- tiilum nmltiplex interpretatio est, qiuirum una et probatissima sequilur : Et sursum »• ipuur conversi- biliter *• exlendi, et erqa semetipsas firmiter convolvi^ proprinrum existenies cusiodiliva» vinutum, et erga venieniia sociabili processione, providas eas in parli-

aut amligiiiiatis inlroducitur secuiulum modiim C cipuiione virtuiis etse, omnibus um falso coadunabit

hnjusmodi reserationum , soliilionum plane et in- terpretalionum divinarum imaginuni. Siquidem enim Mnclificari quasdam a piioribus diceremus , deinde earundem sanctificantes priores, ilerum •* saHctifieanles ullimarum sanctificari ab ipsis illis lanctificatis , vere *’ inordinalione res et confu- sione multa interposita; siibaudi fierel. Ac si dicerel:

caelestibus essentiis , elsi aliis quidem snperpositi et universaliter, ut snepe dictum esl, aliis veto particu- lariter et subjecte. Ordo et inteHeclus verborum •” : Et coadunabit ••, qui se dieit posse circumdare eas- dem formas et primis et ultimis el mediis*’ virluti- bus, et non falso coadunabil omnlbus caelesiibus essentiis. Quid eis coadunabit ? Sursum plane ex- lendi conversibiliter**. Ad Deum quippe communiter oinnes caelestes essentiae et convenuniur et " ex- lenduntur. Siqnidem a Deo conversio illarum est pulchra et vera (■“rmatio, El haec est earum prima virtus. Et coadiinabit omnibus caelestibus essentfis erga,semet5psas firmiter convolvi existentes custodl- tivas proprianim virtutum ; hoc est , dmn existunt suarum virtutum custoditivae. Omncs siquidem snas viriutes custodiunt, ne aul penitus pereanl, aut nlio modo minuantur, seu flectautur; ct circa eas con- volvuniur, ne locum ilcctendi inferius inveniant, et ut semper in eodem tncommutabili suo statu per-

YARIAE LECTIONES.

Coni. AB sanctificantes ; B* corr. sanctificalat. • Corr. B*, AB mf^norw. ‘B sanctificant, B* infra. adsor. tignificant. * Conj., AB solutiones. ’ Emend.. AB medii. * ut om. AB, ad marg. adscr. B. “> Corr. B, AB jossideanlur. • B triperiiia. » Corr. AB sanclificandi. " A sanclit. " veluH om. B. «• B’ siipra adscr. et iterum. " vere om. B, ad marg. adscr. B’. ** Conj., AB exemplationibus, B* corr. exemplanationibus. “• Corr. B*, AB j//a. ^^ B corr. diximus. ^ B corr. non. " Corr. B”, AB eorttnrfem. ‘• B ens formas. »• B’ corr. non. »’ Conj., pro gignit amphiboliam, A gignitam fiboliam , B fibolicm gigniiam, B corr. amfibotia gignitur. " Corr. B*, AB unaquaeque. »* B nliquando mediis, aliquando uliimis. ” Ji animi divini. " Corr. B’, \B rursum. »« Corr. B, AB conversabiliter. »’ B* adscr, ««£. »• A adunabit. •» B et mediit et ultimit. " Corr. B*, AB convertabiliter. ‘» Rad. corr. B”, AB ac

Si lalibus verbis uleremur in explanationibiis ^*.san- ctarum flguraruni, prae nimia eorum confusione et inordinala consiructione res, de qua agilur, inordi- nate et confiise expiicaretnr, vel poiius perturba- retur. Qiiid enini prodest, si quis dixeril, sanctificari quasdaro a prioribus el, quae sunt illae *• priores, nequaquam discernil?Et si dixerit earundem sancti- ilcanles priores, et de qiiiltus Tioc dicat , oronino silei? Ei iterum si dixerit, sanciificantes ultimarum sanclificari, non demonstrans, quae dispositiones ultiinas sanclifiiant, et a quibus sanrlificatis ipsae nlliinae sanciificaiKur? Si vero easdem et sanctificare

D

i55 JOANNIS SCOTI 256

sislant. El naec est media earora virlus. Et coadu- A et inferioribus caelesiibus essentiis, ignUam honorat nabit omnibus caeleslibus essenliis providas esse *eleclim »« formarum facturam «».

erga venienlia, vel secunda. Uirumque enim a » Graeco, quod • est Stvrtpa *, polcst transferri. Sociabili processione, per sociabilem processionem, qua sequentes se *, hoc est , inferiores se , et post se cxeanles essentias communi dileciione inluendae verilalis sibi eonsociant. Et haec fortassis est ullima illarum virtus. Eas esse in participalione divinae • virtulis coadunabit omnibus caelesiibus; gencrale enim sibi est in parlicipalione divinae virlulis esse, elsi aliis supereminenter et universaiiter, aliis parli- culiariier et subdile. Hac itaque communionc om- nium • caeleslium essenliarum in parlicipaiione di- vinae virlulis , quara omnes quamvis non aequaliter

Ergo igneum significare centeo caelesliutn ammo- rum deiformissimum •. Exislimo, inquit, quod oae- lestium essentiarum ignea conformatio nil aliud significat’* praeter divinam, quae eis inest, formam, quae maxime in Scripturis sacris per ignem signifi- cari solet. Quod subseqiienter adjungit : Ipsi enim sancli llieologi superessentialem et informem *** emn- tiam in igne saepe describHnt , tanquam habenle •’ muUas divinae, si fas ** dicere,proprietatis,quarUum *• invisibilibus , imagines. Nulla quippe visibilis est creatura, in qua tantum divinae imagines expriman- lur *’’, quantura in igne.

Laus virtulum sensibilis ignis sequitur : Ignii

appelunt, efficitur, ut omnes formae vel imagines, B enim sensibilis esi quidem, sic dicendum. Ordo ver

vel figurae, vel quocunque alio Domine vocari pos- sunl, omnibus signifioandis communes sint. Signifi- canl eiiira illarum iriformein virtutem.conversionem quidein ad Deum, et propriarum viriutum cus- todiam, ct erga subsequeDles se sociabilem provi- dentiam.

§ 2. Inchoandum autem raiione, el quaerendum in prima formarum resoluiione , hoc est reseralione “* prophelicarum figurationum, ob quam causam iheo- logia fere ultra omnes invenitur, honorans igmtam sacram descriptionem, hocest, qua de causa theologia prae celeris imagina*.ionibus igneam sanctam con- fonualionera honorat. Invenies ergo, eam " non tolum

borum • : Dicendum quidem sic : Est ignissensibilis in omnibus, el per omnia clare venit, et removelur omnibus •, et lucidus est simul et quasi occultus, in- cognilus " ipseper seipsum, non accumbente materia, hocest, dum non babet materiem »•, in quam pro^ priam manifestat •• aclionem. Incognitus " ; propria quippe ignis actio est et ardere et lucere in aliqua materia ; siquidem sine aliqua maieria est”. Immen- turabilis , iiicomprehensibilis , et invisibilis per se ipsum, polens simul omnium, hoc est potens simul in omnibus, et^ua^cun^ue tntt’s‘sun<,fiunt, adaclionem propriam , hoc est, ad propriam aciionem illius per- agendam, ul caleficentur videlicet et illuminenlur. Ut enim omnia omnino calore carenlia • velut’ mortua

rolas igneas conformantem, hoc est, invenies ergo con- C sunt, ila absenle luce deformia. Mobilis ; nil enim igne

formanlemiheologiam noa&olura eas rotasigneas**, sed et animaliaignita,el virosquasi ignit ^^fulguran- ies, et circa eas " caelestes essentias »’ cumulot ** carbonum ignis circumponenlem, subaudi : invenies tlieologiam,et/7umtna tnimen4ura6t7isoni/u, vel, sicut proprie transfertur, fluxu igne flagmnliat sed et Tlironos ait llicologia t^n^os ette,etipwsexcelsissimos Serapliim caeliius ardentet, ex cognominatione tigni- /!car£ ‘*. lloc est : et ait theologia ipsosexceUenlissimos Seraphim seipsos significare ardentes esse cogno- mine suo. Seraphim quippe incendentes vel ardentes sunt. Polest et sic intelligi : et significare, hoc est, ei signilicabat ; infinitivum pro praeierilo imperfeclo posuit, quod et Graecis et Laiinis agere usilalum

mobilius, cum per eum omnia movenlur ‘* corpora, et sine quo nullum movetur. Tradens seipsum omnibus quoquomodo approximantibus , hoc est, infundit se ipsum oinnibus sifoi connaturalibus. Renovaiivus na^ turae custodia; per ipsum siquidemrenovanturorania sensibilia, et tolius naturae sensibilis cuslodla est, moritur enim absenle eo. lUuminativut circumvelatit tplendoribus, boc est, illuminat circuravelata •• suis splendoribus. Incomprehensibilis clarut, hoc est dura claret , non coroprehenditur. Discretus ; nuUo quippe •• alio eleraento incrassatur, sed in Eua sin- cerilate discretus permanet. Resiliens; resilil eom ab oinnicorporeaUiso, resilitdenubibus “, de pelris, deferro,ceterisqiiecorporibus ; omnis quippe colUsio

esi. Ei significabat itaque theologia cx cognomina- " igneracreal. Sursnm /«rens ; ignis siquidera accensus lione Serapbim ardentes esse. Et ignit proprietatem flammara sursum erigit, spalia terris remola pelens. et operationem ipsis, Serapbim plane , distribuit, et Acute means; penetrat enim omnia acule ‘, ineflabiU omnino sursum deorsumque^ hoc est in superioribus celeritale. Excelsus; aiunl pbilosophi empyriura cae-

VARIAE LECTIONES.

• B* corr., in. • Corr.,AB fluac, B^corr.^ua/c. » AB Seu^a. * se ora. B. ’ rftwtnae ora. A. ’ omnium om. B. ^ hoc ett reteratione om. B. » Rad. corr. B*, AB eas. * B hoc again invenies ergo conformnntem (punct. adj. B*). •• theologiam — igneas om. B. " B* rad. corr. igne’mJP’io eas B ad marg. corr. ipsat tubslantias. •» estenliat om., addidi e.\ vers. et lext. gr. ^Corr. B, pro c«mu/os, AB cummuUos. " si- gnificare om., addidi ex vers. el text. graec. •• B selectum. " B* ad marg. adscr. caeleslium, quae vox foite /“ormarumrespicit. ’ Coit. B,AB dct/brmosissimum, " Corr. B*, AB sijrnt^carc. »* Coir. B*, AB informam. •» A habenti. ** B fas ett. » B’ pro quantum ad niarg. corr. quemadmodum. • B impri- manlur. ** B* adscr. ett. ** B* supra adse. ab omnibus. ‘^ B’ supra adscr. el incognitus. •* B* corr. materiam. " B* corr. manifettet. ‘** B’ supra adscr. esl. " est oin. AB, siipra adscr. B’. ‘* B’ corr. eo. •» Corr. B*, AB carenti. »* B* corr. movenntur. " Corr. B*, A circumvetntas, B circumvelalis. ‘* B quippe nuiio. " Corr. B*, AB nubili.,^ ‘• ConJ. B occuUe.

tSl EXPOSITIONES SDPER lERARCHIAM CAELESTEM S. DIONTSIT. 251

liim, lioc esl igueum, liunc ’ mundum s«n<;ihilpm i \a.^^^ i- i .• .

ambir.. Nnn ^.^/„/..„,.,^./^1 „„.!?’’’”’’.’” ‘^ ^’’"^’ ^’’» P’"^’ ^’’« “»""« vol ill.in.inal vel calefi.

cal “. Et multas " fom$sh ‘* quis imeniel ignis pro-

ambire. Non receplus contumelia minorationis ; in uullo enim minuilur, quoniam ubique lotus esl in crealuris visibilibus, qvamvis non ubique el aequa- liter » appareai. Polest et sic non incongrue » inter- preiari : non recipiens subingrcssionissulyeciionem. JNulli enim corporeae ^reaturae subjicilur, qiiia su- pereminens * in oninibus est. Semper moius; non enim stat, sed incessabiliier moveiur per omnia , movens omnia. Per seipsum motus ; a nullo qnippe corporeo elemenlo molum patilur. Movens atterum.

