¹ Here begins the life of Saint Aed, bishop

² 2nd day before the Kalends of March (February 28)

³ There was a certain noble man in the regions of the Connachta, by name Sedia, who had a wife named Eithne, of the seed of Amolgid, from the descendants of Macc Uaies. This man and his wife, having no offspring, came to certain holy men who lived at Druim Lethan, and they asked them to pray to the Lord Jesus because of their barrenness. Then those holy men asked the Lord of heaven that He would grant to those people who had come to them the conception of a good child. Afterwards the holy men said to them: “Go in the name of the Lord, and return to your marriage.” And on the following night, before they had come together in marriage, the man named Sethneus saw a bright star falling from heaven into the mouth of his sleeping wife Eithne. And she herself saw in a vision a bright moon falling into her mouth. When they awoke, they told each other what they had seen. After some time the dreams were fulfilled, God completing their request. And that woman, who was barren, conceived a son full of the grace of God and miracles, as is shown in his life.

⁴ For even before he was born, when the mother of Saint Aed was travelling in a chariot near a great assembly among her people, a certain magician in the crowd, hearing the sound of the chariot, said: “A chariot resounds under a king, or under the grace of God.” That is, because Aed was then in the womb of his pregnant mother.

⁵ And Saint Aed was born in the island of Brecrimige. And in that land in which he was born, light has not failed in it up to the present day.

⁶ There was a certain great king, Ainmire, and he was merciless toward the peoples subject to him, and he kept hostages from the sons of the people. And fifty-three boys were handed over to him, and Aed himself was one of them. Then Aed came upon the king with his hands bound; and King Ainmire, seeing him, said: “This boy is mine, and he will come into my possession.” To him the boy said: “O king, if you protect me, protect the other boys with me.” Then the boy Aed freed both himself and fifty-three boys with him from the power of that king, and afterwards he freed the kings of the Connachta.

⁷ At another time the holy boy Aed was a shepherd of sheep, tending eight sheep and eight rams. Now on a certain day, when Aed saw eight wolves very hungry, he took pity on them and ordered that they should eat the eight rams. And immediately the hungry wolves ate the eight rams. After a short time, when the boy saw his nurse, that is, his mother’s sister, coming toward him, he was afraid because of the rams, and he cried out to the Lord, saying: “Lord, help me.” And the Lord heard the prayers of the holy boy, and the Lord sent eight rams back to the eight sheep, as they had been before.

⁸ At another time those holy men asked the Lord that He would show them the place of their resurrection. And an angel came to them and said: “The holy boy named Aed will remain with you; he himself will show you the place of your resurrection.” Then they asked the boy, who said to them: “Do you hear the sound of a bell?”And they said: “We do not hear it.” And the holy boy said: “Come with me.” And he led them through thick forests and placed them in the place of their resurrection, and he marked out the location for them.

⁹ On another day also, the holy boy Aed, raising his voice, was reading in the fields. At that same time a certain hunter was pursuing a deer with dogs quickly through those same fields. Then the deer, exhausted on the road, hearing the voice of the holy boy, turned aside to him, seeking help from him, and it knelt down before the boy on the ground. And the holy Aed, placing his ceraculum (that is, a scroll or book) upon its horns, continued reading. And the dogs, running around repeatedly, were unable to see the deer. And thus the deer escaped unharmed.

¹⁰ Alio" quoque die erant simul in uno loco legentes sanctus Aidus et sanctus Molassus, qui collactanei erant ; et inter se cogitabant peregrinare, et nesciebant quo irent. In illa autem hora erant coram ipsis duo ligna magna. Et tunc inspirati a Deo, dixerunt his lignis : ’ In nomine Domini reuelate nobis quid faciemus, et quid nobis futurum est indicate.’ Statimque ista duo ligna ceciderunt in terram, unum ad aquilonarem ‘^ ‘partem’, et aliud ad australem ; ut per hoc intelligerent quod unus eorum, id est Molassus, ad aquilonalem ^ insulam ^ Boum, Aidus autem ad dexteram, id est in fines Laginensium pergeret.

¹¹ Alio^ iterum die, cum sanctus puer Aidus esset in monte qui dicitur mons Betlio, in fine diei uoluit uenire ad locum in quo habitat Aired Siniuch*. Tunc angeU uenerunt ad eum, et in manibus^ tollentes eum deduxerunt ad locum suum, et dimiserunt illum iuxta crucem in medio casteUi sui, antequam nox ueniret.

¹² Altero® autem tempore fiiit quidam puer iuxta stagnum Erne, nomine I Bos Argenti’’, fihus Echdach meic^ Crimthain ; et puer iste cum duobus secum pueris demersi fijerant in profimdum stagni, Tunc mater eius, predicti uideHcet pueri, lugens circuibat omnes sanctos, rogans eos ut sibi filium suum resuscitarent. Uenitque ad sanctum Molassum, qui dixit ad eam : ’ Uade, et expecta iuxta stagnum in quo fihus tuus mersus est, ibique superueniet ad te sanctus Aidus iter agens ; et rogabis illum, et ipse resuscitabit tibi filium tuum.’ Uenit ergo mater, et fecit ita. Cumque uenisset ad eam Aidus, fleuit contra illum. Tunc Aidus, siccis pedibus supra stagnum ambulans, perrexit ad locum ubi pueri in stagno dimersi sunt ; ibique orans, tres istos pueros resuscitauit ad uitam. Et rex Euchait obtulit filium suum cum omni genere suo sancto Aido in eternum ; et sanctus Aidus dedit sancto Molasso filium eundem cum omni genere suo.

