Wasserschleben (ed.), Die irische Kanonensammlung (1874) — Latin text, unedited OCR

Liber I («■). De episcopo (CapitnU xxii).

Cap. 1. De nomine epücopi.

(V»t I. 1 i M»trit L 4.)

Epbcopns *) DOmeD a graeco ductum, os in na convertens, quod latine superapecnlator eive auperinteotor dicitnr.

Isüorus") ait : scopus quidem intentio est, ergo epi- scopnm latine superinteDdentem posBumus dicere.

laidorus’) : Episcopataa autem, ut qaidam prudentinni ait, nomen est oneria non honoria. Notandum eat, quod epiecopi sacerdotes nominaDtur , nee non (b) et prespiteri aacerdotum nomine cenaentur. Item aciendum eat, episcopos et prespiteroa in nova lege (c) Bumaiase vocabula, sacerdotes vero sive in veteri sive in novo nuncapatoa.

Cap. 3. De hia qui nomen episcopi indigne nsurpatU. (Tat. I. 2 ; Uonac L 89.}

Epiacopi *) (d) non omnes epiacop! habentur. Augustinus : Epiacopua in quantum desideravit honorem, in tantum majore periculo gravatnr.

‘) Vergl. Wa. de off. n. ö. c 8.

») A. «. O.

■) A. m. O. und 7. o. 1.

*) VoTg], BiBron. Ep. 14 *d Heliodor. e. 9. (k) In 8 ■tobt im Anfange : /■•- (o) ttg. mazün« : 6. 6.

c^‘mU ci^äula loneloa tgnedL (^^ Paubu ait : add. 6. Monae.

(b) tamtn : t.

4 Über L

Hieronymua : Cavendum est episcopO; ne dum noraine tantum nominetur^ opus episcopatus sui amittat. Multi epi- scopi nomen honoris desiderant, opus honoris devitant

Cap. 3. De initio setcerdotü in tOraque lege,

(Yat L 8.)

Isidorue ^) : Aaron primus in lege sacerdotale nomen accepit; primusque pontificali stola indutns victimas obtullit, jubente Domino ac loquente ad Moysen : accipe Aaron et filios ejus et rel. Quo loco contemplari oportet; Aaron summum sacerdotem, id est episcopum figurasse^ et filios ejus prespiterorum figuram praemonstrasse ; Moysen vero figuram Christi insimulasse. In novo quoque testamento post Chri- stum pontificalis ordo a Petro apostolo et Jacobo episcopo episcoporum (e) caepit.

Cap. 4. De inposüione manuum in episcopum.

(Vat L 18.)

leidarus *) : Quod vero per manuum inpositionem epi- scopi ordinantur, antiqua institutio est. Isaac enim patriarcha inponens manum suam super caput Jacob benedixit ei; simi- liter Jacob filiis suis. Sed et Moyses super caput Jossue (f ) manum suam inponens dedit ei spiritum virtutis et ducatus in populum (g) Israel. Sic et dominus noster Jesus Christus per maiius inpositionem benedixit apostolis suis et praecepto Spiritus saocti Paulo et Barnabe ab apostolis manus inposita est in episcopatum et sie missi sunt ad evangelizandum et reliqua.

Stnodus Carthaffinensis ^) ait : Episcopus cum ordinatur, duo episcopi ponant matius et teneant evangeliorum codicem

*) De offic IL 5. 0. 2—5. •) A. e. O. c. 9. 10. *) Stott eccl. ant o. 2 (90). (e) €i Joe. <p. epite. : fehlt (f) Jetu Nave : leid.

^^ (g) popuio : 6.

C*p. 3. 4. 6. 6. 6

super cspnt, id est snper cervicem ejns, et uno fundente bene- dicäonem ceteri omnes episcopi , qai adsunt, juxta manas c^iscopi manas aaae super capat ejus tendant.

Cap. &. De 60 quod non untta tmwm ordinet. (Vmt I. 19.)

Isidorus “) : Porro episcopus non ab uno, sed a cnnctis comprorincialibus epiacopis ordinetur, ne aliqnid contra fidem unins tirannica auctoritate moliretur; propterea ab omnibaa convenientibus conatituitur, ac non minas ac tribua praesenü- bas, caeteris tarnen consentientibos, testioionio litterarum.

Sinodus Cartaffinensis ‘) (h) ait : Tnnc consensu cleri- comm et laicornm et totius provinciae episcoporum msxime- que metropolitani Tel epistola vel auctoritate vel praesentia ordinetur episcopus (i).

Cap. 6.

De haculo et annulo episcopi. {T«. I. so.)

laidorva **) : Huic com consecratur datur baculus, nt ejns iudicio snbditam plebem vel regat vel corrigat vel in- firmitates infirmomm sustineat. Datur ei et annulus propter Signum pontificalis honoris, vel signacalam secretorum, ne indignis quibusque sacramenta Dei aperiantar.

Oregoriua “) : Quid per baculom oisi pastoralis cnra Signatur? Baculus enim sastentat, custodit, erigit(k).

■) De ofSa U. fi. o. •) Butt Md. aat. o

“) i

L 0.

“) Qngoi I In BTBDg. Lib. II. homiL 38. p. 1&S6).

(b) lltm tin«Ai* AnUoten*. tt Car- la). Jüc. : 5.

(i) In 5 folgan noch Exoupte ftiu ApoBt cuL 1, Niceu. 4, Autioc. 19 und Cirtbig.

1. 9 (ed. Uanrio. T. I-

(k) Cod. 4 bat folgenden ZoMta : Conepiicopi, i. e. Ticatü epiaaoponiiii rel uniu« plebii ab nno apitoopo ordiDBntDr, bi aatem a lolo epifcopo ciritatis, cni adjaeent, ordinontDr (laid. de ofSo. U. 6. o. 1).

6 Liber L

Cap. 7. De eo gut ardinandus est.

(Yat L 21.)

Patdue ^’) : Unias uzoris viram sacerdotem querit ecclesia, aut de virginitate suroptum (1).

. Item idem ^’) : Neinini cito manus inposneriB.

Idem ‘^) : Non neophytnm, ne in superbiam elatus putet se, quod non tarn ad ministerium humilitatis, quam admini- strationem saeculi potestatis accipit ordinationem.

Istdorus ^^) : Qnomodo enim valebit homo saecuiaris sacerdotii ministeriam adimplerO; cujus nee officium tenuit, nee disciplinam agnovit? Nunc vero saepe cernimus, plures ordinationem facere, non quos ecciesia elegit, sed quos vel ipsi amant vel quorum sunt officiis deliniti vel obsequiis, vel pro quibus malorum quispiam rogaverit, et, ut deteriora dicam, qui; ut ordinarentur, muneribus inpetraverunt (m). Alii suc- cessores filios vel parentes faciunt et conantur, posteris prae- sulaturae (n) relinquere dignitatem; cum hoc nee Moyses amicus Dei facere potuit, sed Jessum de alia tribu elegit^ ut noverimus; principatum in populo non sanguine defendendum (o) esse, sed vitae meritis.

Sinodue Cartaginensü ^*) dicit : Qui episcopus ordinan- dus est, ante examinetuF; si natura prudens, si docibilis, si moribus temperatus, si sobrius, si vita castus ; si bumiiibus affabilisy si micericors, si literatus, si in lege Domini instrn- ctus, scripturarum sensibus cautus; et ante omnia, si fidei docu- menta verbis simplicioribus adserit.

<*) 2 Timotii. 8. y. 2.

^ 2 Timoth. 5. t. 22.