subaudis elementum ; movet enim per ■ seipsiira primo aera, per acra aquam, per aquam lerram lcrrenaque omnia corpora. Comprehendens incom- prehensus; devorat quippe, et in se consumit omnia corpora solubilia , a nullo autem consumiiur; non B enim ipsum «, operationem ejus, aqua estinguit. Tion indigens alterius; nullius eleraenti indigens , dum omiiia nutrit el fovet. Latens vere; ignea ’ siqui- dem nalura « invisibilis est », in siiis autem opera- tionibusse manifestat. Calore senlitur, lucevidetur. Crescens a seipso; omnibns qiiippe corporibus incre- menlum dat, nuiliiisque alleriiis elemento crescit, sed pcr seipsum crescit, quaravis dicalur aquariim cxlialalionibus nutriri, non ut crescat ab eis, sed ut eas in seipsum cons!ii;).il. Et ad susceplas mate- rias manifesinm sui " magnitudinem ; in raaieriis pla:ieai\ieiiiibusmagniiuaiuera ardoris sui declarat. AcXmis poleiis; polciiter siqiiidem agit iii inferio- ribiis sc creaiiiris, ex quarum nulia palitur. Simul omiribus praesens invisibiliter ; praesens quippe om- G uilHisest, quibusetiara absensputaliiresse; in gla- cie el nive non pulalur esse ; non laracn, si eis non inesset, eo solverentur, aul ‘* sui caloris ‘• parlicipes essent. Neglecius non esse putatur, hoc est, duin ar- sibili aliqua materia nulriri negligiiur, non esse pn- 4atur, ac veluti mortuus esse. Atlritu autem subito relucens, siculi quadam vjndicta connaturaliter et pro- ^rie, lioc cst, dura ■» allrilus , secretaque sua quiete excilatus, quasi jnvitus subito relucet, ac veluli -qiiadara ** vindicia maieriem, quam arripit, invadit connaluraliler el proprie ; nalitrale quippe ipsius esl et proprium, absque ulla mora attritus lu- cere. Et ilerum incomprehensibilifer impalpnbilis ; neque eiiira coraprehendi se sinit, neque *» palpari

priitatespulchras, ui in sensibilibus , id esl, quanlum in sensibilibus, imaginibns divinae operalionis. For- tassis, inquit, qiiisquis sludiose igneas virtutes in- vestigaverit, inveniet mullas proprielales ignis, in quibus imagines divinae operationis, quantura in sensii)ilibiis imaginari potest, manifesle reperiat. Deus siqiiidcm in omnibus est, quoniam ipsc esscn- tia oranium est, el per omnia venit, qnia onmia dis- ponit, et removetiir ab omnibus, qnia superes- senlialis esl super omnia, el lucel in creatura, quam fecit, quia occullus et incognilus per seip»um essei, si non " universalem creaturam veluli quaiidam maleriara »”, in qua appareret», conderel, el in qua actiones suas manifeslaret. Et hoc quis ignoral, nisi aut iiimium stulliis, aul fiiinium pcrfidus, Deum im- mensurabilem csse el invisibilem per seipsiim ? Et ut breviler coUigam omnia, quae " de laiideignis praedicanlur, pulchrc per metaphorara de Deo prac- dicari " possiinl. 11 oc ergo scientes Theosophi, caclestes essentias ex iyne conforinant , signi/icantes earum deiforme, el quantuni possibile »’ Dci imilabile. Nain si in creatura corporea, igne dico, divinac operalionis et deiformitalis el divinae iinilalioiiis inutla cl piil- chra inJicia suiit **; quid de spirilualibus divinisqiie auimis senticndum? Non dubitaiidum est, plus et incomparabiiiter imagines divinarum operalionuin eis inessc.

§ 3. Post ignem dehumana iraclat efligie. Sed et humaniformes ipsai describunl, \ocesl, non solum Theosophi ijpsas caelesles cssetilias igniformes, ve- rura eliaract humanifonnes dcscribunt; propter in- lellecluate et sursum habendo intuitivas virniles , eo quod inlelleclualis creatara est homo, ad imagineni Dei factus, el eo quod conlemplativas virtutes sur- sum, quando sc ctnaluraliler el rationabililer »* niovcL, ad Deumsuum coaversus; et fignrae rectum et luculentum, hoc est, propter figuraiB corporis sui rectam et claram ; et secundum naiuram principale «{ regale, quia ualura huraana ad principatura et re- fiinen lolius seusibilis mundi creala esl*’’; elquod secundum sensum mmimum quidem, quantum ad re- tiijuas irralidnabilium animalium *’ virtutes, omnium

Non minutus itt omnibus ditissimis suimel traditio’ ^ vero potenUssimum secundum intelleclus magniludi iiim; omnibus siqiiidera. dilissiine seipsum tradit nem virtule, hoc est, propier niinimum »’ corporaUs aequaliter et in nullu minutus, quamvis non in sensus virtutis in corapa.ru tioiie reliquorum anima- ownibus acqualiter operaliones suas exerceat. liam. Acotius »* eniin videt aquila homine; fortius

VARIAE LECTIONES.

• B hunc igneum. »ftro«/ aequatiter A et aequalit&ter , B aequalitatsm (punct. B’ adj. videtur). » B utcongruenter. » Corr. B*, pro superemitien* AB subeminens. ’ per om. A. « Sic AB. ^ B igne. nalura ora. B. • B est natura. ‘• A sui et, B sui et (punct. adj. B). " B* ad raarg. adscr. si non. " Emend., AB coloris. «’ B* supra adscr. esl. ** Corr. B*, AB quandam. ‘” B nec. ^* AB calificat.

J^OT. B", AB mutiis. •" A foriasse. " non om. AB, adscr. B*. »» B materiem, B* corr. materiam.

WC"^’- " A qui. » Corr. B, AB praedicare. ‘* B* snpra adscr. esl. »» Corr. B" pro indicia

sunt AB mdicins. *« Pro naturaliler et rationabititer B rationabililer el nnlurabililer. *" Corr. ,B", AB

creaiorem. *» rt«inio/ium om., addidi e vers. el text. graec, *" Corr. B", AIJ »)/«;«>«. ^" Corr. B’, AB acuius "

Fatrol. CXXII. 9

2o9

JOANMS SCOTl

caiiis oJores disceriiit. El scquilur : omnium vero A divinae inspirationis susceplivum. Inspiralioncm po-

potenlissimum virUilc mngnitudinis intcUcclus. Ut cnim sohis minus mullis nnimaiibus acumen lialjct scntiendi, ila solus cunclis ’ anim;inlibus virluiem possiilct inlelHgCiidi. El secunduin Tatioiiabilem in- telligentiam conlinuitate ; virlus siquidem ralionabiiis scicnliac conlinua esl; prius enim desiiicl subsi- slerc, quam sallcm ’ vcl miiiimo ^ momciilo rationa- bili * scientia carcre. El secundnm natura * ani- mae liberum et polentissimum ; nuili quippe anima- lium praeler bomincm liltorum arbitrium cl polenlia eleclionis datum csi naltiralilcr. Ubi dalur inielligi, Ijberum vohintatis arbilrium iiilcr data nalurac, non inler dona * gratiae compulaiidum.

Esl autem et ’ per siiujula, ut nesiimo, corporalis

suil pro vooiferaiione, eo modo.quo causa pro cffeclu ponilur. C;ui3a autcm vocis esl spiritns aetbercus.

Guslnlivns autem invisibilium escarum plenitudinem el divinarum el alentium promotuum susceplivum , hoc esl, guslativas virtutes dicunl signifieare plcni- tudinein ‘^ invisibibiim et divinarum escarum, quibus caeleslesesscnliaercficiuntur; significareetiam illud, quod in eis suscipit. Alentes promolus, boc cst, nutrientia incrcmenla.

Faclivas vero convenienlis aut nocentis in scientia diagnoslicuin. Virtutes , inquil, quae in sensu tan- gendi sunt, dicuiit significare diagnoslicum ‘*, boc «st discrclivum in scientia , quo caclestes essenliae, quod sibi convenit , ab eo , quod sibi nocet, dislin- nostrae muUiplicis parlilionis inveniie caelesles virtu- B gnunl •’. Quo sensu inlelligibili frai nobieral primiis

les. Est, iiiquit, Tlicosopbonim, caelesles virlules, boc est caclcslium virtutum imagincs invenire pcr bingula, membra, ut jutlico, qnibus mulliplex parti- oilis nostri corporis barmonia coiislitula est. Dicen- tes, conspeciivas quidem significnre virtutes ipsum ad iivina luminaria clarissimum respectnm, boc est, dum dicunl Tbeosopbi, clarissimum oculorum nostrorum contuiturn in divina bimiiiaria, a Deo videlicet in caelocondila, significarecontcmphiivas c;\eleslium* essenliarum virlules. Et iterum teneram et liqui- dam el non repercussam, sed acule mobilem et puram et ptannm impassibililer, subaudis, oculorum noslro- rum inlcntionem sigiiificare, divinarum susceptionem illuminationum, qiia caelestcs virlules divinas susci- piunt inuminaliones *. Pupilla siquidem oculorum lenera, liquida ‘% cl, dum sit sana, caligiue non re- perculitur “.

Postociilo: ponit olfaclum. Olfactuum " vei’o di- screlivas virtules, subaudi : dicentcs significare iilud, super intelleclum suaveolenlis dislributionis, quanlum possibile ‘, receplivum, el non liujusmodi scienlia di- screlivum,elomnino refug^livum. D\cm\, inquil, Tbeo- sopbi, olfactus, qiiibus disccrniinus cxbalaliones ‘S significare in caelcstibus esscnliis iHud, quod rcci- pil super suum iiilcUectum suaveolentemdislributio- nem, divinarum videlicct gratiarum donationes, et «liiod disccrnil per scientiam non ’’ biijusniodi, id loI , <juae lalcs non sunl; el " omnino refugil; disccrnit

bomo, qui noluit convenieutem sibi obedicntiam sc- qui, et nocentem sibi superbiam fugere, sicutnobiil aelcrnae beatitudinis escam gustare, cujus plenilu- dinem si siisciperet , acternis incrementis divinae concupisceniiae et alerctur et proveheretur. Noluil similiter inlellcctuali aure suscipere vocem praecj- picntis sibi obedire mandalis , noluit intelligibili olfactu sHaveoientes aeternae vitae exhalaliones ab aetcrnae morlis foelidis*’ exhalationibus discernere, noliiit pulcberrimae verilalis speciem contemplari, noluit sursuni se erigere in eum , qui sc diligentes sibique adhaercntes deifical , sed pronus in rerum cariialium delectationcm et concupiscentiam corniit, , onini spiriluali sensu privatus.

Palpcbras deinde el supercilia divinarum visionum intelligentiae cuslodilivum, subaudis : sigoificare di- cunl.

Juvenilem vero et aaultam aetalem illud innovanhs semper vitalis virlutis, hoc est, illud, quod renovat scinper vitaiem virlutcm , imaginare dicunl. Scd si quaeris, qiiid cst illud et illud ,.et quoliesciinque " in hac dispulatioiie dicitur illud , uno modo possum respondere : illud esl iiieffabile el muUipIex divinae distribiilionis mnnus in omnes divinas essenti:is.

Dentes auiem divisivum inditae nutrienlis " perfe- clionis. Dentes bumanos, inquil *’, dicunt imaginare divisivum, boc est discrcliviim, quod inditam cae- lestibus essenliis nulritivam pascit pcrfeclioncm.

C

quippe divina virtus superessenliales a conlnmis r^ Unaquaequeenimesseniiu^^inlellectualis donatamsibi

eariim, sicut olfiicicndi scnsus suaveolentcs a non suavcoleuliiius distinguit exhalalioncs.

Auriumvero virtules dicunt significare illud parti- ceps et gnoslicum divinae inspiralionis susceplivum; plane, quicquid sit illud, qiiod " particepsest in cae- lestibus essentiis , etgnoslicum, id est cognitivum,

a diviniore uniformem inlelligenliam provida virtule dividil et mulliplicat ad inferJQris ductricem analo- giam. Proptcrea dicunt perdentes figiirari discretio- nem **, quae intcllectualem perfeotioncm indilam caelestibus essentiis nutrit , quoniam unaquaeqne esseniia inlelleclualis donatam sibi a diviniore, id

YARIAE LECTIONES.