¹³ Cum autem sanctus Aidus uoluisset suam gentem et patriam deserere, et in exilium ire, rex gentis sue, nomine Albus, noluit dimittere eum. Cui sanctus Aidus dixit : * Dimitte me ire in exilium, et tibi dabo regnum celorum.’ Cui rex ait : ’ Unde hoc sciam, quod mihi dabis regnum celorum ? ’ Sanctus Aidus respondit : ‘Accipies tonsuram nouam de manu mea, et eris usque ad senectutem et mortem sub tonsura noua.’ Rex dixit : * Michi placet quod promittis, si sustinueris mecum usque ad tempus tonsure, ut uideamus si iterum capilli crescant.’ Et sustinuit sanctus Aidus apud eum usque ad tempus ; et sic dimisit eum in peregrinationem. Et ipse rex usque ad senectutem sub ‘illa’ noua tonsura mansit. Sanctus Aidus in fines Laginensium uenit ; uolensque sanctas scripturas legere, nauigauit® trans mare in regiones Brittonum, ibique apud sancti Dauid ciuitatem legens multo mansit tempore, et multa miracula ibi fecit.

¹⁴ Quadam* autem die, cum ibi sanctus puer Aidus sedens legeret, uenit ad eum equonomus, dicens : ’ Surge, et accipe plaustrum, ut cum fratribus ad necessaria onera deferenda pergas.’ Statimque puer obediens cito surrexit, et pro uelocitate librum apertum dimisit ; pluuiaque magna descendens librum non lesit, donec ipse Dauid ad librum peruenit. Dixitque equonomus sancto puero, ut duos boues indomitos et asperos teneret. Set boues isti statim mites et domiti facti sunt sub manu pueri. Dedit quoque equonomus puero iugum sine loris; et adhesit iugum ceruicibus boum, quasi loris fortiter f. 98 r° constringeretur. Quesiuitque ab equonomo puer | lignum transuersum quod coniungeret plaustrum (id est huili ar in feni’^). Cui equonomus ait : ’ Pro isto ligno digitum tuum pone.’ Et sic obediens puer fecit ; set tamen digitus eius non lesus est.

¹⁵ Precesserunt ergo eum omnes operatores, et remansit sanctus Aidus, et puer paruulus cum eo. Et dixit ei puer : ’ Rectum erat nobis hoc iter transgredi.’ Et ait Aidus puero paruo : ‘Signa oculos tuos, et ueni post me.’ Et pertransierunt trans grunnam* ualde humidam. Via autem perseuerat usque in hodiernum diem. Et preuenit Aidus iterum operatores cum plaustris suis. Et in ista hora exiuit Dauid usque ad maritimam oram maris cum familia sua ; ibique puero sancto dixit : ’ Quare dimisisti librum apertum sub pluuia?’ Hoc audiens puer Aidus genua flexit, et prostrauit se coram Dauid ; et non surrexit, donec diceret ei senior Dauid. Et non dictum est ei : ’ Surge.’ Ueneruntque fratres ad domum suam ; et puer remansit ‘pro’stratus in litore. Postea interrogauit Dauid ubi esset puer. Dixeruntque fratres : ’ Non uidimus eum, nisi quando uidimus prostratum in litore.’ Tunc misit Dauid famiham suam ad Htus, et inuenerunt plenum mare, et puerum iacentem in mari. Et in circuitu ilHus mare subleuatum est ; et in funiculo traxerunt eum in nauem.

¹⁶ Alio quoque tempore equonomus inuidia commotus, sanctum puerum Aidum occidere cogitabat. Quadam autem die misit puerum cum alio uiro laico et uehiculo, ut ligna deferrent ex siluis. Suasitque equonomus laico illi ut puerum in siluis occideret. lunctis ergo bobus, laicus simul et puer sanctus perrexerunt in siluas. Cumque ibi puer se inclinasset ut lignum commoueret, laicus, eleuata secure, ictum in capud ipsius uibrauit. Sed manus illius sursum erecte siccauerunt in aere. Tunc laicus culpam suam confessus est ; et sic per orationem sancti solutus est. Hoc autem opus sancto Dauid reuelatum est, statimque ipse cito surrexit, ficonemque circa unum pedem tenens, cucurrit. Tunc fratres turbati, uidentes seniorem sine ficone ambulare, secuti sunt eum. Uenit autem sanctus puer cum uehiculo ad fluuium qui dicitur Gladius. Cum autem uidisset Dauid puerum uenientem, stetit ibi, et dixit fratribus : ’ Nolite sequi me.’ Uidit enim sanctus Dauid innumerabilia agmina angelorum circa puerum uenientem. Uidens autem puer de longe sanctum Dauid se expectantem, uenit cito per fluuium, et per asperas uias ubi hominum nullus prius ambulauit, recto itinere ad locum ubi uidit Dauid stantem ; ibique crux posita stat usque in hodiernum diem. Cum autem fratres ad domum redissent, cepit Dauid increpare equonomum. Et dixit puer sanctus : ’ Non est necesse | ut illum increpes ; si enim increpaueris eum, ipse mox morietur, et sepulchrum ilHus nemo sciet.’ Et sic euenit.

¹⁷ Alio autem die sanctus puer Aidus portauit uas tributi plenum de ceruis[i]a ad suam ciuitatem. Cum uero uenisset ad ahud - iter difficile iuxta uallem, cecidit plaustrum cum uase in uallem et cum bobus. Puer autem sanctus signauit uas et boues, et non perit etiam una gutta de uase, donec peruenit plaustrum ^ incolume * ad terram planam.

¹⁸ Quadam ^ autem die filius regis, qui erat cecus et claudus et surdus, adductus est ad sanctum puerum Aidum ; et orante illo, filium regis ab omni languore sanauit.

¹⁹ Alio quodam die ductus est ad eum uir quidam tabulatam faciem habens sine oculis et naribus, et benedixit Aidus faciem eius, et dedit ei ‘Deus’ oculos et nares.