M) 1 TÜDoth. 8. T. 6.

*<) De off. U. 6. e. 18.

^ Statt eccL ant e. 1.

(1) Die folgenden drei Abscbnitte ant o. 1. 22. 67, Laod. 57, Nicen. 2, fehlen : 6. Chaloed. 2. 25.

(m) Statt des Folgenden enth. (n) prauulahu : leid.

Cod. 5 eine Reihe Ton Ezoerpten (o) MN^ntm defenndmm : Wd.

aua Sjn. AareL V. o. 10, Statt ecci.

Cap. B- De moribus episcopi. (Ttt L 32.)

laidonte “) : Hujus nermo debet esse puras et apertna, pleDus gravitatis et hoDestatis, plenus snavitatis et gratiae, tractans de raisterio legis, de doctrina fidei, de virtate con- tinentie, de disciplina justicie, cujus prae ceteris speciale ofG- ciam est, scripturaa legere, percurrere canones, exempla san- ctorum imitare, jejuniis, vigiliis, orationibas incumbere, curam pauperum gerere, esurieotes pascere, nodos vestire, peregri- noa snscipere, captivos redemere, viduas ac papillos taere, cujus diTersorium cuuctorum debet esse receptaculum; laicua autem uuum vel duos suscipiet, nt impleat hospitalitatis offi- dum, epiacopuB autem, ei dod recipit omnes, iohumauus est.

Binodua Romana “) (p) dicit : Episcopus non inradat alieuam parocbiam, non ordiuet alium clericum alicujus eccleaiae (q), ueque de diocesi ad diocesim alteram transeat, quamvia vocati a popnlis, ueqae ullas ordiuatioueB faciat sine cocseosu epiacopi, si noo, vacu& suot omuia, qaae gesserit, et iaania, et ipse deponetur et praedamnatua, ut et canon apostolorum >*) dicit : et iUe degradetur et illi, qni ordinati annt

Non *”) praesumat praetium ordinationis , non praeeumat dona iniqnoram, quae reprobat altiasimus, non ambulet siue preapitero et reltqua.

Cap. 9. De tempore quod debet e^necopus abesse ab ecclesm. (V«t. H. 166.)

Sinodits Sardiniensia “) (r) dicit : Nalli episcopo ticeat niai 111 ebdomadibuB abeBse ab ecclesia.

“) A. ». 0. o. 17—19.

■«) 8;ii. Antioeh. & 29. SS.

■^ C. SS.

*^ Byn. Chalcad. o. 2.

*■) Sjn. Sirdie. o. IG. (p) JtoM. : rahlt 4, Sm. Amihece. : fi. (r) Smdicttu.

(q) Dm Folgende bis : oidioati nurt «tebt dot in ft.

8 Ltber I.

Item ainodua Aurdienaü (s) alt : Episcopnm oportet ne per onum domiBicam diem ab ecciesia sua deesse, si autem per duos afiberit, in exilium mittendas-est; si vero solemni- tatem neglexerit in sna ecciesia (t) celebrare , degradetur (o).

Sinodtu Aurdianensü ^) (v) dizit : Non liceat episcopo^ nisi infirmitas sit, deesse ecclesiae^ cui prozimns est.

Cap. 10. De variis episcopi observatianibus.

Sinodus Cartag. ait : Ut ^) episcopus non longe ab ecciesia hospitiolam babeat.

dt **) episcopus nullam rei familiaris curam ad se revo- cet; sed ut lectioni et orationi et verbi Dei predicationi tan- tum vacet.

Ut ^) episcopus in ecciesia consessu prespiterorum subli- mior sedeat; intra domum vero coUegam se prespiterorum esse cognoscat

Ut ^) episcopus vilem suppellectilem et mensam et victum habeat pauperem, et dignitatis suae auctoritatem fide et vitae meritis querat.

Ut ‘^ episcopus gentilium libros non legat, hereticorum vero pro necessitate et tempore perlegat.

Ut ^) episcopus tuitionem testamentorum non succipiat

Ut ^) episcopus gubemationem viduarum et pupillorum et peregrinorum non per semetipsnm^ sed per archipresbite- rum et archidiaconum habeat

**) Annl. L c. 81. Veigl. unten 11. 25.

**) Statt, eool. ant c 14 (1).

*•) Das. a 80 (8).

») Das. c 86 (3).

*•) Daa. o. 15 (4).

*^ Daa. o. 16 (5).

*•) Daa. c 18 (6).

») Daa. c. 17 (7).

(s) AureL fehlt : 4; Niee». : 5; (n) dimee pemtleat Meiatur : 6.

B»Umens. : 6. (y) Fehlt : 8. 4. 6.

(t) m tuo wtamtuUno : 6.

QV- 10. II. B

üt ■”) qiiscopDs nee provocatna pro rebus transitoriia litiget

Ut “) episcopas ad sinodum ire aatis gravi uecossitato iDhibeatnr, aic tantam per personam legatum mittat, bubco- ptuniB salva fidei veritate qnidquid sinodus statuerit.

Ut “) episcopua vel clericus de loco ignobiliore per am- bitionem ad nobiliorem aon tranaeat

Ut **) epiacopas abaque cönsilio preBpiteromm saomm clericoB non ordinet, ita ut avium teatimonium querat.

Ut ^) epiacopus nulliuB causam judicare audeat abBque praeaentia clericonun euorum, alioquio inrita erit sententia epiacopi, niai praeaentia clericorum auorum confinnetur.

Ut **) epiacopus quo (w) loco sedens stare preBpiteros non patiatnr.

Ut “) episcopna rebus ecclesiae tanquam commendatis, non tanqcam propriia ntatar.

Ut ‘^ episcopns nullum prohibeat ingredi eccleaiam, andire verbum Dei, aive bereticum, Bive Judeum, bitb gen- tilem, usque ad miaaam catecuminorum ‘^).

Cap. 11. De aetat^ua quOma provehüur quin ad epücopatvm, (Tat. L 23; Hatril I. S.)

Tribus ordinibns aetas episcopalis eligitur. Primo de virginitate et eccleaiasticü instittUia,

‘^ Stitt «ecl. ut. o. 19 (8).

“) Dm. 0. 30 (3).

“) Dm. o. 27 (11).

■^ Du. c. Sa (10).

••) Dm. c S3 (I*).

•^ Dm. c 34 (12).

•^ Dm. c 81 (16).

“) Dm. e. 84 (16).

**) Im Cod. 6 eoth. dieb Kap. noeh EzMrpte »■ BUtL eod. ut. 0. 88 (66), 66 (1 7), SyD. VMen«. L 6. 8, I>«>d. 40, Arverq L 1 1, Aorel T. Ö, CoMtut 2. 8, Afric 23, Ancyr. 18, Atiliocli. 16, Apottol. o. 87. (w) fiiofi6el : Sutt

m

10 Liber I.

Sinodtts ^) (z) : Puer autem ab infantia ecdesiaaticis roinisteriis deditus usque ad XX aetatis suae annum lector sive exorcista stet; ostiarius et subdiaconua XXIIII anno (y), diaconuB XXV, presbyter XXX”, episcopuB vel XL” vel XXX”* sive LX”* anno (z) sacerdos ef&ciatur; ut Isidorus aity quia in ea aetate ühristus predicare orsus est (aa).

ßecundo de unitu uxoria viro juvene. Binodus^^) eadem : Qui autem ab accessa adolescentiae usque ad XXX annum aetatis suae probabiliter vixerit una tantum virgine uxore sumpta contentus, IV annis snbdiaconus et V annis diaconus; XL”* anno presbyter, L”* episcopus Btet (bb).