• B* supra adscr. ^^trae cunclis. * \ salulem,]) satutcm^pymcl. snij.B’). * B’ corr. inuno. *Emcnd.,

AB ralionabitis. " Emend. , AB naturam. ■”" pro doiia k dnta. ^ Corr. B, kM liec. ^* caelestium 0111. B. • Ad marg. corr. W , .\i vinulcs. ‘* li’ ailscr. coir. e/ lii|uiila <!.<!/. " Corr. B", AB reperculil. " Corr., Ali otfnctum. " IV siipra adscr. esl. ’’ AB exalatioues. " Corr. B", pro non AB quae. ‘‘B^/. " Corr. B*, kh qnne. ^" \ pteni.udinum. •" Virtutes — diagnosticum om. B, ^^’ ii distingnii.

*’ AP. felidis. " AIJ quocieiiscunque. " Coir. , A nulrilns , B" rad. corr. nulricem. ’ B. dcnlcs, inqui:, liumanos. ‘^ HLnnquacqne csseniin eiiiin. *^ Coir. B\ AB discreiione.

261 EXPOSITIOiNES SUPER lERARCHlAM CAELESTEM S. DIONVSII. 2i;i

cst siipcriore, esseiilia miiformem inlelligentiam ve- A peclora innuere indomilam ciislodiani vivificae dis-

luli denliLus discrelionis comminuit el mulliplical per providam virUJle<n juxia ductricem analogiam inferioris essenliae. Diiclriccmproeducatricem dixit. Divina siquidem inysleria, nisi intelleclualibus den- tibus prius communicanlur a magislris, non possunt prodesse discipulis *, nec vilale incremenlum pi-ae- siare Granum nam(|iic sinapis, nisi conlusum fuerif, vim suam exercere nescit.

Uumeros aulem et brachia, et iterttm manus, facli- vum,*€l operativum, el activnm, signincare dicunl. In his enim tribus meml)ris humani corpoiis forliludo consistit. Faclivum ad nianus referlur ; ipsae enim faciiiiil; operalivum ad bracliia , in quibus tota vis operationis exislil; activum ad bumeros , in quibus

tributionis, quae a supposilo corde originem ducil. Cor siquidem corporali situ snb pectoie, sic ’ vcluti sub raunimine* tulo firmaque custodia vitalis ‘• siii molus, quo totum motu corpus vivificat, naluraliter conslitulum cst. Ubi durum posuimus, ibi in Graeco «SotfiKffTov “, quod et durum significat et indorai- tum,’

Dorsa vero conlinuum simul cunctorum ‘* ferlilium virlulum. Dorsa hominis significant conlinualioneni fertilium virtutum. Ul enim ossa spinae sibt invi- cem coadnaercnt, et pcr illorum medullas vilalis motus in lotum corpus diffundilur, ef maxime qui est in tactum : ita spirituales virtutes sibi invicein adunantur inseparabililer, ut, ubi " una, ibi oinnes.

veliili quodam cardiiie aclionis niolus primo volvi- B Ab una qiiippe, caritale videlicet, omnes procedunt.

lur, deinde per bracbia in manus exlendilur. Ut nutem in anima rationabili primus motus ejus in animocst, veluti quibusdam sucs humeris, qui motus actio dicitur, deinde descendens per progressiores numcros ’ vduli per quacdam bracbia in arlificis aeslimalionem , operalionis nomen accipit, dum in effectum moti corporis exserilur * , factivus vel effeclivus non incongrue vocilalnr ’ : ila, ut opiiior, in caeleslibus animis, dum veluli primo molu pri- mordiales causas in principio otnnium , qiiod Deus cst, supra se intiientur, actio eorum*, dum in seipsis, quod supra se vidcnl , conformant , operalio, dum vero, quae facienda suiit in nalura rerum juxta aiia- logiam eorum, quae supra se contemplanUir cl in se

et concatenatim singulae singulis dependenl ‘*, et fertililatem angelicis el hiimanis inferunt. Ubi posui- mus ferliliuin, ibi in Graeco ^woyovwv, quod proprie ferlilitatem significat.

Pedes autem , subaudi significant, mobile el velox el cursile in ‘” divina semper eunlis motionis, hoc est, niobilem velocemque el currentem molum caele- slium essenliarum in divina mysleria. Propter quod el pennalos theologia sanclorum inlellectuum figura- vit pedes. Pennalus namque significat anagogicam, hoc esf, snrsum ducentem ‘* velocilatem, et caelestes sursum versus " itineris activum, itl est, caeleslem actionem ilincris virlulum , quod sursum ducit in veritalis conlernplationem, el ab omni htimili per

conformant , faciunt atque efficiunt, facliviis vel C sursum ferens remolum, hocest, pennati pcdes san-

«ffeclivus eorum niotus non inconveniealer dicitur. Cor veru symbolum esse deiformis vitae propriam vitalem virtutem deiformller in ea, quae praeinlellecta sunt, seminaniis. Dicunt esse cor syinbolum , signum plane, deiformis vitae, q;iae est in “^ inlelleclualibus et rationabilibus crealuris, quae propriam viiidem vir- lulem deiformiler seminalin ea, quae divina provi- denlia, priusquam fierent, praeintellexil. Quo in loco notandum , quod omnes virtutes, qiiae per singula membra humani corpoiis imaginanlur.non solum ad caeiesles essenlias, verum eliam ad causam omniiun, cx qiia omnes procediint virtules , possunt referri. Ex qna eliam vcluli intimo cor ‘c vilalis molus in universitatein visibilis et invisibilis creaturae lan-

cloruni intellecluum significant, qiiod ipsi ab omnt humililate corporalis crealnrac reiioli sunt, per siir- sum ferens, id est, per iiilellectualem iheariam, qua sursum ferunlur in causain reriim volitanles. Ipsa vero pennarum levitas nichil lerrenum , sed totum munde el sine gravitale in excelsum ascendens. Su- perius expositum esl ‘% qiiod lovilas pciinarum si- gnificat, nihil in caelestibus essenliis lerrenum esse, sed totas cas mundas oninique gravitate absohuas in cxcelsum, Deum plane, asccndere. ^‘otandum quod bealus iste magislcr, siciiti cctcii ejnsdem linguae doctores, omnia gcnera, omiies numeros omniura verborum cetcrarumquc parUiim significalivarum intellcctus per singularia neuiralia nomina, saepe

quam in unum quoddam corpus dislribuitur atque D etiam pcr verborum infinita usitaUssime insinnant.

seminatur. Intuere eiiam quod ait : Cor essc symbo- lum deiformis viiae vitalem virlutem seminantis, et intelligc, hunc praeclaiuni magislrum sedem vitalis motus totius nostri corporis non in cerebro, sed in corde constilutam docere.

Pectora iterum significare durum et custoditivum, ul a supposito corde vivificae distribiiiionis “. Dicunt,

Nudum quoque et discalciatum, dimissum, el absolu- tum, et immensurabile, et purum eorum “, quae extra sunt , apposiiione , et ad simpUcitatem divinam , quantum possibile , adsimulalivum. Ac si diceret : Quod caeleslium essentiarum mysticac imagines in similitudine nudi hominis el absque calceamentis stanlis seu ingredientis visac sunl, quid ahud signi-

VARIAE LECTIONES.

’ A rfi«fip/inis. ’ Corr. B*, AB factivam. ’ B* corr. progressiones uumeroium. * AB eierilnr. • .\ vo-

cnlur. •B” adscr. est. ’ in om. AB, supra ailscr. B”. * B distributionis viviftcac. • Conj., pro sic AB

‘$it, IV snpra adscr. cum sit. "” Corr. B", AB vitali. •" AB «5t^«(rrov vel uijlix«(t-:ov. " Corr. B’, AB

cunctorum. ‘» Corr. B*, AR jbi. ‘* Corr. B", kYi dependunt. ‘* in om. AB, siipra adscr. B*. " A snr-

sVimducenie. " B versus snrsum. •’ csi o.n. AB, adscr. B*. " B* infra adscr. ab coriim.

JOAiNNIS SCOTl

fival, iiisi qiiod divini aniiiii dimissi, id esl, liberi el A scienlia fociindanl; qiiam cusloiiiam maxime lempc-

absoluli sinl ’ , sua propiia volunlale rationabili- ter Iruentes Doo? el quod immensurabiles sinl? lii- finila cst ciiim illoruin naliira ot incircnmscripta, nisi solo conditore.‘suo, qiii omnia deflnil cl circuni- scriliit ; el quotl puri sint ? incontaminati * videK- cet adjeclione eorum, quae extra sunt, sensibilium videlicei ct cniporaliiim rcrum , el quibus caelcsies vtrlules omnino remolac; ct quod shniles sinl sim- plicitali ^ divinae , quantum imitari eam crcalurae possibilc ’ ?

Si’d quoninm iterum stnipla et mullum vuria sopliia el uitdos vestit,et vasa qnaedamdal ipsis circumferre, fipi * et auimorum caelestium sacros omictus el orga- ua, secuudum quod uobis possibile ‘, aperiamus. Sed

C/EC(

rantiae et constantiae elbnici allriliuunl. Esl enim conslanlia virtulum custos ac vcluli zona, habiluni iliaruin praccingens, quod consc^iiienler a(‘juiigit : et cougregantem eas liabilum in seipsum unile con- verli et circulariter, cum facililale casu carente nu" lurae stmiiitudine cirea seipsum circnmferri. IIoc esl: Zona sigiiiflcal habilum , qui cas eongrcgat virlutes iii unum, el ipsum habilum in sc ipsuni pcr adun»- tionem virtulum in siiiinl converti , qneinadniodoin zona in seipsam rcvolvitur *’, ei circulariier circa se ipsum circumferri cum facili et sine cusu nalurali simiiitudine. Talis siquidem differentia est intcr vir- tutes et VHtia, quod vitia dissimilia sibi sunl ei a re ipsis discrepanlia, virtules vcro sibimel simillimae

inquil, id csl

quoniam apud B ac veluli leres rota in seipsam revoluta, ila ut fere

Graecos horlativa advcrbia sunt fips, Siys “, aperia- nius, hoc est e.vponanius , qualiium nobis possibile e<it, quid sancli amiclus sanctaque organa aniinorum caelestium symbolizant; quoniani non soluni sopbia, id est sapienlia, quae simpla cl multum varia est, animos caelestes veluti nudos bomines mystice con- format, verum etiam eos, quos nudos describii, ile- rum vestit, et dat ipsis gestare quaedam vasa opera- tionibus suis congrua , quae organa vocantur. Orga- num est enim generaliter omne inslrumcntum non solum musicis , sed et " ceteris operalionibus ap- tum.

Claram quidem enim veslem " igneamque signi- ficare aestimo deiforme juxta iynis imagiuem et lucu

omncs una videantur ‘” et una omncs, insilis tuinen naluralibus diHerenliis illarum liarmoniae.

Yirgas etiam, siibaudi significare aestimo, regale U ducale rectaque onuiia definiens. Quoniam virga re- gum aut ducum signum esl , omnia quoque, quae recle definiuntur ct mensurantur, moilum qiiendam virgae imitaridubinmnonesi. Propterea in Graeco" scripliim esliionp«6SoucsimpIicilcr, sed evpuSSov;**; hoc est, non virgas , sed rectas virgas; non cnim omnis virga recta est.

Tela vero et secures dissimiiiiudinum separativum el discernentium virlulum acnmen et eflicax et aciuo sum. Tela el secures, qiiae prius oigaiia caelesliiim animorum vocavit, significarc aesliino dividicalivain

lentum propter in caelo quieies ‘\ Arbilror, inqiiit, ^ eorum virtutem, qua veluti quadam securi dissiuiilia

claram igneamque sanciarum imaginum vesiein sigiii- ficare divinorum animorum deiformitatem , qnae in imagine ignis solet apparere, eoruinque lucnlentiain, quae instar aetberis splcndidissimi nulloque spiritu periurbali qiiietam vitam in caelo ducil. Vbi lumen et omnino invisibile dicendum aul iutcllcctuaHter illu- minans , nut inlellectualiter illuminatutn. In caclo quippe lux invisibilis et inaccessibilis est, el omnino dicendum, aut intellcctualiier illuminans lumen in caelo est, ul Deus, aut intellectualitcr illuminatuni, nt divini inlellectus a Deo illuminati, qni solus illu- ininans lux esl, el a nullo illuminalur. Sacerdotclem tero, subaadi vestem significare aeslimo *’, ad divina tt mystica speculamina ductivum , el totitis vitae vo- p perfeciivum, hoc est : quo mensurali et fundati et

a similibus separant, rationaliiles molus ab irra- tionabilibus, huniiles a superbis, volenles ’ a non volenlibus se einendare, signalos T’* a non signatis fideles plaiie ab iiilidelibus , credentes in cniceiu Cbrisli a non credentibus ; et (liscernenlium virtu- tum acumen significare, ut seciiris acuta, et efiicax. ul teluin velox, et acluosum, aciionis pleiium. Divi na siquidem virtus, discernens omnia, ponetrat quae discernit, ac sine mora temporis agil. Velle qiiippe ejus actio ejus est, sive per seipsam sive per angelos suos.