²⁰ Alio quoque tempore Saxones uenerunt ad bellum contra Brittones. Tunc uero puer sanctus rogatus, cum Brittonibus in bellum perrexit. Statimque Saxones uidentes eum, in fugam uersi sunt ; et Brittones septem diebus persecuti sunt eos ; sed, benedicente puero sancto, etiam unus homo in ipso bello non cecidit. Et" quamdiu sanctus puer Aidus in regionibus Brittonum cum sancto Dauid habitauit, Saxones illuc uenire non ausi sunt.

²¹ Quidam latrunculi de Saxonibus in istas regiones Brittonum uenerunt, ut ibi^", si possent, alicui nocerent. Hoc sciens Aidus, eius imprecationibus statim ceci facti sunt ; et neminem ledentes nec iugulantes, retro reuersi sunt, et per totum annum ceci fuerunt.

²² Rex quidam de Saxonibus ad eum probandum uenit, dicens: ‘Cecus sum et surdus.’ Cui e contrario sanctus Aidus respondit : ’ Neque surdus es, neque cecus ; set, sicut temptando me mentitus es, ex hodierno die rex non eris ; et usque ad diem mortis tue cecus et surdus manebis.’ Quod completum est sic.

²³ Post hec autem sanctus Aidus cum benedictione beati Dauid ad Hiberniam insulam nauigauit^, uenitque ad regiones Fothart campi Itha. Et cum appropinquasset ad terram, uidit de mari occisionem quorundam peregrinorum, qui cum barcis in istam regionem uenerunt, et a rege gentis illius occisi sunt. Tunc sanctus Aidus dixit familie sue: ‘Cito eamus, ut ipsos miseros, qui nunc iugulantur, adiuuemus ’ ; percussitque Aidus suum cimbalum de mari. Audiens autem rex uocem cimbali, dixit : ’ Ista uox | cimbali hominis cum gratia.’ Et dimiserunt occidere peregrinos. Cum uero Aidus ad portum uenisset, misit rex unum de suis, nomine Dimma filium Cainre, et sanctum Aidum suis humeris de naui accepit. Statimque rex obtulit ei regionem nomine Brentrocht ; ipse quoque dimittens suam regionem cum suo genere, sancto Aido optulit in eternum.

²⁴ Cumque’^ sanctus Aidus in illa regione esset, cogitauit in corde, dicens: ’ Penitet me apud doctorem meum non interrogasse : “Quis in hac insula Hibernie erit mihi amicus anime?”’ Tuncque surrexit, ut iret trans mare ad sanctum Dauid. Cumque sicco pede super mare ambularet usque ad tertiam partem maris, ecce angelus Domini occurrit ei, dicens : ’ Magna fiducia est quod fecisti, ut supra mare pedibus ambulares.’ Cui Aidus respondit : ’ Non pro fiducia hoc feci, set pro fidei fortitudine.’ Et dixit ei angelus : ’ Non est tibi necesse ut anime amicum habeas ; amat enim te Deus, et inter te et Deum medius non erit. Et si anime amicum uolueris, habebis Molue mac ^ Choche.’ Tunc Aidus reuersus est in Hibernia,

²⁵ Post hec uenit Aidus in illam regionem que dicitur Ard Ladrand. Et cum ibi resedisset in loco qui dicitur Accel, cogitauit quod cimbalum suum in Brittonum regione oblitus est. Cumque necesse illi fuisset ut suum cimbalum hora legitima percuteret, cimbalum ipsius de Brittania trans mare ueniens, iuxta se repositum conspexit statim, et in eius aduentu gauisus, gratias egit Deo.

²⁶ Alio quoque die sanctus Aidus in suo curru per mare magnum perrexit a loco illo, qui dicitur Ard Ladrand, usque ad eum locum Findubuir i cri[c]h na n-Desse * ; et ungule equorum et rote non sunt tincte in mare ; set erat mare solidum, quasi terra durissima.

²⁷ Post^ hec uenit Aidus ad locum qui dicitur Dissert Naubri ; ibique cum suis fratribus habitauit, et habuit duas uaccas cum uno uitulo. Quadam autem nocte cum audisset sanctus Aidus clamorem luporum esurientium cibum a Domino postulantium, misertus est eis ; tenensque uitulum duarum uaccarum, ante ora luporum deposuit, et comederunt eum. Mane autem facto, surgens cocus cepit querere uitulum. Cui Aidus dixit : ’ NoU querere ; ego illum, uobis dormientibus, lupis esurientibus tradidi.’ Cocus respondit : ’ Quomodo uaccas sedare poterimus ? ’ Cui Aidus dixit : ’ Tribue | modo capud tuum, ut benedicam illud.’ Benedixitque capud ipsius, et ait ilh : * Vade, et tuum capud uaccis ostende.’ Uidentes autem uacce capud clerici, ueniebant et lambebant illud, et sic mulgebantur, donec iterum uitulos genuerunt. Et hanc uirtutem sanctus Aidus non una uice fecit ; nam, morientibus uitulis, sanctus Aidus capud ministri benedicebat, et quasi uitulum diligebant eum uacce.

²⁸ Quodam - autem die, cum sanctus Aidus esset in molendino molens farinam tritici, uir quidam de genere Ossani ^ uenit ad Aidum, postulans ab eo farinam ; cui Aidus bonam farinam dedit. Iterumque idem uir, mutato habitu, oculumque suum alterum cecans, uenit ad sanctum Dei, in nomine Domini farinam rogans. Set sanctus Aidus calhditatem eius cognoscens, ait ilU: ‘Quare hoc fecisti, ut iterum uenires et postulares? Ego tibi pro nomine Domini farinam dabo; set usque ad diem mortis tue cecus eris, et de genere tuo cecus non deerit in eternum.’ Quod sic completum est.