Tertio de grandevo laico. Binodua^^) eadem : Si vero grandis aetatis sit laicus et necesse sit, ut episcopus fiat, biennio sit lector, V subdiaconus, X diaconus, post XII (cc) annos prespiter sive episcopus sub- rogetur (dd).

Cap. 12. De eo quod non aliunde vocandus ait, gut ardu

natur, nisi ex necessüate. (Vat. L 24.)

Bynodus Alexandrina ^) (ee) : Tunc alter de altera eli- gatur ecclesia, si de civitatis illius clericis, cui est episco-

**) Zoflimi deor. e. 8 (Dionyi.), Siric decr. o. 10 (Dion.).

^ Siria deor. a 9 (Dion.).

«1) Biric e. 10 (Dion.).

**) Coolettin. deor. o. 18 (Dion.).

(x) Sm, Cana^. : 4. 6, Sin, aive (bb) In 6 folgt noch ein Annag

Zojtmtff vi Sirieiug dix. : 6. ans Decr. Siric o. 18 (Dion.).

(y) nn annia : 8. 4. (cc) XY : 6. Matrit

(s) MM — iumo : feblt 4. 6. 6. (dd) In 6 folgen noch Anaaflge ans

(aa) In ö folgen Excerpte ans ßyn. ^T^- ^^^\ ^” * ^^ ^^^” ^^ (^^

Agatfa. c. 17, Coeleat c 16, ßyn. Nicaen. dtirt).

Arel. II. 54, Avem. I. 2. (ee) AUxemJria : 4. 6.

Cap. 12. IS. 14. Ifi. II

pas (ff) ordinaDduB, duIIub digniis potent reperiri; siiniüter et grada iDferior (gg).

Cap. 13. Da ordinationibus inlicitis movendis.

Sinodus *’) eadem : 8! quae sunt ordinationes inlicite factae removeaiitar ; similiter ordinatores potestate ntique ordi- nsndi priventur, nt nulla religionis reverentia obscuritate fuscetur (hh).

Cap. 14. De eo quod habant epiacopi auctoritatmi ligandt atque solvendi. (Moiua. I. 9S.}

Oregoriua Romanus **) : Epiacopi auctoritatem ligandi vel solvendi snBcipiunt, qui gradum regimiDia sortiuntur, grandis honor est, Bod grave pondus istius honoris.

Pefnu *”) dicit de demente Romaoo, buo ancceasore : qneni prae ceteris homiDibns expertus sum Deum colentem, bomiaes diligentem, cautum dicendi, studiis dedituni, aobrium, benignom, justam, patieDtem, Bcientem; propter quod trado Uli poteBtatem ügandi ac solvendi; ligabit eoim quod oportet ligari, et eolvet quod oportet solvi.

Cap. 15. De eo quod imago Christi ^nacopua est. (HonM. L 93.)

Auffustiaua ait : ChristuB imaginem Dei babet, sicut epi- scopuB imaginem Christi (ii).

“) A. «. O. c. 19 (Dioo.).

**) Qregor. I in Evuig. Lib. IL homü. S6. c. 6 (T. 1. p. 1666. ad. Hanrin.}.

•*) Ep. I Clement ad Jaoob. c. 2 (Binschlaa pMDdo-Ud. p. 81).

(f Fehlt 3. (ü) Im Cod. 6 folgaa Ausflge ana

(gg) tbrnlittr n. a. w. fehlt B. 6. 6. ßy»- Antwoh. 11. 12. 14. 16. 17. 18,

(hh) In 5 folgen norf. Anarfge an. ^’- ‘ S-^«” »-’=’ f*^ ‘’■*’■■

8Utt «cl. «rt. c 68 «. 89 (sl 86). «»«»’• ^”"^ ^ «• *™”- ^ ‘■

’ 21, Carth. m. 7.

12 Liber I.

Cap. 16. De eo quod nullus debet judicare epüccpos.

(Vat. IL 161 ; Monac. I. 94.)

Jn hütaria ecclesiastica ^) : Constantinus rex ad episco- po8 ait : Vos non potestis ab hominibus judicari propter qaod Dei BoliuB inter vos exspectate Judicium et reliqua.

CHldcta ait : Habent quippe sacerdotes et episcopi terri- bilem judiceni; cui pertineti et non nobis, de Ulis in utroque seculo judicare.

Item (kk) : Conepiscopos et conabbates nee non consub- jectos non judicare melius est.

Cap. 17. De eo quod elegü epücopus successorem ipso tnvenJte

et sospüe. (Vat L 69.)

In kieioria ecclesiastica ^^ : Alexander quidam confes- sionis titulo satia clarus Hierosolimorum ecdesiae subrogatur episcopus^ cum superesset adhuc NarcissuS; qui prius ibi fiinctus est pontificatus officio.

Item ^) (11) paulo post : Verum jam ipse senio affe- ctus (mm) ; cum pontificatus ministerio sufficere non posset^ Alexandrum ^ qui jam erat episcopus alterius loci^ divina in- spiratio (nn) in adjutorium Narcissi senis evidentissimis reve- lacionibus evocavit in nomine (oo).

Item ^) : Multa illic scripta Anatolius reliquit; quibus salutaris eruditio scire volentibus innotescat; huic primo Theo- tecnus sacerdotium Cessariae tenens in episcopatum manus

^) Bnfin. I. 2. Siehe unten XXI. 29. «^) Eoseb. (interpr. Bofin.) VL 8. «) A. *. O. VL 11. *•) A. *. O. yn. 29.

(kk) Dieser Abschnitt laatet 16: (11) Das Folgende fehlt : 6.

Sinodus : Contra epucofot ef amtra (mm) fettut : Ea^eb.

abbaUs H non gmbdiloM non judUare (nn) dUpentatio : Euseb.

Ml. (oo) i. nom, fehlt : Eoseb.

C*p. 16. 17. 18. 19. iS

ioposutt, nnde et aliquando tempore pariter cam ipso Theo- tecno Cesariensi ecclesiae praefuit.

Sinodua ait Sardinenaia (pp) : Si episcopo animaa nostras et colla noatra sabmittamaB, quanto magis gubern&re ecctesiam et succeBaorem ordinäre.

Originea : Quid vobis videtur mutare gubematoriB nostri sententiaiD ; si enini ill! Deus majora credidit, cur mmima non credimua? (qq).

Cap. 18. jD« eo quod debet electio bonorum post obitum ob-

servari et in exitu vüae deceaaona epiacopi (rr).

(Vat. L 70; Monac L 86.)

Sinodus ^) ut : Na)lus episcopos BucceBaorem sibi in vita Bua faciat, aed post obitnm ejus bonum eligant

Item Sinodus definivit : Epiacopum ordinäre BucceBsorem in ezitn vitae consenau Binodi et regionis ipaiiis aententia, □e inritom fiat (sb).

Cap. 19. De eo quod alienae gentis epücopus eligitur. (Tat. L 74.)

PoBt XV (tt) episcopoa, qui extra circumcisionem post Jacobum Hierusolimae civitati pracfuerunt, primus ex gentibua Uarcua ejusdem catliedrae episcopus eligitur, pont quem iiinu- nieri ccteri ex gentibas (uu). Item Marcus discipulua Fctri, geilte Judaeus, Äiexandrinae urbi Aegyptiorum praefuit. Item Alexander, gente Capadocua Hierusolimae ecclesiae episcopus eligitur ab omuibus in hospitio adorandi gratia et locorum aauctorum videndi causa Tcniena. Item Anatolius Alezan-

*«} TorgL Antioch. o. 2S (Dion.).