Geometrica et lectonica, boc est fabricaliva , vasa significare aestimo fundativum et aedificativum et

itim. Esteniin sacerdotum, eos, quibus praesunt ‘% in divinas et mysticas speoulationes ducere actionis exemplo doctrinaeque sludio, totamque vilam suam sequentiumque se Deo vovere.

Zonas quoque, significare aestimo, fectindarum " ipsarum cu&toditivum ‘^ viriutum, quae animam actu,

collocali sunt divini animi inrommulaliililer absque ulla ruina apostasiae. Et quomodo aedificali sunt*"? Super illud fundainciilum, Dciim videlioet Verbuni, Dominum noslrum Jcsnni Cliiislum, siiper quem veluti inconciissam pelrain universalis Ecclesia ra- tionabilium ct inlelligibiiium fabricatiir. Et quomodo

VAUIAE LECTIONES.

• Corr. B*, AB absoltttis. * B’ corr. soli cotidilori. ’ siipra adscr. corr. B*, AB cotilnmiuali. * Corr. B*, kli simpliciliile. " B adscr. e.sl , " AB fere. B" niaig. ailscr. el aqe enim. ’ B" siipra adscr. est.

« AB fere. ’ l’io id est B el. et A de, B de (pnncl. adj. B

•• B possunt.

" A resolvit.

age oin. B, ad niarg. ad.-cr. B".

AB fere et iige.

" veslem oin. B, mary:. aiiscr. B". ’’ B quie.les in caelo.

‘^ Coiij. , pro ‘" B aeslim"t.

tcntes, B potenles.

’’ (iorr. B", .^B fccniidare. " A viilealtir. *’ .\ gruecos.

Corr., AB Taj,- *^ Corr. B’, .’.’,i iiLdijiiuus.

ipsnruin custodiiivum oiii. , addidi ex vers. el text. gr. “* l’io sed vjf.u.^jiiov? B scde uf«6^vf. ’ Corr. B, .\ pocui-

2(w

^

pcrfecli sunl ? Iii amore et conlemplalivae verilalis. A declarant, qiiae dtio divino conveniiiiil jiulicio, qiiod

t^iiomodo eiiain inferiores essenlias ad id ’ ipsnm fundanientiim in ean^em * aedificationem ei perfoc- tionem reducunl ? Qiiod subsequenter adjnngit : ei quaecunque alia reducenlis el convertenlis sunt secun- dorum providenliae, lioc est, et quaccunque alia syin- bolu ex humanorum corporum harinonia introdu- cunlur ad iigiiilicaiidam divinam providenliam, qiiae reducit et converiit secundos ^ animos inlelieciuales et rationalrs per primos in unius omnium causae participationem *.

Est anlem quando et in nos divinorum judiciorum suHl sijmbola illa qnae acla sunt, hoc est gcsia sunt “, o sanctis angelis organa, aliis quidem dectaranlibus corrigentem disciplinam aut punientem juslitinm, aliis

aul in disciplinam corrigendi per iiiiscricordiam , aut in «severitalem ’ puniendi per jiisiiiinm dividi- tur ; el uniim qiiidcm per virgam , sicut ait Psalnii- sia : « virga correclionis virgu n-gni tui >, alterum per securiin , < jam > , inqnit praocursor, ’ « securis ad radicem arboris ‘” posita esl ; oninis arbor, quae " non facil fruclum bonum, excidetur el in ignem mit- letur ». Alia vero angnslia ‘ iiberlalcm, vel ex insi- diis liberlatem; in Graeco quippc esl Trspto-TKO-swv ‘* els)Bi[jiixv, pro quo possumtis dieere angiislia , vel insidiis iibertatem, quod eliani per virgam forniattir. Ad boc eiiim corripimur, disciplinisque misericor- diae excilaniur, ut ab angusliis delictorum nostro- runi cl a diabolicis insidiis liberemur ; aut discipii-

rero angustia * libertatcm aut disciplinae finem aul B nae linem ; lolius divinae disciplinae finis est babilus

prioris constautiae resumptionem aut apposilioncm aliorum donorum parvoruni aut nwgnorum, sensibi- lium aut invisibilium, et omnino forsan non dubilarit penpicax animus pulchre invisibilibus adunare visi- bilia. Vasa, inquit, quae geslare angelos divina tra- dit Scriptura , symbola sunt aliquando divinornm judicioriim , quibus nos judicamur, dum alia quidem corrigenlem disciplinara aut punientem jnsiiiiam

viruilis el aedificium,quae tccionicis orgaiiis piilclirn sigiiificanlur ; aut prioris constanliae resuniptiQ- nem ‘*. In Graeco est juTt«9£i«f.. ‘EvwG^iav Cicero inlerpretalur constanlian), ul jain diximus, sequen- les suncluni Auguslinum : iyT^aSii7.i stint, id esf ^ conslanliae tres secundum Sloicos, voluntas, gau- diuQi, caulio, et non uisi in aniaio. Explicil “.

YAUIAE LECTION-ES.

• Ct)rr. B*, AB addit. * Corr. B*, AB edem. ’ Coni., AB secundo. * kparlicipatione. » ^ sunl gesla. • Sic AB, B* ad marg. adscr. ab angustia. ’ Conj., AB se veritalem. * IVad. corr. B, AB securum. * B praecussor. ** arboris om. A. " C qui. " B* infra adscr. ab anguslia. " AB izipt- ffTaffewf. »* Corr., A resumptione. ‘” Explicil om. A.

JOANiriS SCOTI

SUPER lERARCHIAM ECCLESIASTICAM S. DIONISII.

Cod. ms. bibl. Univers. Llpsien. 188, membran., sec. xm A.

Cod. ms, Vat. 177, iripmbran., sec. xiv B.

Cod. ms. Sorbouu. 1555 bibl. Iteg. Parisiensis, memsran., sec. xin. . C

INCIPIT

PROLOGUS SECUNDI LIBRI.

Secundus vero liber, cui est inscripiio de eccle- siostica lerarchia ‘, humanae naturae , Salvatoris noslri sanguine redemplae, nnitatem denuntiaf, ad similitudinem videlicet caelestis sacerdotii, quantum possibile est, morlalibus adhiic ordiiialam. Ciijus summus ponlifex est ipse, qui eam sibi per gratiam suam • coadaptavit, qui eliam totius icrarchiae, caeleslium qiiidem et terrestriuin, principium est et medium et finis, ail qnem omnia referunlur. Haec haqiie noslra ierarchia instnr caelcsfis tripartita est, Bcilicet in tres ierarcliias. Qnarum prima teraporali

J) quidem ordine, nllima vero dignilale legole fit • sacer- dolium. Quod in variis ‘^ valde el " obscuris symbolis pcr legislatorem Moysen plane carnali adliuc popul» litteraeque, non spiritui servienli distribulura est. Cujus maximus characler erat labernacuUim illud in Arabico monle figurale moiisiraium. Secunda vero , quae et media , sacerdolium , quod nunc est , Ecclesiam dico Novi Teslainenli, snb gralia quidem constilutam, parliin symljolis visibiliuin sacramen- torum disposilain, parlim vero verilalis ronleinpla- tione perfcciam. Et esl fiiiis praelerilac prinwe, inilium vero fiiturae ierarchiae, quae est tertia , nunc cx parie inchoata in primiliis conlcniplalionis, perficiciida vero post gioriam futiirae resurrectio-

YARIAE LECTIONES.

• X ierarchya. * Sic C, SMrtm in cod. Am. glossaloris snpra adsci. ‘C.&il. ^SicC, A laHJs. *e<ojn. C

267 JOANNIS SCOTf 2G8

His, qiiaHilo visiljilium sacrameiUoiiim velaminibus \ cuin consorlibns suis iti pioprio ordine et laudis or-

sublalis ipsam verilaieinperspicuaclarilale ’ conlem- ficio semper assislunl, el in consecralione sacralis-

«labimur. kleoquepraesens, uldiximus.ecclesiasUca” simi chrismalis, quae uuiformis el uniordo " sym-

ierarcbia media est itiler legalem praeleriiam et bolis esl sanclissimae eucbarisliae. In (pia videliccl

caelcslem fuluran>, qiioniam non solum aelernarum cbrismalis inilialione " ordinem Serapliiin beni-

reruin symbola peragii et visibililer considerat, ut gnuin Jesum , qui in’ onuiibus sanclissimus ‘* san-

legaiis praelerila, sed ei spiritualem eorum inlelii- ctifical seipsum pro nobis, et onmi sanctiftcatione

geniiam invesligarc invenireque nou cessat,. ut cae- dos ** replei in ipso perfeetos, atque ex ‘* Deo nalo*,

leslis futura: circumslare",etmultilaudail!aymnoIogia,quampra-

Epygramtrta » in beatttm Diomjsium in hoc de eccle- V^^c^^ Serapbim se audisse clamaredescribil,eundem

siaslica ierarchia. Dominura nosirum Jesum Cbristum Intelligibililer

Sifmbola divittorum mirabilium sacrorum uniformi laudare, obsequentibus etiam ceieris angelorum

ralioae. cboris, et sensualiter Alleluia concinentibus-, liquido

In singularitatem resolvisti unius luminis nnam cla- manifeslal.

ritalem. ^^’^^’^ insunt in hoc de ecclesiastica ierarchia toium

Diontjsii’^ Areopaqilae episcopi Alhenarum ad Tii- ,^^ …. . ,. …

, ^, ,..,. ,. I. Quae sit ecclesiasticae lerarchiae traditto , el quae

ttwlheum eptscopumde ecclesiastica ’ lerarchia secun- ejusdem spectdalio.

dtts liber sic incipit «. „ jp^ ^erficiendis in baplismate.^

Ad beatum Tymotbeum secundum scripsit libnim . . ^ ^ . ,. .

. ., r.- • . 1 ■ .• • IH- De pernciendn tn synaxt.

Biagnus Areopagita Dionysius de ecclesiastica le-

rarchia , id est, de ecclesiastico sacro principalu, IV, De perftciendis in miro et in ipso offerendis.

distincte per capitula, quae infra sequuntur, elegan- “V. De sacerdolalibus conftrmationibus.

lisbime niysticum sacramentum prius » ponens, et ^j ^^ perficiendorum ordinibus.

sic singulas singulis capitulis mysticorumsacramen- „.,.., • ■. ,»

… , . , ., …. VII. De perfictendis tn dormtenlibus “.

lorum theorias subjungens. In quibus ostcndit, ‘^ '

cuncta, quae in ecclesiaslicis sacrameniis et sacra- Praecumbentium capitulorum doctrinam secun-

tissimis niysleriorum consecrationibus fiunl \ an- dum duplicem perficit modum. Primum enim expo-

gelico minislerio secundum convenienliam unius- nit boc : quomodo perficilur mysleriHin »» capiliili ;

ciijjusque ordiuis uiia cum ministris allaris, et prae- ac deinde theoria quadam traditionem : ulputa myste» cipiie ierarcha % id e&t sacerdote, qui unus de an- r. “’ iHuminalionis exposilio primum, deinde seciiiida

gelis " secundum fas efficitur, caeUlus operari ; ma- tbeoria ejus, ilerum " myslerii synaxeos exposilio,

ximein » minislerio sancii sacrificii Dominicae deinde iheoria ejus, et eodem modo de ceteris.

passionis sanctissiini principalus mililiae caeleslis Cetera desiderantur.