²⁹ Aho * autem tempore, cum esset sanctus Aidus in loco illo qui dicitur Cluain Mar, homines plebis istius ueniebant ut sua munera apud sanctum Aidum in custodia commendarent. Cumque Rex nepotum Neill, Aidus filius Ainmereth, cum suo exercitu illam uenisset regionem, nunciatum est iUi, quod multa munera plebis in custodia apud sanctum Aidum essent. Uenit ergo rex cum suis satellitibus, ista munera auferre uolens. Tunc sanctus Aidus posuit uestigium sui baculi inter hostem et locum in quo erant munera deposita. Quidam autem preco uenit trans uestigium baculi, dicens : ’ Non est clericus qui me prohibere possit transire.’ Et cum hoc dixisset, statim mortuus est. Hoc autem ceteri uidentes, non ausi sunt uenire ; set nimio timore perterriti, reuersi sunt, preconem mortuum secum portantes, et sanctum Aidum glorificantes.

³⁰ Venit^ quoque sanctus Aidus ad locum qui dicitur Senboth Endi, habitansque ibi, uidit quadam die lupam cancellantem, nimisque esurientem. Tunc interrogauit puerum qui secum habitabat : ’ Numquid habes cibum ? ’ Puer respondit : ’ Habeo unum panem et partem piscis.’ Aidus autem ipsum panem accipiens, lupe porrexit ; et puer erubuit. Cui Aidus dixit : ’ Affer mihi folium.’ Qui cum attuhsset, benedicens Aidus, panem de foHo fecit, et puero tribuit. |

³¹ Post^ hec uenit Aidus ad portam Fernann,^ ibique sub quadam arbore sedit. In illo autem loco aqua non erat. Tunc Aidus dixit suis : ’ Succidite arborem istam ’ ; et continuo fons aque surrexit, qui usque hodie dicitur Tipra Moedoc.

³² Tunc uir quidam, nomine Bec filius Eogin, uenit ad eum, et dedit ei fundamentum loci sui ; ibique sanctus Aidus mansit, Ueniebant autem mulieres et filia Becce, ut in propinquo flumine uestimenta lavarent ; viroque sancto mulieres videre non placuit. Qui dixit eis : ’ Exite.’ At illi dixerunt : ’ Non exibimus.’ Tunc mulier uestimenta lauans pedibusque conculcans, atque sursum exiliens, subito pedes illius adheserunt pelli, et pellis adhesit terre, totaque mulier herens pene mortua fuit. Audiens hoc Bec, uenit ad uirum Dei. rogans eum ut suam solueret filiam. Qua soluta, obtulit Bec suum habitaculum et suum genus sancto Aiduo in eternum.

³³ AHo^ autem tempore quidam armentarius iuxta locum Fernan habitauit, cuius mater grauissimo dolore prope ad mortem torquebatur. Ipseque armentarius ad sanctum Aidum uenit, ut ab ipso aquam benedictam matri postularet. Tunc sanctus Aidus surrexit, et cum ipso armentario ad matrem perrexit. Set ipse armentarius ante uirum Dei citus ad domum percucurrit, suamque matrem mortuam inuenit. Qui reuersus ad sanctum Dei uirum dixit : ’ Homo Dei, noli uexari, mater enim mea mortua est.’ Cui Aidus respondit : ’ Vade, et dic matri tue ut ad me salutandum ueniat.’ Pergensque armentarius matri locutus est, dicens : ’ Surge, uocat te sanctus Aidus.’ Statimque illa de morte, quasi de sompno, sana surrexit ; festinansque ad sanctum Aidum cucurrit, et gratias egit Deo nostro et sancto eius.

³⁴ Alio^ autem die sanctus Aidus uenit cum suis auditoribus ad sanctum Fintanum, filium Tulchani ; et cum magno gaudio et honore in hospicio recepti sunt. Cenaque facta, dixit Fintanus ministro suo : ’ Vade, et dic sancto Aido ut in hac nocte fiat eis refectio.’ Et dixit Aidus ministro : ’ Hoc quod dixit Fintanus faciemus ; atque illi dices ut simili modo omnibus qui in isto loco consistunt refectio fiat.’ Respondit Fintanus ministro: ’ Dic Aido sancto : ’ ‘Non possumus nos omnes refici ; multi ex nobis doloribus cruciantur grauissimis ; et, [nisi] his doloribus positis, refici non possumus’.’ Et dixit sanctus Aidus : ’ Potens est Deus illis omnibus | sanitatem tribuere.’ Et cum hoc dixisset, statim in illa hora omnes f. 100 v° infirmi sanati sunt, nec ulla macula inuenta est in eis. Die autem tercio, cum sanctus Aidus ab illo loco exire uoluisset, dixit ei Mundu : ’ Non exies de hoc loco, donec dederis unicuique suum dolorem, sicut prius habuit.’ Cui respondit Aidus : ’ Donauit mihi Dominus sanitatem illorum.’ Et dixit sanctus Mundu : ’ Etsi donauerit tibi Dominus sanitatem illorum, non exies de hoc loco, donec cuique proprium suum dolorem dederis.’ Tunc sanctus Aidus unicuique suum dolorem dedit ; et exiuit cum benedictione.