(pp) Sardtni. : 5.

(qq) In S folgt 870. AtmL T. “c. 8. (tt) XII : 6; T : 6.

(it) De to q. dtb. et. ion. obtr- (an) p. q. paaif innumtroi ex ^eit-

viri im eligendo Mtcceitore : 6. libiu tpiteepat in lutnualtm pratfiäna

(m) In S folgen Anasfige an* An- kiiloria eecleiiaitica tttlit ea t 6.

^

14

Liber I. Cap. 30. 21. 22.

driDos Cessariensi ecdesiae praefuit et postea Landicensi ecciesiae praefait.

Cap. 20. De eo guod coram epücopo infirmo sacerdos nan

miniafyreL

Sinodus **) ait (w) : Si quis episcopus in infirmitatem aot in hebitudinem inciderit, ant officium oris amisserit, ea qnae non nisi per episcopos gerontor, non ^ub praesentia sua presbiteros agere permittat, sed episcopnm evocet, cui qaod in ecclesia agendum fuerit, inponat (ww).

Cap. 21. De eo guod ^piscoptu sine consäio clericorum suorum de rebus ecciesiae nihil donat.

Sinodus “) (xx) ait : Irrita erit episcopi vel donatio vel yenditio vel commendatio rei ecclesiasticae absque subacri- ptione clericorum saorum (77).

Cap. 22. De episcopo excommunicando, qui aliena rapiL

Sinodus ^) (zz) : Episcopos, qui alterius episcopi (aaa) parochiam rapit, excommunicandus est, nisi legitimo ordine peniteat (bbb) a pace et missa et mensa (ccc).

**) Anuis. 1 30.

^ Statt. oceL ant c 32 (60).

“^ VeigL mkten Üb. XL. c. 1 :

(yy) 8m. a. fehlt : 5.

(ww) Amfdoorum nmo äm M : add. 5. In 6 wird hier ein Ki^). eingeschoben : üt ea fitod etameki efUeopaimm ae- eipumL Dionimu txigmu. Eonn- dina ai per inaidiaa a. a. w. : Can. Apoet 21. 22.

(xz) am. a. fehh : 5.

(J7) «I Corfk mimA» add. : 5; hierauf folgen Antioch. 24 (Hisp.),

JloiiMni. und Byn. IL Patric c 4.

Agath. 38, Epann. 17, Sardic 15 (als Nicaen.X Araos. L 10.

(ss) Kmriktig. : add. 5.

(aaa) «ei atitmiuM tMaÜs : add. ft.

(bbb) Min ~- poM. : fehlt 6.

(occ) mm9m et pmee H aietisa : 6. Hieranf folgt in 6 : lfm Dkmtinis est^mis et Lmtrtmtm» anctoritatis graecae peritissimiis de eodem oansa dicant : Episcopo non licet •H*wfm parochiam rapere o. s. w.

LIber n. Ctp. I. 2.

Qai “) (ddd) aatem episcopuci vel presbyterum occiderit, regi ad jndicandam remittendus est

EpiscopUB ^) noD exeat ad aliam parocbiam et suam relinquat’, niai multoram episcoponina judicio et mazime sup- plicatione perficiat.

Liberll. Deprespiterovelsaeerdote(Capituiaxxvii).

Cap. 1. De nomine prespüeri. (Vat L B4; UMrit I. b.) Preepiter ‘) graecum oomen est, quod latine senior dicitur. laidorus *) : Prespiteri vero merito et aapientia dicuntor, nou aetate, ut in proverbiU dicitur : Gloria senum canities. Qaae est eonim baec canities? Hand dubie quin sapientia, de qua scriptum est : canities hominum prudentia est.

Sacerdotes ‘) (a) dicuotur eo, quod sacrum ducatuni prae- bent populo.

Cap. 2. De exordio jn-eapüerorum. (Vat L 86.) iMdorue*) : Prespiterorum ordo a filiis Aaron principium aumpait, qui sacerdotea vocabantur in veteri testamento, hi

2-

“) *) •) •) •) (ddd) Cod. S

Talopt

Poeo. Theodor. I. 4. §. S.

Capp. Dächer, c 1S6 in «umat BiÜBardii. S. 157. Vargl. Idd. de off. IL T. §. t. A. «. O. 8- 4.

Orogor. L B«giil. pwtor. IL 7. Iiid. a. a. O. §. 1. Dm Folgende irt nnr im Neoeaes. 13, Antioeh. 10, Anqrr. IS, enthalten. Dagegen folgen Conitant. 1, ChalMd. I9, Antioeh. ch Statt, eed. ani c.S8 (Ql), 20, Can. apoiL SS, Nicaen. 6, Carth. 4, Antioclt. 9, Arel. IL 6, IIL 2, Arrein. L I. 1, Agath. 86, Aniel. V. 18, (a) Dl tl Bierommtudica : Saoerd.

1, Chaiced. 9, Epaon. 4. 37, add. 0.

16 über II.

sont, qui nunc appellantnr prespiteri, et qui noncupabantor principes sacerdotum, nunc episcopi nominantur. Quam- quam ^) et Melchisedech prior obtulerit sacrifidum ante Aaron, etpost hunc Abraham et iBaac et Jacob; sed isti spontanea Yoluntate, non sacerdotali auctoritate ista fecerunt.

Cap. 3. De eo quod ordinantur preapüeru

Sinodua Kartaginensia ^) : Prespiter cum ordinatnr, episcopo eum benedicenie et manum super caput ejus ten- dente(b), omnes prespiteri^ qui adsunt, manus suas juzta manum episcopi super caput illius ponant (c).

Cap. 4. De similüudtne et dietantia mtntaierii epücopi et

prespüeru (Val m. 1.)

Isidorus ^) de prespiteris ait : Bis vero sicut episcopis dispensatio ministerii Dei commissa est. Praesunt enim ecclesiae Christi et in conpositione divina corporis et sanguinis consortes cum episcopis sunt, similiter et in doctrina aposto- lica et in oiBcio predicandi; haec sola auctoritas summo sacerdod clericorum ordinatio et consecratio reservata est et rel. (d).

Cap. 5. De caueis qutbus immolahant sacerdotes legi naturae,

quorutn prifnus MelchtsedecJL (Vat UI. 2; MeoAO. L 96.)

Hieronimus : Melchisedech (e) tribus modis primo pro se ipso obtulit^ ut de bonis presentibus non extolleretur et maus

») A. s. O. IL 6. §. 1.

*) Statt ecd. ant. c 3 (91).

^ A. a. O. S. 1. 2.

(b) leiiente : 6. Statt. (d) In 5 folgen noch Neoeaes. 18,

(c) In 5 folgen noch Can. apostoL Laod. 56, Gangr. 4. In 6 folgt ein 2. 17, Syn. Arel. II 1. 2, Epaun. 2, Kap. :Deiiiort&iisprei|wrm (Tat 1.86). Neocaea. 9. 12, Sardic 1, Chalced. 5. (e) Umtom. Jfelei. : fehlt &

w

C*p. S. 4. 6. 6. 7. 1?

disperaret et mala aoa aboleret, secundo pro Bua familia, quao in commodis seciüanbDs viveret, tertio in fignram corporis Christi et sanguiuiB.