YARIAE LECTIONES,

’ Sie C, A verilate. * Sic C, A piuesens ut diximus ecclesiasiica. ’ Sic C, A epidrammata. * Hic inci- pit cod. Vat. ’ ecclesiasiica o\n. . ^ secundus liber sic incipit om. C. ’ A sacramentum priMS pnus po- nens. ^ D saciamenlis consecraiionibus tnisleriorum fuerit. ^ B ierarchia. ‘” Sic C, B qui unius de attge- lis, A qui niiiis angelis. " in om. B. ‘^ tini vrdo. " B uniliacione. ‘* A sc.nctissimis. ‘” C omni itos sanctificalione. ‘* Sic C, ex om. AB. " B circumslante. ‘* Quae sub numeris i-vii hic habeiilur , in A supra post epigrammata exlant. " A minislerium. »* A item.

JOANNIS SGOTI

EXPOSITIOXES SEU GLOSSAE

m MVSTICAM THEOLOGIAM SANCTI DIONYSH.

Ex cod, ms. hist. ecci. bibl raesar. Vindob. 136, raembran., sec. x»v, pessime exarato.

UtuIPlT PROLOGUS JOANNis * SCOTI IN MTSTI- D citur, arbilfor, Jibrum de simboUca theologla et alios CAM THEOLOGIAM BEATi DIONTSH EPISCOPI. S. Dionysii libros duabus ex causis rariu»* inve- _ niri. Una est, quod haeretici libros ipsos, sicut con

tra se manifeste agentes, pro viribus consumpserunl; In prologe super librum de divinis nominibus di- alia , quod calbolici oblestalione dicti Dionysii

VARIAE LECTIONES.

• Cod. Johannis. * Corr., cod. radiis.

2C9 EXPOSITIONES IIS MYSTICAM TllEOLOGlAM S. DlONYSIi. 270

eranl’slricli, ne imperilae niiiltiiudini, sed solis do- A scnsuum el virium menlaliuni •* , (|uo oblenlo ipsa

clisct diguis sua scripla, quasi mullorum capacilalem excelleniia, revelarenl’»; doclis deficienlilnis eorum culpa maxime, ul rcor, qni praelaliones ecclosiaruin «juaiibuscunque conrerunl, cl Jileraloruni respcclnm ‘, quibus conimiUeront , non habuerunl. Forsilaa IJieronymus * excelleutissiuius Areopagilam * inler ccclesiaslicos scriplores non numeravit, quia libros ejus, sicul eminenles, ad communem noliliam rcpo- «endos noii pulavit, Nuliam enim menlionem liujns docloris et suorum librorum facit in libro de viris illusiribus, cum aliorum ibidem a (emporibus apo- stolorum usque ad sua, ubi eiiam, quos libros scri- pserint, cuin laude celebrat ‘, memoratur.

cogniiio obscuratur, quia in exccssum niajoris cogni- tionis augmenlatur, et latitudo vcrbi vocalis vcl nientalis reslringatur ‘** in simplicilalom verbi aeler- nalis. Ibi fu eliam deificalio, id cst dc buninnis in di- vina transinulalio, el illud, quod osl ignotiim por in- vosligationem rationis et inielloclualis operalionis, fil iguolius per excessum unitionis, ita lamen, quod talis ignorantia summa est apud majorem scienliani.

TEXTUS.

Trmilas supersubstantialis, et superdea *’, et su- perbona, inspectrix divinae sapientiac Clnistianorumf dirige nos ad mysticorum eloquiorum snperignolum

et supersplendentem " summum verticem, ubi simpli- I^CIPIT LIBER S[VPER] « MYSTICA THEO- ^ cia et absoluta et inconverlibitia theologiae mysteria

cooperta sunt secundum supersptendentem occulle di- Cii " silenlii caliginem, in obscurissimo snperclarissi- mum supersplcndere " facientem, et in omnino impalpa- bili el invisibiti superpulcliris claritalibus superimplen- tem non Uabenles oculos menles. Igitur quidem mihi ista sunt ‘* oratione postulala.

LOGIA \ TEXTUS CUM GLOSSIS.

Trinilas supersubstantialis etc. Tilulusliujuslibri esl ile myslica llieologia, id est, clausa vel occulta ; quia, qiiidquid ibi dicilur, quasi inexplicabile lolum clau- siim el occullum relinquilur. Est aulem nialeria * liujus libri ipse Deus, in se simpliciter considerala :ausa naiurae ®, liabilo " respeclu ad creaturas. Intenlio cjus est, commendare veram sapienliam Chrislianorum, et sapienliam pbilosopiiorum repro- i)are. Ulilitas qus est, inducere apicem personis in- viam ‘, id est uniri Deo per siiperinlolleclualem cognitionem et affociionem sui, ul uno vocabulo di- cam ‘*, ulrumque per deificationem. Fornia sive modus traclandi lalis est. Primo Deum invocat, ut pcr ipsum ad ipsum dirigaliir. Secundo inslruit Ti- C motlieum, quomo;Io vera sapieniia inquiralur; ibi : Tu autem, o amice Timolhee. Tertio proliibet, ne lliesaurus ipsius sapienliae indignis oslendalur, iii- iiueiis errorcm, qiio inipediiiiilur, ne vera ab eis sapienlia iiivenialur; ibi : Videautemnequis. Quarto oslendit secundum diversas rationes et vias, qiiod omnis creatnra sine aliqua conlrarielate aQirmalur elnegatur; ibi : Oporlet in ipsa. Quinlo deniirattir, quod sunt, quibus gralia perveniendi ad Deum per superinlellectualem cognilionein dalur ; ibi :£« non iimpliciler. Et hacc oninia facit in primo capilulo. CAPITULUM L

§ 1. Quod divina liix per divinam nociem aspici-

CLOSSA.

0 trina unilas, etuna trinilas, divinarum videlicet personarum, superexcedens omne ens quoad perso- nam Palris, et superexcedens omncm sapientiam et scienliam quoad personamFilii, etsnperexccilensom- nem exislenlem bonilalem qnoad personam Spiritus sancli : quae inspiciemlo approbas et approhando ^ inspicis sapientiam fidelium, qua Deus cognoscitiir, qiii s[cilicel] "” cst oplima positio Mariae. DireCto ra- dio a le ad nos, nos ad le elevnndo rege, ul porve- niaums ad te per coMlemplalionem, qui esi summus vertex sanctarum Scripturarum, nos quidem su- perignolus, in te aulem supersplendens , in qiin, scilicet summo altissimo vertice, senlenliae sacrao Sciipturae prorundissime sunt clausae ct abscondilae, et sicut in arce siniplicissinia coarlatae, cl a verho- rum velaminibus absolutae. Unde quomodo sunt siin- plices, sunl et inconvcrtibiles, et tantum uno modo inlelligibiles. Sunt autein et in islo vertice cooperlae islae sentenliae secunduin lucem, quae liabel exces- sum luminis, et ideo SQrlilur nomen caliginis, cu- jus splendor occullus est vorbum aeiernum, quod

tur, et ipsa no.v per occasum himiniim ‘* invenitur. jj Paler ah aeterno inaudibiliter loquitur. Qiiod qui-

Ihique quod est clarum obscuralur, qiiod est ma-

gnnm coartalur, quod est humanum deificalur, quod

est ignotum, magis ignoratiir. Divina Iiix est divinae

cognilionis cnrilas; divina nox osl ipsius cognitionis

mcomprehensihiliias; quaecum aspicilur, Deus cog-

noscilur. Invenilur autem ipsa incomprehensibilitas

per occasum lumiiiuin, et per excessum omnium

dcm in illa summa invisibilitale Deum, qiii est su- perclarissimus, facil desuper radianlem, el in isto slalu vcrbi nec ratio invesligando palpat, nec intel- liger.tia *’ contemplando considerat, radiis aeterna- liler simplicihus et efTectualitcr multiplicibus super- fundit caelestes nientes, quae “sibi totae sunl ociilus, vol quae non utuntur materialibus sensibus ; et isla

VARIAE LECTIONES.

’ Corr., cod. m-fln<. • Conj., cod. et literatos respiciunt. ’ Cod. Jeronimus. * Cod. ariophagilam. •Coiij., cod. ce/e6’. * Cod. s. “^ CoA.calalogia. ^ Corij., cod. m. Con.,coA.consid_aiica.nai’. ‘ Cod, habitu. ‘• Corr., cod. in via. ♦» Coiij., cor. dicanf. " Conj., cod. luminare. ^’* Cod, mtalium. ‘’ Siccod. " Cod. super dea. ‘ Cod. supcr ifjnntum et super splendentem. " Corr. cod. doca. ‘* Coi). super clarissi- mum super splendere. " Cor., cod. [ml. ‘° Cod. s. " Conj., cod. intellign. " Corr., cod. aui.

JOANiNtS SCOTl

27«

trcilicel] " per moilum creaiionis a Deo posiulo, quo- a secretas coiiteinplalioiies, ilc quibus te cupio rae in”

niam non aliter iiiteliiguntur, nisitper crcalioncm a Deo impetrelur. Et nunc quare verlex divinorum •secretorum dicitur superignotus, sapersplendens, el Mimmus?

Superignotas dicitur, quia ad ipsum ratio deficit

per investigntionem ; supersplendens dicitur, quia

«d ipsum intellectus deficil per superelHuen-

lem * luminis efTusionem ; summus dicitur , quia

ad ipsum intelligentia * deficitper excedentem afle-

cttonrs unitionem. Ibi sentenliae sacrae Scriptu-

rae sunt simplices, quia, sicut videntur, intelli-

guntur; sunt absoliilae, quii< nullis eloquiorum

velaminibus detineHlur; et inconverlibiles, quia ad

hunc rel illum inlcliectum non reducuntur; sunt

coopertae , q,iiia superlucenti lumine oblegnnlur.

Quod lumen dicilur a beato Dionysio * supersplen-

dens occufte dicli sileutii caligo. Haec est incom-

prehensibilitas, quae dicilur caligo propter luminis

cxcessionem ; dicti et dicitur propter verbum aeier-

num, quod Pater ab aeterno loquitur; diciiuretiam

ecculle supersplendens, propter inlimam, vel in

intimo slatum ■, luminis supercffusioiiem ; dicitur

silcntit,.proplerea **quod generatio talis verbi ab in-

teUecluali auditu non percipitur ; unde quia auditni

inteUectuali * non est perceptibilrs, ideo a verbo

oris non est enarrabilis. Unde videlicet : » genera-

tionera ejus quis enarrabit > ? Quasi diceret : Nullus.

EL in iUo statu obscurissimo per excessum Inminis

DeuSf qui est clarissimus per naturam, fii menli

supersplendens per radiorum abundanliam. Ibi ra-

tlo nibil palpat, ^uia nihilest ibi investigabile ; ibi

.intellectus. nUiil videl, quia nihil est ibi contempla-

bUe,. et tamen pulehris ^ hicibus divtnae refulgen-

tlae superimplentur, per se rpsas et alia a se ipsis

videntes humanae.et angelicae deificatae inteUi-

gentiae.

TEXTCS.

Tu autem, oamice Timothee, circa mysticai visio- nes forti conlenlione el tensus derelinque, et intelle- etuale» operaliones ‘, et omnia sensibilia el inteltigi- Mia, et omnia exislentia *; et sicut est possibile, ignote cciMwrje” ad ejus vmiionem *’, qui est super «rnnem substantiam et cognitionem. Etenim excessu

struere, sic cooperante diviuo radio, et " forti men- tis conanime deralinquas usus sensuum corpora- Uum, cum sensibiUbus exerciiiis, et iniellecluales operationes, ei animas et angelicas substantias, et omiiia, quae de verbo aeierno inesse prodiderinl, et oninia, quae, s[cilicel] " in ipsoverbo, sunt contem- plabilia; et sunt omnia transeunda; et, sicut lua reqiiirit possibililas, scienterve scriur ‘% quo iion videt " oculus, consurge " per principalem affe- clionem ad Dei unitionem, qui est super omnera subsianliam ineffabililer collocatus, et super omnem cognilionem tam huinanain, quam aiigelicain incom- prehensibililcr collocatus. Elenim cura te ipsum et omnia alia uuindus excesseris ‘», ita qiiod illorijm B amore non valeas relineri, vel alias impediri, pur- galiis ab uHiinis animae pbantasiis" tani spiriluales quam divinas operaliones postpoiiendo elevaberis ad superclarissiinum lumen occultissimae Deitalis r quae videlicet dicilur tenebrae, quia supervideliir, quod non videtur, vel quod superinleUigilur, quod a nobis non comprehenditur.