³⁵ Alio autem tempore uenit rex Brandub, filius Eochae, cum armento magno per litus Echdromo. Et ecce quidam leprosus ueniens, aliquid ab eo postulabat. Cui rex Brandub ludarium caluum et ftaruum dedit. Rex autem cum armento ad amnem qui dicitur Slane, perrexit ; ibique in illa nocte manens, grauissimus dolor pene usque ad mortem super ipsum cecidit ; et in ipsa doloris grauitate uisionem uidit. Portatus est enim ad infernum, et omnes bestias inferni ore, labiis apertis, uidit inhiare ; aliamque bestiam magnam in porta inferni ore aperto uidit, cuius anela ^ ad se regem trahebat. Cum pene deglutisset eum bestia, quidam clericus amoenus superueniens, ludarium caluum et fuluum in os bestie proiecit. Et cum bestia ludarium deuorasset, interim rex ab ore ipsius retro reuersus est. Et iterum anela bestie post regem ueniens retraxit, et pene deglutiuit eum. Tunc idem clericus amoenus baculo suo bestie percussit capud, et os eius ignitum clausit ; et sic rex Brandub inferni periculum euasit, et portatus est rex in dolore ad locum qui dicitur Inber Crimthain^, ibique in graui dolore fuit. Tunc amici eius dixerunt ei : ’ Quidam uir, nomine sanctus Aidus, in hac plebe consistit ; mitte ergo, ut ab ipso aqua benedicta aportetur tibi.’ Ouibus rex ait: ’ Ego potius ipse uadam ad hominem Dei.’ Ascendensque [currum] uenit ad locum sancti Aidui. Cumque rex Brandub de longe uidisset sanctum Aidum ad se uenientem, dixit suis : ’ Hic est clericus qui me de inferno liberauit.’ Tunc rex ad pedes sancti se prostrauit, et dixit : ’ Penitet me omne malum quod feci ; et omnia quecunque mihi dixeris, in omni uita mea ego implebo. Tu enim me de penis inferni et eius bestiis soluisti.’ Et in illa hora rex ab omni dolore, sancto benedicente, sanatus est. Et contuHt Brandub sancto Aido multam terram, et in tota uita sua amici fuerunt inuicem. |

³⁶ Quadam autem die, cum sanctus Aidus uenisset a loco qui dicitur Ard Ladrand, uenit ad scopulam Druinne. Et uidit sanctus Aidus sex aratra in errorem exire iuxta portam Fernand ; et, eleuata manu benedixit ea^ de longe ; ceciditque unus uir de aratoribus inter cultrum et uomerem, et non lesus est. Et apud eos nichil periit nisi una lora modica. Sanctus Aidus, suis comitibus interrogantibus, hoc indicauit.

³⁷ Alio autem tempore exiit sanctus Aidus ad sanctas uirgines, filias Aido filii Cohirbri, secumque aratrum cum bobus tulit, ut apud eas araret. Cumque boues ad arandum iungerent, ecce quedam mulier leprosa aduenit, rogans ut sibi Aidus bouem largiret ; cui dedit Aidus electum de ceteris bouem. Tunc aratores dixerunt ei : ’ Quid faciemus ? et quomodo arare poterimus ? ’ Quibus dixit Aidus : ‘Expectate paulisper bouem ad nos uenientem uelociter.’ Subito autem ex propinquo mari bouem ad se uenire conspiciunt, qui suam uocem exaltans, tribus uicibus clamauit, suumque collum in iugum alterius bouis humiliter posuit, et tribus mensibus ueris apud illos arauit; qui in inicio diei uniuscuiusque ad arandum de mari ueniens, et ter uocem exaltans, iterum in fine diei reuertebatur in mare.

³⁸ Alio’ uero tempore ad sanctum Aidum misit sanctus Dauid, ut ad salutandum illum exiret. Statimque Aidus obediens in regiones Brittonum perrexit. Cumque tempus aduenisset ut iterum reuerteretur, dixit ad sanctum Dauid : * Quomodo uadam per mare ? ’ Cui beatus Dauid respondii : ’ Uade ad mare, et quodcumque animal uenerit tibi, super illud ascendens, gradere^ per mare.’ Tunc ad mare Aidus uenit in Brittonum regione, et uidit animal magnum in similitudinem equi magni ; super cuius humerum ^ sedens, uenit trans mare in Hiberniam, ad locum qui dicitur Imber Cremthain, et animal reuersum est in mare.

³⁹ Alio *"’ quoque tempore sanctus Aidus ieiunauit quinquaginta diebus et quinquaginta noctibus in ciuitate sua, nichil manducans nec bibens. Et corpus illius magis in ieiunio creuit ; auxit enim pugnum super longitudinem eius corporis, et alium pugnum super cingulum eius. Et consummato ieiunio quatuor peticiones donauit illi Deus ; primam : quicunque de genere Laginensium sederit in sede illius, non’’ erit secum in celo. [Et quicunque suus monachus negauerit eum, et fugitiuus fuerit ab eo, similiter non sit secum in celo^.] Et quod non claudetur infernus super familiam ipsius | post diem iudicii. Et quod uirum uniuscuiusque diei de inferno soluet’ usque ad diem iudicii.

⁴⁰ Alio^ autem die, cum sanctus Aidus in curru suo uenisset ad uadum Imgoin, dixit ei auriga : ’ Dic mihi, quis post te in sede tua sedebit?’ Cui Aidus respondit : ‘Vir, qui ante nos aperiat termouelam uadi istius, ipse post me princeps erit.’ Exinde cito uiderunt scolam magnam cum scutis et ‘h’astis in manibus. Erat autem hyemps et gelu. Cumque scolastici currum uidissent, unus ex eis exiliens, abiectis armis, termouelam aperuit. Videns autem auriga iuuenem absque linea^ aperientem, obstupuit ; et intra se cogitans, dixit : ’ Nunquid iste apud nos post sanctum Aidum principatum tenebit?’ Scolasticus ille dixit sancto : ’ Uolo tecum ire.’ Cui Aidus ait : * Unde es ? et quo nomine uocaris ? ’ Scolasticus dixit : ’ De genere Mumunensium ego sum, et de habitatoribus Hirlocre, et Cronanus [nomen] meum ^’ Cui Aidus dixit : * Congruum est, Mochue Locre, sequere me.’ Et statim secutus [est] eum. Hic est Mochue Locre, uir sanctus et religiosus, quem constituit sanctus Aidus post se in principatum. Ipse* autem sanctus Aidus, consummatis bonis operibus, in bona senectute inter choros angelorum suauia carmina canentium, cum magno gaudio et triumpho migrare ad Dominum, et esse cum Christo, exemplo beati Pauli, concupiuit. Set Dominus eum diutius in carne manere multorum causa uoluit.