Qregoriua dixit : Job obtuliase oblationem Oomiao pro filiie legitur, is qua III conünuit, priiuo, ut ae ipee in bonis filionim suonim elevaretur, Becuiido et pro filiia, ne in pro- speris peccarent, ut ne forte peccarent fUii mei Domino, terl^o in figuram ChriBti, et per quam in plagiB memit non peccare, ut noD peccavit Job ih omnibus hia.

Cap. 6. De cautia quibus immolahant aacerdotes legalüer,

guoTvm primu» Aaron.

(Tat m. 3.)

Aaron primo pro se et pro filiis suis offerebat, secundo 2|

pro peccstia populi, tertio in figuram Christi, aicut et ceteri -’^”

ascerdotes immolabant £[

Cap. 7. D« IV generibua oblationum legaUter figurantibua ^,

Christum, ^^

Isidoru» *) : La exordio Levitid IV genera principalium I

obladonum describuntur, primum vitulum de armentis inma- 7

culatum, secundum agnnm de ovibua, tertium turtorem et -

columbam, quartum similagioem consparsam, oleo unctanij

clibano coctam. Reliqua antem omnia pro qualitatibus causa- ‘.

nun in persona popoli offerebantnr. Primum itaque vitulua de armentis Christum demonstrat, de patriarcbis genere

deecendentem. Hie aratro crucis sue terram carnis noatre ^,—

perdomnit; aecondo hostia de ovibus, hoc est Christus per i”*i

iimoceDtiam agnns nominetur, tertio sacrificiura turtur et columba, hoc est caro Christi spiritui sancto Bociata, quarto similago ecclesiae figuram dennnciat, quae quaai gimulare muitis graois credendum collecta est, et legis et evangeliorum mola, inter litteram et spiritum separat, oleo pemncta spiritoa

-c^

■) QuMtion. i. Levit o. 6 (ed. Atst*!. T. Y. p. 410).

18 Liber II.

Cap. 8. De causis quOma tmmolavti Christus primus in novo

testamento sacerdos. (Vat m. 4; MonM. L 99.)

Augustinus ait : Multis modis Christas obtalit, primo pro sua came infirma, secundo pro apostolis in tempUitione futaris, tertio in exemplum ecciesiae postea, qnarto pro animabus ab infemo solntis in hora mortis sue. Inde Paulus : Si sangnis yitulorum et hircorum et cinis vituli aspersus redemit peccata hominumy quanto magis sanguis Christi redemit eos.

Cap. 9. De modis quHms nunc ecclesia immolat.

(Vat m. 6.)

Sinodus (f ) : Nunc ecclesia multis modis olBFert Domino (g), primo pro se ipsa, secundo pro commemoratione Jesu Christi, qui dicit : hoc facite in meam memoriam (h) , tertio pro ani- mabus defiinctorum.

Cap. 10. De diverso sacrificid per IV leges*

(Tat m. e.)

Melchisedech vinum et panem obtulit, Job (i) holocausto- mata, Aaron agnos et vitulos columbasque et turtures, Chri- stus corpus et sanguinem obtulit (k).

Cap. 11. De Jure sacerdotis a populo.

(Tat m. 11.)

Lex *) dicit : Primitie omnis populi Israel sacerdotis erunt et decimae et plura de primogenitis.

*) Nomer. 18. y. 17. 19. (f ) t&eriMiuw : add. 6. ei oonsocrabat ei oblationem ad oom-

( \ Fehlt - 6 mnnioandum; Teniens autem qnidam

ad Benem. aoensaTit ei presMtemiii, (h) eümmmmvroHmum : 4. 6. ‘^

qui oontoete yeniens ad agendom (i) Jücob : 5. ministeriom scandaliiatnT, non ^pe-

(k) In 6 iBt hier ein K^>. einge- rnit ei et üle dieoesnt Tane rere-

•choben : At ee fmod non »«etf imiii- latam eit aeni , et yidebam qnaai jime MMulrflMlit ew^m^imm wiUn. In pateam aoreom o. a. w. hia : et fedt

wüm Mmct^mm. Foit qaidam toli- eam nont prina nnetifieaie aibi ob- tarina et yeniebat ad eum preabtter lationem (Vat IIL 19)«

Csp. 8. 9. 10. 11. 12. 18. 19

Item *®) : Victimam pro peccato et delicto comedant ipsi et omne votum in Israel et omnia libamenta ex omnibus, quae offerantur, sacerdotum enint, et primitiva ciborum vestromm.

Item ‘’) : Pectusculum et armum dextrum tnli a filiis Israel jure perpetuo et sacerdotis erant

Item ^’) : Qui altari deserviunt de altario participantur.

Item : Non Aaron fecit sibi vestimenta, sed Mojses et alii ; quod significat^ omnia necessaria sacerdotis a principe fieri.

Item : Non Aaron cedebat hostias nisi paucas, sed popu- los, manmn tantum ponebat super caput ejus; significat : sacerdotes in cibo non laborare.

Item : Non Aaron portabat tabemaculum et ntensilia ejus, sed tantum involvebat; significat : ministros fieri cum sacer- dotibus (I).

Cap. 12. De poenis resietenHum sacerdotL

(Vat m. 12.)

Lex ^’) dicit : Qui- superbierit nolens oboedire imperio sacerdotis, qui in eo tempore ministrat, moriatur homo ille et auferes malum de Israel (m).

Cap. 13. De indignia mercänHbus sacerdotium et de vendenti-

hu8 danum Dei.

Oregorius Nazanzenua (n) : Quicunque hoc donum studet donatione mercari, dum non officium sed nomen attendit, sacerdotem non esse discemimus, sicut is, qui invitatus rennuit; quesitus refugit sacris preesse altaribus, sie is, qui ultro ambit vel inoportunis se ingerit , procul dubio repellendus, nam qui

^^ EMoh. 44. T. 29. 80.

“) Nnmer. 18. r. 18. *») 1 Corinih. 9. r. 18. ») DenteroiL 17. r. 12. Q) In 5 folgen noch Can. apost apost 42. 8, Neooaes. 1, Aoxel. I. 9, 40. 82, Statt eccl. ant. 86 (87). Anram. L 18.

(m) In 5 folgen noch Nicaen. 2, (n) fiauuM, fehlt : 6.

Epann. 40. 82. 22, Agatii. 9, Can.

2*

80 Liber II.

sie ad altaria conscendit , quid agit, nisi at crescendo decre- Bcaty et ascendendo ezteriuB interius in profiindo disceadat

LuciM ^^) in actibus apostolorum : Dicit Petrus ad Sjmonem magum : peeunia tua teoun sit in perditionem , ezistimasti enim donum Dei precio mercari.

Oregor, dicit : In templo columbe vendebantur^ quid per co- lumbas) nisi Spiritus sancti donum significatur, sed vendentes eos significant, qui pro inpositione manuum terrena mnnera accipiunt

Cap. 14. J)e eo, guod dananda esi pars aubatatUiae omnis

mortui sacerdotüms. (Vat UL 18.)

Sinodua Htbemensis decrevit : Quia Aaron sumebat partem uniuscttjusque oblationis sive principis sive famuli (o) , et sedatimn commune (p) de substantia omnis mortui dandum est

Cap. 15. De aedatiane communi (q),

(Vat. Vni. 26.)

Sinodua^ Kariagtnensia (r) ait : Sedatium commune (s), si modicum fuerit, respui non debet ; si magnum, accipiendum usque ad praetium vacce (t) ; hoc sedatium anfüget regem et episcopum, cui monachus est et fratres.

Sinodus Htbemensis (u) in hoc sedatium ovem aut prae- tium ejus statuta demensione censuit (v).

Cap. 16 (w). De communiane.