TEXTB9»

§ 2. Vide autem, ul nultus indoctorum ista audiat; islos ** autem dico, qui in existentibus sunt formati, nihil super existenlia supersubstantialiter esse opinatt^ tes, sed putanles scire “, quae secunium ipsos est cognilione eum, qui ponit tenebras ad latibulum suum. Si aulem super istos sunt divinae doctrinae mysterio- Q rum, quid dical quidem aliquis de magis indoctis, qui- cunque omnibus superposilam causam et ex postremis m exislentibus figurant, et nihil ipsam habere dicunt tuper compositas ab ipsis impias et muttiformes for- mationes.

6L0SS*>

Talis sensus est. Cave, ne alfquis incredulbrura vel inexperilorum ista secreta audiat ; istos autem dico, qui naturalibus raiionibus amore existentium. innituntur***, firmilerexislimanles, quod nihil sit su- per ens, quod dicilur subslantivura melaphorice »*, tam creata, quam increala continens, juxla suam opinionem. Et hoc habes ex illo verbo, quod dici- tur in Exodo : i Ego snm qui sum ». Sed hoc di- clum est, ut in primo inlelleelu se offerl nobis,

ad supersubsiantialem radium, cuncta auferens, et a cunetiS’ absolutus, sursum ageris “;

tui » irmus et omnium irretenlibili el absolulo,munde q Jddam ** memoriale, ut se compularet no-

biscum habere, qui eral totaliter sum, esbC. U qui lales putant per investigationem creatarum, quae in eis generalis *” est, pervenire ad ejus cognitionem vel divinam comprehensionem , quae super suppli- cationera suam omui cognitioai occultarum scienr

CLOSSA»

Talit ett untut. Tu, Timoihee, qui per verum amorem alter egomibi facluses> ut possis intelligere

\ARIAE LECTIONES.

» Cod. t. * Conj., cod. de/tcicU et tup^r efftuentem. * Conj., cod. intellign. * Cod. rfj/ojmro

• Conj., cbd. inlUd. ^ Cod. pulchribus. « Corr., cod. opposittones (graece ^^pr<-^^J-

fantasiis. "” Conj.,_cod. q. quodam.

*» Cod. generalis vel connaturalis.

^75 EXPOSmONES IN MYSTICAM TEIEOLOGIAM S. DIONYSn. 27i

liariim tanlorum philosophorum ’ exceduul, quan- A monibus designalur, etilem paucissm.is, idoo ‘’.i.iia

tuiB raagis excedit imperiliam eorum, qni Deuro, qui est superposila ori^nium causa, in * exlreinis materiis exisientinm * figiirant, quae inferiora sunt animalis, nec insuper pntanl, quod Deus iii se an- qoid habeat subiimius, qnam figurae el foruiae mulliplices, quae ab ipsis impie componuntur.

TEXTUS.

Oportet autem enim in ipsa et omnes exis,tentium ponere et affirmnre positiones, sicut omnium causa, et omnes magi&ipsasproprie negare, sicut siiper omnia tuperexisteule , et non negaliones oppositas opinari esse affirmationibus, sed multo prius ipsam super frivationes et quae est super omnem ablalionem el po- ntionem.

nec ralione capilnr , nec inlelleciu compreliendilur, et ideo verbo ‘* non exprimiliir, quia omnibiis snper- subslanlialiter «nperponilnr. Illis aniem solis sine velamiiie apertus, scilircl por infusam diilcedineni et suavitatem inperniixlam ‘*, qiii omnia sensibiiia et inlclligibilia objeciorum sive spcciacnlorum , 5n quibns scilicel intclleclualis conlemplaiionis exerci- tiiim consnmatur ‘’’, et omnino irradiationcs acl intellectiim perlinenlcs, et inspiraliones ambignas, et rcTeialiones aclernas derclinqiuint, el iiilroeunt per unilionem ad superintellecinaloin Dei incoin- prehensibilitiitem , nbi in propria forma seciimliun Scripturae lestimoniuin est Deus super unum et unitateni, et super enset enlilatem ; dicilur ciiim in

B Lxodo , qnod Moyses ascendit in caliginem , in quo § 3. Ita igitur divinus Barlliotomaeus dicit, et mul- . £)p„c

TEXTDS.

Etenim non simpliciler dioinus Moyses mundari et ipse primus praecipitur, et rursus a “* non talibus se- gregari, et posl omnem mundalionem audit mullarum vocum buccinas, et videl lumina mulla cum fulgwre emiltenlia *’ hiundos et multum effulsos radios. Postea a multis segregatur el cum electis sacerdotibus sunr-

tam tlieologiam | esse] * el minimam , et Evangelium lalum, et magnum, el rursus concisum : ut milii vide- tur, illud suiernaluritliter intelligens ‘, quia et mul- torum seiiHonum est bona omnium causa, ct brevium dictionum similiter, el rationabilis, sicut neque ratio- uem habens, rteque intelleclum, propter quod ipsa omni- bus supersubstantialiler est superposita, et solum non velate ’ et vere apparet liis, qui immunda et munda ’ trattseunt, et omnem omntum sanctorum extremitalum ascensum superveniunt, et omnia ^ divina luminaetso- nos et sermones caelesles derelinquunt,et ad caliginem introeunt, ubi vere est , sicut eloquia dicunl, qui es>’ tuper omnia.

GLOSSA *.

Sensut est : Quamvis illi isla sensernnt , tamen uecesse est secnndum rectam intelligenliam, omnein formam vel figuram vel substanliam, et omnem omnino crealuram non tanquam subjecto , sed sicut ooinium causae, ipsi allribuere. et magis proprie et ▼eraciter ab ea reraovere, sicul rei, cui niliil exislen- Uum inhaerere poiest, secundum quod Deus. Et quamvis evislentia Deo allribaantur , vel ab eo removeantur, non tamcii credendum est, quod inler lalem aDinnaliooem vel negalionem cadat aliqiia ‘* eonlrarielas : imo oporlet seniire, ipsam causam omnium snperiorem esse omni negatione " et allir- inatione ‘*. Unde de ea.non potesl esse aliqua posi- tio, vel ablatio, sive aifirmalio vel negalio. Et jiixta

mitalem divinarum ascensionum perlingit ; quamvis per Itoc quidem non sit cum Deo, sed conteniplalur non ipsum invisibilis est enim, sed locum ubi est.

etossA. Sensus lalis est. Ila, qnae snpra diximus de tranS’ (] censu divinorum lumiiium et sonorum et serinonuin, et intuitu in caliginem, in ipso Moyse typice sunt oslensa, quodnon solum in se ipso mundarijiibeuir, ut Deum prae ceteris allius contemplelur, sed et ab iminundis vel dissimilibus separari. Et posl omnem purgalionem sensuum a sensibilibus , et inlelieclus a pbanlasmatibus, audit sive menle percipil niuUa- rum intelligentiarum inspiraliones, el conlemplalur muUa spectacnla lucnlenlissima, desuper abundanli plenitudine emananlia cum candore radios, in sub- slanliasimplices, et inleliigentia niullipiices. Tandeiu segregatusa multiludine popnlari, id est , niullifaria opinione raaleriali ** cum principalibus affcciionibus, asceodit ad Deum videndum. Ejiis tamen subslan- liam non videt, cum sit invisibilis, scd locnin, nbi hanc consideralionem Bartholomaeus Deo conformis D Deus est, sive ipse locus sit caelum serenum , sive

Bcribit , theologiam ‘* prolixam esse in verbis, et coartatam in sensibns, et Evangeliuralatum in para- bolis, et magnum in historiis , et rursum artum et parvum iu mysleriis. Per hoc aulem dico, beatum Bartholomaeuin divina sapientia plemim , supennun- danum intellecium habuisse , videlicet quod ipse Deus, qui est boDorum omnium causa , muilis ser-

apex lapidis sapphiri,.sive ignis ardcns, sive cacumi- na ** raoDlis.

TEXTDS.

Hoc autem puto significare divinissima visorum ft inlellectorum , esse subjectas quasdam rationes subje- ctorum omnia excedenii, per quae praesenlia ejus , quae esl super omnein cogilationem, manifestatur

YAPJAE LECTIONES.

’ Conj., cod. pli"iorum. * Conj., pro cnusa vi cod. tam. ’ Conj., cod. t iicium. * esse om. cod., add. ex veis. el lext. gr. » Corr., cod. intendens. * Corr., cod. non solum non velale. ’ Corr. , cod. qni »« menda et menda. * Cor. act oinnia. ’ Glossa om., add. ex conj. ‘” Cod. aliq. " Corr., pro omui negn- tjoni co<i, cum negociacioni. " CoA. affirmacioni. ‘^ Coil. catologiam. ’’ Pro k/eo cod. in eo. " Cod. t’i id verbum. ‘* Cod. j« per tnixtam. " Corr., cod. intelleciuales conicmplaiiones cxercitium consumatur, ** Corr., cod. et. " CoiT., coil. emillenlis. *° Corr., cod. mtali. " Corr., cod. caciimiiiis.

JOANMS SCOTl

inlclligihilious summitatibus sanetissiwoyum locorum A scere eum, qui est super omnem visionem el cognitio-

ejus supervcntens ; tunc et ab ipsis soiviiur visis c( tideniibus, et ad caliginem ignorantiae intral, quae caliyovere est mtfstica, in qua claudit omnes coynilio- nes ’ , et in impalpabili omuino et invisibili fil, omnis existens ejus, qui est super omnia, et nulUus, neque sui ipsius, neque allerius, omnino aulem ignoto vacaiione omnis cognitionis tecundum * meliits unilus, et eo, quod niliil cognoscit, super menlem cognoscens.

GLOSSA.

Talis est sensus. DicUiin esl , Deum non vileri, sed locuin, nbi est, iil est in crealuris qiiibusdam , quae (iicunliir et diviiiissima subjecla visorufSi et inlellecloiuin, vel divinissiina loca , qiiia niiiil di-

nem ; in ipso non videre et non cognoscere est ’ super- substanlialem S7ipersubstantialiter laudare per omniuni exisientium ablationcm, sicut ipsius naturae insigue facicnles, aufcreules proliibitiones officienles’’ mundae occulli •* visioni, el ipsam in sc ipsa ablalione sola oc- cullam manifeslanles pulchriludinem.

EXPOSITIO TITULI.

Quomodo oporlcl uniri. Slalns unilionis non polesl aliier obtineri, nisi per forvenlissimum dcsiderinm menlalis oralionis, et per virliilein siipennenlalis affeclionis, ad quam noii atlingiloculus inleileclna- lis cogiiilionis; unde lalis cognitio dicilur fiori per ignorantiam. Proprius autem iiyinnus sive inodiis

vinius menle inluemur. Quibus arbilror designari „ I^^""™ laudandi est per negalionem, sive per reino-

summas et aelernas archilipias sive raliones, sive exempiaria omnium crealurarum Deo subjeciarum, per quas Doiis fit praesens , el cognilive nobis nia- iiifestal se ipsiim, iiobis de spirilu infnndcns el ma- nifeslans principaliores el siiperiores inlelligenlias eorundem ralionum, qiiaeulcunque’nobis sunlintel- ligibiles per speculnin ^ Poslca Moyses separalur ab liis, qui seciini locuin Dei viderant, id esl, ab omni- Lus inielleclibiliijus opinionibus , et subtiabilur ab omnl intelligcnlia et visu mentali , et inlrat ad cali- ginem ignorantiae, quia unilur incomprebensibilitati divinae, qui apex inleiligentiae non penelratur, qnae caligo vere esl myslica, id est, clausa, quia vere est oinnis cognilionis clausura , et in se claudit sccre-

tioncm, siout est videre in flgura linoa, a qtia tanlo magis videtur pulchriludo figurae.

Modus * vero liujus laudis et in opcre " ab infe- rioribus ad superiora ascendendo.

TE.XTIS.

In liac superlucenti elc.

GLOSSA.