⁴¹ Alio’ autem tempore sanctus Aidus in fine Mumunensium in regiones nepotum Neil ^ Cluana Cladbig iuit, quo suos propinquos de captiuitate solueret, et ante ostium regis, cum quo genus ipsius captiuum fuit, uenit. Vir sanctus triduum ieiunauit. In ipsa autem nocte ieiunii eius filia regis mortua est; quam sanctus Aidus, a regina rogatus, suscitauit. Set rex durus uiro sancto uerbis asperis resistebat. Cumque sanctus Aidus regem maledicere cepisset, puer, qui iuxta stabat, dixit: ’ Aue, senior, tuam maledictionem super hanc petram effunde.’ Et cum sanctus Aidus illam petram malediceret, statim illa petra in duas partes diuisa est. Hoc autem uidens rex, penitentiam egit ; et suum genus dimisit ei, et dedit ei rex fundum Cluain Claidbich.

⁴² Alio’’ quoque die sanctus Aidus erat in segete cum fratribus suis numero ter quinquaginta uiri ; uenitque rex Brandub ad messem. Videns autem concordiam et humilitatem tanti populi admiratus ait : Mirabile est hoc’ Cui sanctus Aidus dixit : Mirabilius^ est illud, quod I in isto numero filius mortis non est, nisi unus.’ Cui rex ait : ‘Quis est filius mortis, ut iugulem^ eum?’ Beatus Aidus respondit : ’ Scies illum, quando hora celebrandi aduenerit.’ Cumque horam terciam celebrassent, et cantassent : ’ Pater noster,’ omnes ad terram se inclinauerunt, excepto fiho mortis. Tunc rex exiens, interrogauit eum, dicens : ’ Quare cum ceteris te non inclinasti ? ’ Ille respondit : ’ Mens mea aliud cogitat ; quia gentem meam expecto, ut ad meam prouinciam me portent.’ Et sic uenientes portauerunt illum; et ante ebdomadis finem iugulatus est.

⁴³ Quodam^ tempore perrexit sanctus Aidus in regiones Mumunensium, ad arcem Cassil. Tunc equi sub curru steterunt immobiles. Ueniensque ad eum angelus, dixit ei : * Uult Deus ut in aliam pergas uiam, id est “^ ad cellam filiorum Duach in regionibus Connacte ; quia ibi rex Guare grauissimis doloribus prope mortem torquetur, ut cures eum.’ Cui Aidus respondit : ’ Volo ire.’ Angelus dixit : ’ Quamuis nolueris, tamen ibis ; quia hoc uult Deus.’ Tunc Aidus dixit ad aurigam : ’ Relinque equos ire quocunque uoluerint.’ Et declinauerunt equi ad aquilonalem partem. Cumque uenissent ad stagnum Dercderc, equi sub curru siccis pedibus per stagnum, quasi per aridam terram, perrexerunt. Post hec inuenerunt in uia duos uiros, quibus Aidus dixit : ’ Indicate nobis uiam nostram.’ Qui responderunt : ’ In his locis uia plana non est.’ Alter dixit : ’ Si boni clerici sunt, de locis asperis planum faciant’ iter.’ Tunc sanctus Aidus benedicens uiam, per montes et siluas et gronnas sine impedimento usque ad cellam fihorum [Duach] perrexerunt. Ibique regem Guare sanauit, et dixit ei : ’ Regnum tuum tenebis triginta annis ; et in fine uite tue iterum eris in dolore, ut regnum celorum accipias.’ Et sic euenit.

⁴⁴ Quidam* uir sanctus, uolens peregrinare, nomine Molocca filius Dimme, fuit, qui uenit ad sanctum Aidum, dicens : ’ Uolo ire in exilium.’ Cui sanctus Aidus respondit : ’ Nolo te peregrinari.’ Et dixit Molocca: ‘Si non perrexero Romam et ad externas gentes, mortuus ero.’ Tunc Aidus assumpsit eum secum in currum igneum, et perrexerunt simul ad Romam. Cumque in ea una nocte mansissent, iterum reuersi sunt ad ciuitatem Fernan. Et dixit ei Aidus : ’ Nunquid uis ire Romam ? ’ Molocca respondit : ’ Nolo ; uolo ‘uero’ ire ad plebem meam ; set pudet me ire per uiam qua ueni.’ Tunc sanctus Aidus iterum assumpsit eum secum | in currum igneum, et profectus est cum eo ; et dimisit eum in loco suo, in medio plebis sue.

⁴⁵ Alio autem die erat sanctus Aidus iuxta crucem in ostio domus abbatis, scribens psalmum cuidani puero. Ipse autem puer subito uidit sanctum Aidum ascendentem per scalam auream, positam inter celum et terram, portans secum librum uel ceraculum pueri. Et post longum tempus iterum reuersus, non potuit puer sustinere anelam eius et faciem. Et dixit Aidus puero : ’ Vide, alicui hoc ne dicas in uita mea.’ Cui puer respondit : ’ Si mihi dixeris, ad quod existi, ego celabo quod uidi.’ Cui Aidus dixit : ’ Ego exiui ad leticiam, quam fecit familia celi in aduentu Columbe, qui fuit amicus meus.’