(Vat. Vm. 26; Matrit. IV. 7.)

Sinodus ectdem : Communionis nomen hoc est, viaticum, id est yiae custodiam; custodit enim animam usque dum

“) 8. T. 20.

(o) Sinod. Avemänt. (Hibem. : 6) (s) c om m umi o mh : 6. 6.

docrevit, at de substantia omDis mor- (t) aeeipf Mtd preeimm vacea» ntm

tüi pan detar sacerdotibus , quia Mxctdat : 6.

Aaron sum. p. n. obL s. p. sira sarri : (n) Avermtng. : 5 ; qmdwm

5. 6. Hiktmentmm : ß.

(p) ttdaäomem eommwnem : 4; wei> (▼) dimtntümt iribm esitsiienail : 6.

terbin : daftdam : 4; s. eammmwmU : (w) In Matrit IV. 7 und in 6

6; el Mtdat. — damdum fehlt : 6. Untat das Kapital : Smod. iÜUm.

(q) eomimifitoiiu : 5. 6. Commanio dicitnr, quia omnium fide-

(r) kMhtmmuiB : 6. Unm in exita Txtaa oommnnis est

Cap. 14. 15. 16- 17. 18. 19. 31

stetent ante tribunal Chriati, cui refert aua, prout gesserit propria, Dec archangelus potest ducere ad vitam, uaque dum judtcRTerit eam Deus, nee Zabulua ad poenam traducere, nisi Dominos damDaverit eam (x).

Cap. 17- De tncrepatione maloruin sacerdotum.

Ezechiel a\i : Vae aacerdotibüs, qui comedunt peccata populi mei , hoc est sive eonim sumentes victimas et ooti oraotea pro eis, comedeotes hostias et non corripieiites malos.

Item Gregorius : Causa minae populi sacerdotes mali, nemo quippe ampliua nocet in eccleaia, quam qui perverse ageoa Qomen vel ordinem sanctitatis habet delinquenteni , nam hunc redarguere nullns praesuniat, et in exemplum culpa vehementer extenditur, quoniam pro reverentia ordinis peccator honoratur.

Cap. 18. De poenta pessimorum sacerdotum. Lex ‘^} dicit : Äaron portabit iniquitatem filiorum Israel. Et iterum : Si negligenter hoc fecerit, morietur, aut si noD bono animo hoc fecerit, sive per invidiam, sive per ciipidi- tatem alienarum rerum, ut Slii Aaron offerentes ignem alie- num, aut per düigentiam ciborum et per negligentlam miai- Bterü, ut filii Heli sacerdotis, aut per contentioiiem principatus vel hujusniodi et rel. (y).

Cap. 19 (z). De eo, quod non kabent sacerdotes hereditatem,

nisi Dominum.

(Vat m. 8,)

Lex dicit ; Non dabis eis hereditatem in Israel, ego enim

hereditas eomm. Sed sciendum est, quod VI urbea refiigii

Israel cum suburbanis suis sacerdotum eraot.

IT

“) Eiod. 28. ’ victDS, ergo q

.im prina judicio diTina

m nomi- mam valet, n

3 custodiam, custodit censeatur.

eniin aniitiun, ii9que dam gteterit (x) !□ 5 folgen S;fii, Cartb. UI, 6,

uile tribunal Christi, nee bonus Äraua. I. 3.

ugetua ad viUm, oec ueqiiun angc- {j) In 6 folgt Byn. Carth. III. 8.

las ad penam pcrduoere talem ani- (■) DiesM Kap. Tahlt : ö.

2S Liber IL

Cap. 20. De superfiuia sacerdotum ad ecdesias dandü.

(Yst m. 9.)

. 8inodu8 (aa) decrevit, ut sacerdos omne quod superflumn habeat^ det ecclesiae, et quantam ecclesiae demserit, tantnm ecclesia demat de superfluis ejus.

Cap. 21. De sacerdotibus, ut non quaerant pretium minüteriC

(V«! m. 10.)

Hterawirnua : Sacerdos non qnaerat pretiam miniBtrationis, quia qnod gratift acdpit, gratiB det

Cap. 22. De sacerdotOms, ut non accipiani tnunera iniquorwn. (Yat m. 14» Poemt TalicelL L 7, Coli. Buigerm. bei MaaMen, Gesch. der

QneUen des kaaon. Bedhts, Bd. I, 8. 840.)

Sinodus (hh) definmt, ut sacerdos non accipiat munera ejus, cujus conscientiam non noverit Quantum enim Oli hostia non prodest, tantum huic dona iniqui nocent

Sinodus Fervensü ^^) (cc) : Dona iniquorum, quae repro- bantur a Deo, reprobentur a sanctis.

Item sinodus ^^) : Eorum, qui pauperes premunt, dona a sacerdotibus reftitanda sunt (dd).

Cap. 23. De eo quod non nocet tnctus necessarius et vesti-

menium, nisi sujperßua dona recipias.

(Tat UL 16.)

Binodus Romana ^^) dixit de oblationibus eorum : Con- tentus tegmine tantum et alimentOi caetera dona iniquorum reproba, quae reprobat altissimus, quoniam non sumit lucerna nisi quo alatur.

^ TexgL Ecdesiast. 84. r. 28.

1*) 8tstt ecol. ant a 94 (69).

«) Bjn. n. Pstrio. c 2. (aa) UemauM : add. 6. (oo) ^ecriMnt. : 6; Ftrhemtu : 8.

(bb) kihtmem». : 8. (dd) nfiUmUmr : 8.

Cap. 20. 21. 22. 28. 24. 25. 26. 28

Cap. 24. De eo quod dona iniquorum a aacerdote recipienda

sint, ut tarnen pauperibus erogentur et captivia.

(Yat m. 16, Coli. Sangenn. bei Bfaassen a. a. O.)

MarUnus ^^) dicit : Mox ad eum Ligantius ^ divina ex- pertus beneficia pervolavit, C etiam argenti libras obtulit, quas vir beatns nee respuit nee recepit, sed priusquam pondus illud monasterii limen attingeret^ redimendis id captivis deputavit; et cum ei suggereretur, ut aliquid ab eo in sumtum monasterii servaret^ omnibus angustnm esse victumy multis deesse vesti- mentum^ nos; inquit^ ecclesia pascat et vestiat (ee).

Cap. 25. De tempore, quo debent sacerdotes ab ecclesia deesse et de poenüentia eorum, si ultra defuerint.

ßinodus Htbernensis (ff) decrevit, ut sacerdos una tantum die ab ecclesia defuerit; si duobus^ peniteat VII diebus cum pane et aqua; si autem mortuus ad ecclesiam adlatus fiierit et iUe absens, penitere debet^ quia poenae reus illius est

Item ^) : Si in uno die dominico ab ecclesia defiierity agat penitentiam XX dierum cum pane et aqua^ si autem duobus aut tribus, submovendus bonore gradus sui.

Cap. 26. De eo quod non debet sacerdos existimare, dona

oblata sua esse, sed ecclesiae. (Vat m. 17.)

Sinodus ‘^) (gg) dicit : Sacerdotes, quibus ab aliis aliquid rive cum ecclesia sive sequestratim donatur/ quia hoc ille^ qui donaty pro redemptione anime, non pro commodo sacerdotis probatur olBFerre, non quasi suum proprium , sed quasi dimis- sum ecclesiae conputabunt ; quia justum est, ut sicut sacerdos habet, quod ecclesiae dimissnm est, ita ecclesia habeat, quod sacerdoti relinquitur.