Sensus talis est. Tolo meiitis affectu opiamns nos fieri in caiigine superlncenli, id est, in stalu [super] intellecluali ’, quia lucidior esl “, quam inteliectua- lis , ut per mentis excessum , [quod] ’’ inlellectus non videt, nec aliquo modo cognoscit, possiraus ‘ Denm cognoscere et videre superinlelleclualiter, per rcmotinnem videlicet intellectualis cognilionis.

lissima, celat omnes compreliensivas cognitiones, r cnm ipse Deus visu intellectuali niillalenus attinga-

1 lur. Etiam precamur ‘”, nos laudare posse super-

sicut in prima oninium causa, elpcr hanc caliginein omnis animus unitur Deo, id est, super omnia fil iu slatu excellenlissimo, quem nec ralio palpal per investigationem, nec inlellectus conteinplatiir per visioneii;, per qiiem et statuin ab omni!)us aliis , ct a se ipso separalur, quanlum ad intelleclualem propriae cogniiionis praeseniiam , et per nnionem tlilectionis, quae csl offocliva conversae cognitionis, unilur Deo intollectualiler, Deo ignoto ‘, cognilione, quae multo melior est, qiiain sil cognitio inlelleclua- lis, et in eo , quod iiitellectualeni cogiiilionem dere- linquit, sjve intellectum, et mentem Doinini cognoscit, .idesl, per sapientiam inlelleclualem , qiiae super

sultslantialein supersubstantialiter, id est, Deum, qui excedit omnein subslantiam et omne ens, per ablalionem oinniuin existentium, sicul est videre in arlificib:is, qni aliquam fabricant simililiidinem de aliqua inaniinala maleria, quisculpendo etincidendo romovent exteriores partes materiae grossiores, qui occiillani et cooperiunt, ne videri possit illa pura iinago, qnae natnraliter et potentialiter ‘° est in- terius, el per solam lalium offondiculorum remolio- nem sine alio additamento manifestalur in propria specie ipsius imaginis pulchritudo, quae prius iate- b;it in occulto.

TFXTIlS

donum inlellectus. Illa enim Deum agnoscit propler ’ …

, .. iT i- c r -.r. Ovortet aulem, sicut arbitror , ablaliones laudart

unitionem , haec vero per raliones Verbi. ExpUcit D v/^"’"=’ “» > r-…:… i,i .„,:.:„

primum Capilulum.

CAPITULTJM n.

Quomodo oporlet uniri et liymnos referre omnium causaeet super omnia.

conlrario, quam posiliones. Elenim illas a primis in- cipienles, permedia ad ullima [descendentes, hic aa- lem ab nllimis] " ad principaliora ascensum facienies per media rursus ad exlrema omnia auferimus , ut re- velate cognoscamus illam ignorantiam ab omnibus noscibilibus in omnibus exislenlium circumvelalam, et supersubslanlialem illam videamus caliginem ab omni lumine in existenlibus ** occullam.

TEXTUS.

§ 1. /n hac superlucenli caligine nos fieri prcca- nur, el per non videre et ignorare videre et cogno-

VARIAE LECTIONES.

» Conj., vox in cod. lam corrupta, ut lcgi noqiieal. * Pro secundum cod. sed. » Cod. ur^, * Cod. soecturum. Lociis iii cod. corrnptissimiis est. * Conj., cod. ignola. * Corr., cod. et. Conj , coi . n/- ficienles. « Corr., cod. occulte. " Co.l. modica. . ‘” Sic ood., fort. leg. el in lioc opere. " Coiij., cou. m- iellecluali; super add. cx coni. " Corr., cod. el. " quod om. cod., add. ex conj. ‘* Corr., cod. pos- f^umus. ’’ Coni.. cod. priDniHU)-. ‘« Corr., cod. polentionaliler. »’’ descendcnios - rJliiiii- om. cod., *dU. cx conj. ‘• Conj., pro in existenlibus cod. excuniibus.

277 EXrOSlTIONES IN MYSTICAM TIIEOLOGIAM S. WOiNYSII. 2T8

GLOSSA. A “^”’ iiaUiialeii) a Deo ipgum Deuni landein iitvcniat

in praemissis libris Deimi laudare per affirmalio

ncm, in islo antem oportct laiidare per ncgaiiones el oinnlum ablationcs, qiioJ ’ contraiio illis*. Ibi eniin iiicboaiites ab iiiriniiationc vel positione principalio- riiin per media ad nilima desceiisuin facieljanuis. Ilic auicin ab ultimoruin ablalione incipientes , usque ad ablationcm principaliorum gradalim per niedia ascendimiis, el iterum ad exlrema reflexim oinnia ab eo pariler auferimus, quitd jaiii facimus, ut sinevelo inysticae signilicationis cognoscamus di- vinam incoinprclieiisibilitatcm, quae excedit omne eiis, qiiae vere occulta esl ^b omni scienlia in om- nibus crealuris.

CAPITULUM III. '

Qtiaesunt calnphni.icne, id est, affirmntivne llicologiae; el quae suiu apopltuticae ^ , id eily negalivae.

TEXTtS. "

In ’ tlieologicis qnidetii ypoltlosibus “^ maxime propria * ufjirmaiivae llieologiae laudnviimis ‘, quo- modo divina et bona nntura singularis dicitur, quo- modo trina, quae secundum ipsam dicta paternilas ei fil}atio,quid viilt monstrare Spiritus theologia, quomo- do ex immateriali et siinplici bono in corde manentia bonilatispullulaverunt lumina,et quomodo mattsione^” in ipso et in se ipsis el inse invicem coaeterna pullula- tioiti peimanserunt inegressibilia, qtiomodo supersub- staittialis Jesus , Itumaitae naturae virtutibus substan’ tia factus , et quaccunque alia ab ehquiis expressain

TEXTUS.

. Igiturin tlieologicisctc., uls\upra].

CLOSSA

lalis est sensus : In Iraclalu de divinis cha- racleribus , id est personalibus dislinclionibus , rnaxime airirmationibus usi sumus, sive posilioni- bus in divinis laudibus, ubi oslendimus, nuod divina nalura sin,:;ularis esl m essenlia, el triiia in perso- nis, et qualiler inlcliigenda esl paternilas et filialio, el [quid] sigriilicct proprietas, quam sacra Scriplura altribuil Spirilui sancto, id esl pr.icessio juxl-i iliiid : < Spirilum verilatis, qui a Patre procedili. Ilem qiio- modo plftnitudo invisibiiium, quae infixe ’ manent ■B in corde Patris , puliiilat cx iininaleriali et simplici bono, id esl persona Palris; a qiia procedii persona Filii pcr geiieralionem, et persona Spiritus saiicti per processionem, quorum uterque a Patre acccpil can- dcm pleniludiiieni, et per lioc Filiiis el Spiritiis sancli;s nianenl in Patre, el in se ipsis, et onines Ires iii se iiivicem, et ipsa luminum pleniludo in Filio el Spi- rilu sancto permanei coaeterno Patri, a quo uierque eorum originem Iiabel , qui lamen nibdominus lolus ‘* manet in Patre. In eodem etiam libro tra- ctavimns, quomodo Jesus, qui est supersubslanlialis secundum deitatem , factus est Iiomo secundum ve- ram Iiumanitalem, el alia multaMraclavimiis juxta expressa Scripturae testimonia. In libro aulem de divinis nominibus traclavimus, quoniodo Deus dici-

Ihcologicis ypoiifosibus taudantur “. /n libro atttem Q lur bonus, quomodo exislens, quomodo vita " et

de divinis noininibus, quomodo bonus nominatur , quomodo existens, quomodo vita “, et quomodo sa- pienlia, el virius, et quaecunque alia inlelligibilTS sunt Dei nominalionis ‘. In symbolica aulem tlieologia, qiiae sunl a sensibus ad divina transnominationes ^^’ ,.quae sunt divinae formae,et partes, instrumenlaque, divinti loca, et qui ornalus, et qui furores, el quae tristilia, et quae insaniae ‘*, et quae ebrielates, el crapulae, et quae juramenta, et maledictiones, qui sompni, et qnae vigilaliones, et quaecunque aliae sunt sanclae compo- iilae formaiiones syinbolicae Dei formationis *’.

1JTUL13S HUJUS CAPITULI.

Setuus talis eit. Quae sunt cataphaticae ‘°. In tribus voluminibus egit bealus Dionysius de caia-

sapientia, et de aliis inteliigibilibus Dei nominaiioni- bus. In symbolicaauiem tlieologia tractavimns trans- posilioiies vocabulorum sensibilium ad designanda anagogice ** invisibilia divina, monslrando scilicet, quomoilo accipiendum sit, qnod Dco atlribuunlur formae, ut illud « qui ciiin in forma Dei essel i, figiirae, ut illud Osee : « Quasi ieaeno i, aut .parles, ut illud Ezecliiel : t Benedicta gloria Domini de loco sancto suo >; aut ornatus, ut illud : t Veslitiis pon- dere »,autfurores, iit illud : « Dorhine, ne in furore », aut tristitiae, ut id : < Tristis esl anima mea >, aiil jnsaniae, ut id Oseae : t Scito te Israel stultum, pro- phanum, insanum ». Nec " solum de istis iractavi- mus, sed et de aliis composilis forniaiionibus» Deo

phatica , id est, affirmaliva theologia : in libro de D atlributis, in libro de symbolica iheologia.

ypotifosibus, in quo egil de distinctionibus persona- rum i in secundo de divinis noiiiinibus; in torlio de vocabulorum insuppositionibus " ad divina de- signanda; in quarto, id est, mystica iheologia spe- eialiter agit de apophatica , id est negaliva, quae scilicel oinnia a Deo removet, tam inferiora, qiiam media, quam superiora, ut videlicet per remotio-

TEXTDS.

Et te arbitror conspexisse , quomodo plurium ter~ monum sunt ultima, quam prima. Elenim oportebal theologicos ypotifoses, et divinorum nominum resera- tionem paucorum sermonum esse “, quam synibolicam theologiam, quoniam, quanlum ud superiusrespicimus, tanlum ’’ sermones conspeclibus iitlelligibilium con-

" Cod. q. * Conj., pro iUis cod. m” ’ Cod. Texjiis p”. * Cod. Ig. (igitur?)

VARIAE LECTIONES.

’ Capilulum m om. cod. * Cod. calnfalice, apofalice, sic semper.

" Cod. pro xnz”,-zx)izb)(TZ(Ti. * Corr., cod. proprie. ’ Cod. lauda- ttius. “* Cod. wiawsiones. ^^ C6rr.,coA. Inudanl. " Corr., cod. /n^rt. ** Sic cod. ^^” Conj., c((. ad divina Dei nominacionis. ‘^ Conj., cod. infamido ; lexl. graec. ixwSt; , vcrs. maniae. ‘" Corr., cod. formadonis-^ •" Cod. calhefalice. " Cod. MupcoT&zT "" Sic cod. “* Corr., cod. /o/a. _’* Corr., cod. o»7a. " Cod. ad desigiKimlnin aitatagogice. *’ Corr.,cod. hc. " Pro esstf cod.cr *‘Cod./w s’m,hocest,tnmcn secntiduia..

in

JOANNIS SCOTI

lurbanlur, quemadmodum el iiunc ad catigmem, tjuae A Q»»cr\s ^* aH(eni forlassis, finae sit ralio, qiiare

posiliones iiicipimns a dignioril)iis, cl alilaliones ab iiiferioribus. Cnjns rei ralio talis cst : quia, quando volumns per posilionem Deiim, qui est siiper omnem posilionom, designarc, convenil, ul ipsa digniora ct magis ci piopimira principalius altribiiamus eidem; quando vero voliimus ipsum designare per ablatio- ncm, paritcr " convenil, illud ab eo aufcrre, quod magis ab ipso dislare videlur. Verbi gralia, con- gri:eiiliiis ct propinqiiius attribuilur ei vila et boni- tas, quaai aer vel lapis. Simiiiter ab eo evidentiys removetur crapula vel insania, quam dicitur vel iu’ teliigitur.

ett super menlem •, introeuntes, non sermonum brevi- tatem, sed irrationabilitatem perfectam et impruden- tiam * inrdniemus *. El ibi quidem a superiori nd eilrema descendens sermo secundum qnautitulem descensus ad porlionalem dilatabatur multititdincm; nunc autem ab inferioribus ad supremum ascendens secundum mensuram ascensionis conlraliilur, et posl oninem ascensionem lolus sine voce eril, et lotus unie- tur ^ ineffahili. Dicis aulcm , quare tolaliler priino ponenles • divinas posiliones, ab vlliniis inclioan:us divinam ablationem ? Quoniam quod esl super omnem positionnn vonentes, a magis ipsi coynato suppositi- vnm.nffinnaiionem oportebal ponere ; illud aulem, quod est superomnem ublationem ‘, auferentes a magis dislantibus ab ipsoauferre, Aulnonmagis vUa et boni- B tas, quum uer et lapis, non esl crapula et non est insania, quam non dicilur et non intelligilur?