⁴⁶ Quadam autem die uenit equonomus Mochue Locre,ut sanctum Aidum interrogaret quid faceret de modico spicarum scamno quod remansit in horreo, utrum in terram mitteretur an familie daretur. Cui Aidus respondit : ’ Illud in terram fortiter seminate ; et cotidie fratribus habundanter tribuite ; et illud modicum non deficiet, donec iterum panis nouus adueniat.’ Et sic euenit. Nam in fine autumni scamnus iste spicarum integer inuentus est.

⁴⁷ Alio quoque die cocus uenit ad eum, dicens : ’ Hodie mecum in coquina nichil habetur, nisi modicum uas lactis et parua pars butiri. Utrum illud hospitibus an fratribus tribuetur?’ Cui dixit Aidus: ’ Omnibus da, et sic largiter diuides, quasi de monte uel de aqua detraheres.’ Tunc cocus abiiciens cuculum suum, habundanter diuidit cibum omnibus, quantum unusquisque accipere uoluit.

⁴⁸ Quidam^ uiri callidi et fallaces sua uestimenta in siluis absconderunt, [nudique ad sanctum Aidum uenientes,-] uestimentum ab eo postulauerunt. Quibus Aidus dixit: ’ Sustinete paulisper, donec uestimenta accipiatis.’ Tunc Aidus occulte misit ministrum suum, ubi uestimenta eorum abscondita erant. Et allata sunt eis uestimenta sua. At illi, sua propria agnoscentes uestimenta, confusi recesserunt uacui.

⁴⁹ Alio ^ autem die quidam uir, nomine Saran, iugulauit regem Laginensium Brandub. Hoc audiens Aidus, dixit; ‘Vtinam illa manus que Brandub iugulauit, ex latere illius uiri caderet, set tamen post penitentiam.’ Quod completum est. Nam Saranus ille iuxta sepulcrum regis complosis manibus* suis die ac nocte iacebat, donec | rex dixit ei de sepulcro : ’ O Sarane brute, ignoscitur tibi quod fecisti.’ Et cum hoc fecisset, manus Sarani ex suo latere cecidit. Sanctus autem Aidus perrexit ad sepulcrum regis Brandub, et resuscitauit eum de sepulcro. Cui rex dixit : ’ Si mihi dederis regnum celorum, rogo te ut nunc ad celum pergam.* Tunc, accepto sacrificio, perrexit ad celum ; et sepultus est in ciuitate Fernan.

⁵⁰ Qvidam^ uir inops, a quo censum multum rex exigebat, uenit ad sanctum Aidum, ut ab eo auxilium quereret. Tunc Aidus semen in terram mittens, dimidium modii ordei in sinum petentis dedit, statimque in aurum uersum est. Et dixit ei Aidus: ‘Hoc regi da, et eris liber.’ Rex autem uidens hoc aurum, dixit seruo : ’ Quis tibi tantum auri largitus est ? ’ IUe respondit : ’ Sanctus Aidus dedit mihi.’ Cui rex dixit : ’ Hoc aurum non accipiam ; set Deo et sancto Aido dimitto te liberum in eternum.’ Tunc seruus ille uenit ad Aidum ; et Aidus granum illud ’ seminauit in terram.

⁵¹ Alio^ autem tempore cum sanctus Aidus oratorium edificare uoluisset, nec tamen artificem habuisset, benedixit manus cuiusdam uiri ineruditi, nomine Gobban ; et statim sapientissimus artifex factus est, et fecit optimum oratorium. Dixit sanctus Aidus: ‘Usque ad diem iudicii hoc oratorium non deficiet.’ Quod completum est.

⁵² Qvadam * autem die exiit sanctus Aidus ad lauandas manus in fonte. Tunc alii de fratribus uidentes eum’ inter se dixerunt : ’ Nullus homo potest commouere sanctum Aidum ad discordiam.’ Tunc uir quidam brutus ex eis dixit : ’ Ego possum commouere eum ad discordiam.’ Erat autem Aidus indutus pellibus uulpium. Exiens autem uir ille brutus, proiecit sanctum Aidum in fontem. Cui Aidus dixit : ’ Brucior es, iuuenis, de isto opere.’ Uestimenta sancti Aidi iuuenis uidens arida esse sine una gutta aque, dixit : ‘Penitet me quod feci.’ Cui sanctus respondit : ’ Bene fecisti agendo penitenciam; nam si non peniteres, terra te absorbuisset. Nunc celum habebis, et quadragesimo die morieris.’

⁵³ Aho^ autem die uenit ad eum equonomus idem’ Mochoe Locre “, dicens : ’ Quid faciemus ? quia iam materiam ecclesie cesam in siluis habemus, sed tamen uiros, qui multa ista onera et grauia deferant, non habemus.* Cui Aidus dixit : * Uos ite in domum uestram, et quicquid in ista nocte audieritis, noUte aspicere.’ In illa autem | nocte magnum sonitum audierunt in ciuitate, et nemo ausus est uidere. Tunc quidam relaicus^ ex eis per foramen clauis prospexit, et uidit multitudinem iuuenum bonarum formarum, cum comis aureis usque ad scapulas, ligna deferentes ; et isti angeU metiti sunt fundamenta ecclesie. Tunc sanctus Aidus dixit angehs: ’ Cessate ab hoc opere.’ Quia nisi uir prospexisset, totam ecclesiam angeU facerent. Postea Gobbanus fecit ^°.