^ Bulpia Sevar. Dialog. 8 (Magna Biblioth. PP. Colon. 1618. T. T. p. 880). ••) Teigl. oben I. 9. *^) Syn. Agath. c 6. (ee) In ö’ folgen Can. apost. 84, (ff) 8in,etB9idoru$iA;Avemmi9.ib.

Epann. 6, Antioch. 7. 8, Agatb. 38. (gg) AgetuU : 5; Agaihens. : 6.

S4 Liber m.

Gap. 27. De eo quod gradus exceUi tum debeni curaa saecu-

lares habere. (Tat in. la)

Sinodua **) dicit : Episcopus aat prespiter ant diaconus nequaquam saeculares curaa adsumant, sin, aliter, depo- nantur (hh).

Liber m. De diacono (Capitoia X).

Oap. 1. De nomine dtaconu

(Vat L 87.)

Diaconus graecum nomen est, et latine minister, eo quod altario et gradui sacerdotali ministret

Cap. 2. De exordio diacanarum in utr€tque lege.

(Vat L 88.)

Diaconorum ^) ordo a tribu Levi accepit exordium; pre- cipit enim Dominus ad Mojsen, ut per (a) ordinationem Aaren sacerdotis et filiorum ejus rursus Levi tribus in divini cultns ministerio a XXV annis et supra servire in tabernaculo ordi- narentur et consecrarentur Domino pro omnibus primogenitis et servirent pro Israel, ipsique gestarent arcam et tabemaculum omniaque vasa ejus. In novo autem testamento primordia eorum in actibus apostolorum ‘) ita leguntur : Convocantes autem XII apostoli multitndinem discipulorum dixerunt : con- siderate ex vobis yiros boni testimonii VII, plenos (b) spiritn sancto et sapientia, quos constitnamus in hanc rem, id est

**) Can. ^KMtoL 7. In 6 lieht unter gleicher UeberKhrift : Sinodnt eaicedonenais. DecreTit sanctom oonciliam : nnUom epitoopnm n. s. w. =s oan. 8. Chaloed. (Dion.).

^) Inder. De offic. IL 8. §. 1 n. £ “) C. 6. T. 8 u. ff. (hh) apoMioior, add. : 5; ehendat. (a) potl : Ind.

folgen noch Laod. 44 (Dion.), can. (b) Hier beginnt 1.

apoet 44 , Chaloed. 8 , Ancyr. 1—8» L«od. 54, Deor. Goelest 16.

Cf. 1. !. 8. 4. &. 96

ministrsre meneis. Nos vero erimoB orationi et miniBterio eermoniB instanteB (c).

Cap. 3. Da ordinatione diaconi, Binodtts Carthaffin. *) dizit : DiaconoB cum ordinatar, solna episcopQs, qui euni beoedixit, mannm super caput ejus ponat, qua dod ad sacerdotiam , Bed ad miDisteriam conse- cratnr.

Cap. 4. De diligentia diaconorwn. (VA I. 89.)

Aj>09tolus *) ait : Similiter diaconog oportet grares esse et pndicos, non bilingueB, Don malto vino deditOB, dod turpe lucram sectantes, habeotes mjaterinm fidei in cODBcientia pura. Et hi prinmm probentur et sie ministreiit milinni crimen babentes.

laidorua ‘) üt : Diacoai paclici nti’qne , i. e. a libidine abBtinentes, non bilingnes, Bcilicet D’e conturbent babentes pacem; hob multo vino deditos, quia ubi ebrietas, ibi übido dominatnr et turor, non turpe lucrum sectantes, ne de celeeti ministerio lucra terrena aectentur (d).

Cap. 5. De distantia ministerii sacerdotia et diaconi. (T»t n. BIS.)

Isidorvs *) : Ipsi clara yoce in modum preconis ammo- nent cunctOB, sive in orando sive in flectendo genua, ipsi et jam audiendi ante aures ad Dominum clamant, ipsi qaoqne erangelizant; sine ipsis sacerdoB nomen habet, officium non habet; nam sicnt in eacerdote consecratio, ita in ministro

■) Btrit. eoel. ut. e. 4 (9S)..

*} FkaL 1. Bd “niDQtb. 8. t. S— 10.

*) De offic n. & c

, O. I

(o) In 5 folgen 871L Agalh. 16, Cuth. m. 4, Ann«. 33, Ancfr. 10 EHtop.).

(d) bi 6 folgen B711. Agitb. 89, Cwdt. m. 4, Agath. 38, Aniw. L 38

und «in ‘K.»aiai uu Sjnod. Boma- Donim : Ut epiicopi tbI pneb. vel diac. bonoTUm openun plabii fiant

15

26 Liber HL

dispensatio sacramenti est. Uli orare, hnic psallere mandavit, ille oblata sanctificat, hie sanctificata dispensat Ipsis etiam sacerdotibus propter presumptionem non licet de meDsa Domini tollere calicem, nisi eis traditus fuerit a diacono. Et hoc sciendnm est^ qood levite a qoinqoagesimo anno custodes sacronun habebantur in lege; sie et in novo aeditai ecdesia- mm in senectute sunt et venerabiles senes habendi.

Cap. 6. De vestimento diaoani.

Istdorus ^) : Qui ad altaria albis indnti adsistont^ nt cele- stem vitam habeant, candidique ad hostias et immacolati accedant, mondi scilicet corpore, incormpti pndore«

Synodua ‘) (e) : Diaconus tempore oblationis (f ) alba nta- tor veste.

Cap. 7. De subjeetione diaeonC

Bynodua *) (g) : Diaconus ita se presbyteri vel episcopi ministrum noverit (h).

Cap. 8. De dtatnbutione eueharistiae a diacono.

Synodus ^^) (i) : Diaconus praesente presbjtero eucha- ristiam populo, si necessitas cogat, eroget (k).

Cap. 9. De praedicaiione dictconi eoram preshyterü*

Bynodua ^^) (1) : Diaconus in conspectu (m) presbyterorum interrogatus loquatnr.

*) De olfio. IL a a 4.

*) Statt eoeL aot a 41 (60).

^ Dm. 0. 87 (57). ^ Dm. a 88 (58). **) Dm. 0. 40 (61).

(e) Cflrffl^m. : add. 5. 6. (i) CmrÜMg. : add. 5.

(f) imitmm : add. 8. 4. 6. Statt (k) In 5 folgt Syn. AzeL IL 15^ oitt ; «I kbümm : add. 5. Nicaan. 14, AnL L 18.

(g) Cflridy. : add. 5. (1) Corli. : add. 6.

(b) In 5 folgt Syn. Arelat L 16. (m) cmwmH» : 5. 6. Statt

*mm>mKmm0mmmmmmmmm^smmm^mmm.

Lib. nL Gap. 6. 7. 8. 9. 10. Lib. IV. Gap. 1. 2. 8. 27

Cap. 10. De diaeono non accupante sedem presbyteru

Bynodus Nicaena ‘*) : Diaconi presbjteris non preferaniur neque sedeant in consessu (n) presbyterorom (o).

Liber IV. De subdiacono (Capituia IV).

Cap. 1. De nomine subdiacani. (Val L 90.)

Isidorus ^) : Apud Grecos ypodiaconus vocitatur, latine antem subdiaconus, i. e. subminister, eo qood obediunt sub- diaconi officiis levitarom.

Cap. 2. De minüterio eubduicononmi.

(Val L 91.)