GLOSSA.

Sensus talis est : Ego piilo, quod lu, Timolbee, oculis menlis perspexeris, qiiod tractalus noslri ultimi pliis abundanl in verbis, qnam primi. Eral eniin necesse, quod liber de divinis cbaracleribus, yel personalibus distinclionibus, [el]’’ de divinis nominibus ininus siint " in veibis prolixiores, quam fuerint symbolicae ibeologiae traclalus. Et ratio isla est, quoniam, quanlo maleria, de qua agilur, est allior et a seiisu remolior, aul ab imaginalione lon- ginquior, tanlo niiiuis est utendum verbis sensihili-

bus, et magis exercendus est oculus inlcilecliialis, q nia, quae possunt corpori vel seusibus subjacere. propter quod in praescnti libro, nbi fii nientio de

rAPITULU.M IV.

Quod nihil eU tensibilium omnis sensibilis ver excei’ lentiam causalis.

EXPOSITIO TITULl.

Dcus, qui esl causa causalissima omniiim, merilo dicitiir niliil esse sensibiliiim , sive aclivum sil, sivc passivuin. El ideo bealus Dionysius, ostendeic volens excellenliam hujus causae, quaevis ab eo removet reniptiora, ut est non substanlia , lum ut non ens, non vivens, ut lapis, non ralionale, ut pecus. Et nominantur hic tres gradus inferiores creaiurac, quos removet, videlicei eorum quae snnt, et vivunt, et non senliunl; item eorum ‘*, quae vivunl, sed noa rationantnr, nec intelligunl; poslremo removel om-

divina caligine, id cst de incomprehcnsibililale, quae cxcedil omnem menlem tam angelicain, quam humanam, vel quae esl super vcrbi intcilcctum vo- calem ‘, non solum iiivcnimus verborum brevita- lem, sed perfcctum incomparabilcmexcessuin ratio- nis ad invesligandum, el prudenliae ad dignc loquen- dum. In praedictis eliam iibris iractalus a siipcrio’ ribus ad inferiores desccndens, secundum majorem vel minorem prolixilatem el, qiianlo tractabamus inferiora, et sensibus propinqiiiora, tanlo magis abundat verborum copia proporliunali ; codem sensu….. " autem traciatus ab inferioribus ad su- periora conscendens secundiim mcnsiiram asccn- sionis contrahitur, id est coartalur. Cum aulem ad D mentis excessum pervenlum fuit, tunc dclicit omnis sernio tam oris quam menlis , quia verus sermo mentis inelTabilem Deum non loquitur, nec reslat menli, nisi ut tota et tolaliler " inclfabili coiinia- tur. Cum eiiiin intcr Deuin et nientcm iiiiiil sit mediuin , poslqiiam facta esi a Deo oinniiim rcmo- lio, non rcstat nisi ad ipsuin siipermcntalis unilio.

TEXTUS.

Dicimus ergo, quod omnium causa, et super " omnia exislens , nec sine subslantia est , nec sine vita , nec sine ratione, nec sine mente, nec corpus est, nec figura, nec forinum , ncc qualitatem , nec quantilatem , aut pondus liabet, neque in loco est , nec videlur , nec ta^ ctum sensibilem liabet, nec senlilur, nec sensibile est , nec inordinationem habet , neque lurbationibus a pas- sionibus malerialibus perlurbala , neque impotens esl, sensibilibus subjecta casibus, nec indiga ‘* esl luminis, nec variiitionein , nec corrnptionem , aut divisioncm , aul privaiionem, aut passionem, aut (liixum, aut ali- quid aliud sensibiliiim nec habet nec est.

GLOSSA.

Sensus lalis est. Asserimus qiiod Deus, qui crea- vit omnia , est aliquid malerialiter substanliatuin, sive nec vivens, nec raiionc iitens, nec menlc emi- nens “. Aii autem, omiiia »^ a se inviccm ‘*suntre- mola et a Dco , quia non ens remotius esl a Deo, quam ea. quae sunt ei vivunl,.ncc ralionanlur, inlel-

VARIAE LECTIOrSES.

• Corr., cod. montem. * Corr., ood. prudentiam. ’ Cocr., cod. veniemus. * Corr., cod. unilur. ’ Corr., cod. potentes. ’ Corr., cod. oblucionem. ’ et om. cod. * Pro sunt cod. el ut. ^ Coiij., cod. siipcr vcrbijn- telleclnalem. Mavis forlc simpliciler intcllcclunu " Una vox dcest. " Corr., cod. lolali. " Corr. qrta. " Coiij., cod. p”. forlc pio p’. " Cod. item verborum. " super om. cod., add. ex conj. Corr., cod.

iudigna. " Locus corrujitus Cbse vidclur. ‘” Cod. omnis. " l’ro inviccm cod. etiam viccm.

om EXrOSlTlONES IN MYSTICAM TIIEOLOGFAM S. niONYSH. 28-2

ligiinl. Dein removemus ab eo onmc corporeum , et A «’"’« et super omnetn ablutionem esl perfecliva ei onuiia corpori vel rci corporeae accitlcnlia, ut esl

(igura, forma, qualilas, (|nanlitas, pondus, localitas, sensuuni proprielas tani acliva quam passiva. Simi- liler ab eo removemus inortliiiaiionem a carnalibus conciipiscenliis provenienlem, el complelionem car- nalis tlesiderii ’ a maleriaiibns passioiiibiis perliirba- tam vel lurbidani faclam. Ilcm rcinoveinus ab co iinpoieniiam vel invalelndincm siibjeclam casibus scnsibiiibiis. Ilein removemiis ab eo biminis indigen- liam, et varialionem, ve! generalionem , vel corru- plioncm , et divisionem , ciim non sit ex diversis compositum. Similiier passibilitalem malerialem ab 00 auferimus, et fluxum tcmporalem , cum non sit aliqiiid eorum, aul in se habeal, nec sit aliquid sen- sibilium.

CAPITLLLM V a.

Quod niliil esl intelligihilium omnis inlelligibilis per excellenlimn causalis ‘.

EXPOSITIO TITCLI.

Sirnt enim a causa causabilissima removenlur sensibilia, cum ipsa non sil sensibilis, nec inlelligi- bilis, ejiisquc dignitatis sit illud sensibile vel intelli- gibile, quod illi causae sit altribuibile, hanc iiiler creaturam et Creatorem distantiam non esl dubium operari sine niedio caiisac excellenliam : qiiae sicut iii se esl ineffabilis, ila niilli a se causato est compa- rabilis. Unde quando nulla eipolest esse’ comparalio congrua, ibl cadit causa in sensibus rcmotionem.*

TEXTDS.

Rursus aulem ascendenles dicinius, quod neque anima est, nec mens, nec phanlasiam, nec opinionem, aul ralionem, aut inlelleclum habet, nec ratio esl, nec intelleclus, nec dicitur , nec inlelligitur , nec numerus esl, nec ordo, nec magniludo, nec parvitas, nec aequa- lilas, nec similitudo, nec dissimililudo, nec slat, nec movetuT, neque sileniium agil , nec virtutem habet , nec virlus est, nec lumen, nec vivit , neque vila est, nec subslantia est , nee aevum , neque tempus , nec laclus ejus intelligibilis, nec scientia , nsc veritas , iiec regnum, neque sapientja , nec unum, nec unitas , ncc deitas, aul bonitas, nec spiritus est, sicut nos videinus, nec filiatio, nec paternitas, nec aliud aliquid coguiium

nnila et unitiva omnium causa, et super omnem abla- tionem csi excessus ab omnibus simpliciter absululi ct supra totum.

GLOSSA.

Sensus Inlis esl : Inchoaiiles donuo negaliones ab aItioribt:s divinis, dicimus, qiiod Doiis, qui esl causa omninm, ncc aninia est, quia corpus iion vivificat, nec mcns, quia non siipereminetanimao, ul snperior parsanimae, ncc phanlasiam habcl, diviiia vel spiri- lu.Mia imaginando, nec opinionos in divcrsas seiiien- tias diversimode decIinando,nec ralioncm inler dubia discernendo , nec inlelleclum lia!)Ct cilra * soliim causam lanla visibilit» insistendo, iicc esl ralio inlcr boniim et nialum discernens , nec inlelleclus circa

j^ visibilia creala insislens, nec dicilur, quia non est effabilis, nec inielligitur, quia a nuUo est conipre- liCiisibilis. Ul aiilem decurramns per mediaad exlre- ma, rursus dicimus, quod neque numerus est, quia non cst ad paria vel in paria proportionabilis, nec niagnitudo, qiiia non cst augmenlabilis, nec parvitas, quia non est niinorabilis, nec aequalitas, quia non esl comporlionabilis, nec simililudo, quia nulli rei comparabilis, nec dissimilitudo, quia a nullo est discrepabilis, nec slal, quia non est res immobilis, nec movelur, quia non est volubilis, nec silenlium agit, quia non esl verbo menlali vel vocali reprehen- siiiilis. Ul aulem ad summa per quaedam mcdia re- verlainiir, et in sunimis crealuris negationes termi- nemus, dicimus, quod nec verilalem habet, quasi ab

C alio solidclur “, nec vera est, quasi ab alio muluetur, nec vivii, nt ab alio sensilicetur, nec vita esl ad re- gondum adque corpus accomodalum,» nec subslantia est materialiter subsiantiatus, nec aevUm, quia non est spalium modo variabile,. nec tempus , quia non esl spalium variabile, mulabile. Nec esl taclus, quia secundum essentiam non est aliqualiter tangibile , nec esl scieitlia, quia non esi cognoscibilis , nec ve- vilas, quia non est inlellectum aequalis *, nec regnum, qula non est dominabilis, nec sapienlia, quia non est sustentabilis, nec unum, quia non est in plura augmentabilis, nec unitas, quia non est malerialiter indivisibilis, nec est deilas a nobis intelligibilis, ne- que bonitas, quia non est qualitas infusibilis, nec spiritus a nobis intelligibilis, nec filiatio ab altero

« nobis, aut ab alio quodam exislentium , nec aliquid j) subsislentia ’ materialiler prodiicabilis , nec est ali-

esl existentium, neque aliquid est essenlium , nec exi- sientia ipsum cognoscunt esse secundum quod ipsa est, nec cognoscil ea, quae sunt existentia, secundum quod existentiu sunti nec ratio ipsius esl , nec nomen, nec cognilio, nec tenebrue, nec lumen, nec error, nec veri- tas, nec universalis ipsius " ponilio, nec ablatio, sed eorum, qiia: sunt praeter ipsain , posiliones el ablatio- ncs [acienles ipsam, nec ponimus, nec auferimus, qvo-

VAIlfAE LECTIONES.

’ Cod. desiileriis. ’ Cod. causualis. * Cotl. et. " Cod. renioco (sic!) ’ Corr., cod. ipsi solum. ’ Coiij., cod. .‘so/irfe/. * Sic legcndum esse vidctur; cod. eji/. ^ C(h. subsistentis.

NOTAE. • Cnpitulvm Y om. cod.

quid cognilum a nobisplene, vel ah aliquo existeiile, seu homine, vel angelo, nec est alit|uid non exisleii- liura intellectualiier, vcl aliquid existentium male- rialiter, nec esistentia ipsum cognoscunt secundum quod ipse esl, nec ipse cognoscil ea secundum quod ipsa existunl in sc ipsis, sed secundum quod suni in verbo. Item nec esi ipsius ralionalis investigatio, neque nominis imposilio, nec cognilionis reprehen-

« CoJ. ct

283 JOANNIS SCOTI 284

sio, ncc esl tenebrae a Iiimine deficienles, nec est A ipso auferimus, ipsum lamen nunquam ponimus vel lumen inlelligibile, nec est error, quo animus deci- aufcrimus , qnoniDm super posilionem est perfecla pialur nec verilas, qua * sua induslria animus illu- omniura causa, et snper ablalionem esl exccssu» minatur *. el omnino nullaeslejus posiiio vel ablalio. ejus ab omnibus el super omnia absolulus. ExplicU ScJ lamcn quaecunque alia de ipso ponimus, vel ab opus mullum M/i/e, el obscurum valde.

VARIAE LECTIONES

’ Sic cod. * Conj , cod. jnst’a/wr.

=S3

JOANNIS SGOTI