⁵⁴ Quodam” autem tempore, cum sanctus Aidus in finibus Mumunensium ambularet, haut procul a cella sancte Ite, audiuit longum sonum cimbali. Cumque Aidus interrogasset : ’ Quis est iste sonus?’ dictum est ei: ‘Alumna sancte Ite nunc mortua est ; ueni ergo ut resuscites eam.’ Tunc sanctus Aidus misit unum de suis cum baculo suo. Cumque baculus uiri sancti supra puellam positus esset, uiua et sana surrexit.

⁵⁵ Quidam^ fur coronam de peccoribus sancti Aidi furatus est, et comedit. Cumque fur ille coram sancto Aido iurare uoluisset quod animal illud non comedisset, auris corone in labiis illius uisa est, et omnes circumstantes deriserunt eum.

⁵⁶ Alio autem die uenerunt secus Aidum quidam uiri habentes secum unum, [quem] uinctum duxerunt. Cumque per siluam pergerent, quidam latrunculus inimicorum suorum occurrit illis. Tunc illi huc illucque fugientes, uirum uinctum reliquerunt. Et hic uinctus reuersus est ad sanctum Aidum, et liberatus est.

⁵⁷ Quadam autem die sanctus Aidus in angulo ecclesie sue stetit longo statu. Tunc sanctus Mundu, filius Tulchani, uidens eum, dixit illi : ’ Quid est quod uides illuc ? reuela mihi.’ Tunc sanctus Aidus signauit oculos sancti Mundu, et uidit sanctus Mundu totum mundum ab ortu solis usque ad occasum.

⁵⁸ Alio’^ autem tcmpore, cum sanctus Aidus in uia ambularet, occurrit ei Colmanus nepos Fiacrach. Illa autem hora equus Colmani mortuus est. Tunc Aidus equum suum sub curru Colmani dedit. Et cum ab inuicem discessissent, alius equus iacinctus, a Deo missus, sub currum sancti Aidi statim uenit. Cumque Colmanus reuersus esset, equus ipsius uiuus et sanus surrexit in occursum eius.

⁵⁹ Quodam autem die, cum sanctus Aidus ligna pomifera in terram plantasset, uir, qui ei semina malorum ^ deferebat, detulit cum ceteris infructuosa ligna, id est brensei et pruni. | Set sanctus Aidus omnia communiter plantans, de* his arboribus infructuosis ligna fructifera cum pomis fecit.

⁶⁰ Alio autem tempore multitudines populorum nepotum Neill, et Connactorum, et Vlathanensium, et Dail Riati, et Dail Aradii, et aquilonaris totius partis, uenerunt, ut [regem Laginensium, Brandub nomine,] deicerent de regione sua in uindictam Cummascaig, filii Aido, filii Ain[m]eredii. Tunc rex Brandub exiit ad salutandum Aidum. Cui Aidus dixit : ’ Ite ad certamen, et nos omnes in certamine erimus.’ In illa autem tota nocte sanctus Aidus tensis manibus in oratione stetit ; et rex Brandub commisit bellum, aquilonales in fugam uersi sunt, et uiginti quatuor certamina^ in una nocte dederunt se in fugam.

⁶¹ Quidam homo uenit a Roma paraliticus, qui per totum mundum sanitatem sui doloris quesiuit, et non inuenit. Cui^ omnes dicebant : ’ Nullus potest te sanare nisi sanctus Aidus in Hibernia.’ Cumque uenisset trans mare, inuenit sanctum Aidum mortuum. Set saliua, quam in ore sancti Aidi inuenit, illum sanauit ab omnibus doloribus suis.

⁶² Fuit uir quidam infirmus annis triginta in finibus Laginensium, nomine Finanus. Hic in die festiuitatis sancti Aidi, que est ii Kal. Martii ^, uidit currum mirabilem de celo descendentem ad ciuitatem Fernan, in quo erat clericus amoenus et femina palliata. Et interrogauit eos quinam* essent. Et respondit clericus : *Nos sumus sancta Brigida et Aidus, uenimusque ut benedicamus loca nostra et eos qui nos suis donis et oblationibus honorificant in die exitus nostri. Tu uero letus esto, quia in die tercio ad celura ibis.’ Post hec exiit currus ad cellam Daro.

⁶³ Alio autem tempore sanctus Malling in Lochar principatum Fernan tenuit, et in lectum sancti Aidi ascendit. Cui quidam clericus dixit: ‘Noli ascendere in lectum sancti uiri.’ Dixitque Malling : ’ In illo dormiam ‘. Cumque in lectulum ascendisset, statim dolor grauissimus apprehendit eum. Tunc ait Malling^ :

⁶⁴ A Isu; O ro fetor ar saethu, Galar fil form, inmain de, Ce nombebad, a Isu.

⁶⁵ Set tamen dolor non cessabat urere illum ; iterumque dixit Malling:

⁶⁶ A Isu ; O ro fetor ar lussu, Nommicc, na bad iar n-assu Nimtha liaig, acht tussu.

⁶⁷ Sed tamen dolor non cessabat torquere eum ualde. Iterumque Malling dixit:

⁶⁸ Do croch, a meic De bii, Ar cech galar, ma domthi, Minomicca sin, ni fil Arde nodicca fo nim.

⁶⁹ Tunc Malling surrexit de lectulo, et promisit quod in illo lectulo non I dormiret iterum. Et dixit Malling : ’ Non quisque dignus est dormire in lectulo sancti Aidi ; ego non dormiam in eo.’

⁷⁰ In hoc apparet quantam gloriam sanctus Aidus habet in celis, in cuius lectulo nemo potest dormire in terris. Sanctus enim Aidus inter choros angelorum et apostolorum et omnium sanctorum epulatur in celis, in gaudio sine merore, in regno sine fine, in uita sine morte, in conspectu Domini nostri lesu Christi, cui est honor et gloria in secula seculorum. Amen.