Isidorus ‘) : Isti oblationes m templo Dei suscipinnt a populis, isti vasa corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi diaconis ad altaria offerunt. De quibus placuit patri- buS; ut qui ad sacra ministeria sunt ordinati, ab omni carnali inmunditia sint üben, juxta quod illis propheta ait : munda- mini, qui fertis vasa Domini.

Cap. 3. De ordinatione subdiaconi.

Bynodus Kartaginensis ‘) : Subdiaconus cum ordinatur, quia manus impositionem non accipit, patenam de manu epi- scopi accipit vacuam et calicem vacuum ; de manu vero archi- diaconi accipit urceolum cum aqua et aquamanilem, id est scjphnm cum aqua et manutergium. "

^ Cono. Nicaen. (abbray. Bnfin.) o. 20. ^) De offic. II. 10. G. 1. *) A. a. O. 0. 2. «) SUtt eooL ant o. 6 (98).

(n) amtfctu : 4. 6. (69), Byn. AreL IL 15, Nioaen. 14,

(o) In 5 folgen Statt ecoL ant o. 89 Cbalc. 6» Neocaea. 14.

n Lflbcr IT. ▼.

Ciq>. 4. De exardio mtbdiaeonarmm i% uiraque lege.

(Tat L n.)

Jndarue ^) : Sabdiaconi in Eadra mTemontor, appeUantnr- qne ibi Nazarei (b), i. e. in hnmilitate serrientes Domino. Ex eonun ordine Nathanael fnit, qni in OTangdio divina pro- ditione commonitns salvatorem memit confiteri, protestante Domino : Ecce tut Inraelita, in qno dolna non est (c).

Liber V. De leetoribns (Capituia IV).

Cap. 1. De exordio leetarum.

(Yat I 9S.)

Lectores ^) (a) , qni verbnm Domini praedicant; qnibna didtar *) : Cbuna, ne cesses, qnasi taba exalta Tocem taam. Hi initium sunpsemnt a prophetia et lege, qni redtabant diyinos libros.

Cap. 2. De ordinaiüme Uctorie*

Synodue ‘) BoToana (b). Lector cam ordinator^ fadt (c) episcopns yerbam de eo ad plebem, indicans ejns fidem ac ▼itam et ingenium. Post haec spectante plebe tradet (d) d et codicem, de qao lectums est, dicens ad eum : Acdpe et esto verbi Dei revelator, si fideliter et atiliter impleveris hoc offidum, habituruB partem com bis, qni ministraverunt yerbum Domini.

«) A. s. O. 0. 1.

Ud. a. s. O. n. 0. 1.

•) JaMiM M. 1.

*) 8Utt Md. ant a a (96).

(b) NMimm : laiU; JVoiAm« : 5. ^^ ^^ ^^ ^"^ ^’ •• ^^ ^ ’ faUt 4.

(o) In 6 folgt Sya. Arana. L 86. (a) m i§g€ttäc dieunlur : add. 5.

(o) faeiai : 6. Statt

(d) iradai : 8. 4. 6. Statt

L js-m ’ — “ar rTTr ’ " ‘rfsr • :■ '

Lili. IV. Cap. 4. Lib. Y. Cap. 1. 8. S. 4. Lib. VL Cap. 1. 89

Cap. 3. De eo qui eligendtis est in lectorenu

(Vat L 94.)

Isidorus ^) : Qui autem ad ejusmodi provehitur gradum^ ista erit doctrina : in libris inbutus^ sensaque verbonim seien- tia omatus ita^ nt in distinetionibus sententiarum intelligat, ubi finiator (e) junctura, ubi adhuc pendeat oratio ^ ubi sen- tentia extrema coneludatur et bis similia.

Cap. 4. De voce lectorü, (Vat I. 96.)

Idem ^) ait : Porro lectoris voz simpIex erit et clara, ad omne pronuntiationis genus aecomodata, plena succo virili, agrestem et rusticanum effugiens sonum, non humilis^ non adeo Bublimis, non firacta, non tenera nihilque femineum Bonans (f ).

Liber VI. De exorcista (CapituiaH).

Cap. 1. De exardio exorciaiarum.

(Yat L 96.)

Isidorus ^) : Hie gradus ab Hesdra sumpsit initium ; qui in templo jussit dispositores esse , quos auetores (a) templi memorat Hesdras, eosqne nunc ecclesia Domini exorcistas nominat. Quomodo enim auctor prudens et bonus seit, quid sit domini sui census et omnis substantiae modos erigit, sie exorcista redigit in sua diligentia totius regni Domini secreta, ut memoriae mandat de sacramentis.

«) A. a. O. 0. 8. ■) A. a. O. c 5. <) A. a. O. n. 18. o. 1. 8.

(e) firmaimr : 6. (a) ucUtm» : 6. Isid., ebendaa. wei-

(f ) In 5 folgen Syn. Carth. m. t"Wn : aetor. 19, Obaloed. 13. 14 (Dion.), Apost

c 87.

80 Liber VL YIL

Cap. 2. De ardinaiione et minüterio exarciatae,

Bynodue (b) Kartaginensü ‘) : Exorcista (c) cum ordinator, accipit (d) de manu episcopi libellum , in quo scripti sunt ezorciami, dicente sibi episcopo : accipe et commenda et habeto potestatem imponendi manus super energuminnm sive baptizatum sive catecuminum (e).

Liber Vn. De ostiario (Capituia ni).

Cap. 1. De exardio eorum. (Vat L 97.)

Isidorus ^) in lege : Ostiarii sunt; qui in veteri testamento janitores templi vocabantur, qui preerant portis Hierusalem, quique ordinati per vices snas omnia interiora templi sive ex- teriora custodiebant.

Cap. 2. De minüterio eorum in novo.

■ (Vtt L 98.)

Isidarus ‘) : Hi denique inter sanctnm et iniquum discer- nentes eos tantum in ecclesia recipiunt^ qui sunt fideles. Habent enim potestäteip bonos recipiendi et rejiciendi indignos.

Cap. 3. De ardinatiane oetiarii,

Bynodus (a) Kartaginensis *) : Ostiarius cum ordinatur, postquam ab archidiacono instructus fuerit, qualiter in domo Domini debeat conversari; ad suggestionem archidiaconi tradat ei episcopus claves ecciesiae de altari dicens : sie age quasi

*) Statt ecoL ant o. 7 (96). <) A. a. O. n. 15. 1. •) A. a. O.

*) Btott ecoL ant o. 9 (97). (b) Romumü : 8. 4.; 8m. Romama (d) aeetpiat : 6. Statt ftM Carih, : 6. (e) In 5 fol^ Statt e. a. 90. 92.

(o) gr€emm, *%4i¥srün» kUkmm ; (a) Sy». Ramuma : 8. 4» Sp^ JU-

add. 5. man, vW Carthmg- : 6.

Lib. VL Cap. 8. Lib. YH Cap. 1. 8. 8. Lib. VIII. Cap. 1. 2. 81

redditunis Deo rationem pro bis rebus, quae istis clavibus recluduntur (b).

Liber Vin. De recapitnlatione VE gradunm.

(Capitula II.)

Cap. 1. De gradSma in guibus Christus adfuit,

Ostiarias fuit, quando aperuit ostia inferni, exorcista, quando ejecit septem demonia de Maria Magdalena, lector, quando aperuit librum Esaiae, subdiaconus, quando fecit yinum de aqua in Cana Galileae, diaconus, quando lavit pedes diaci- pulorum, sacerdos, quando accepit panem ac fregit et bene- dixit, episcopus fuit, quando eleyavit manus Buas ad coelum et benedixit apostolis.

Cap. 2. De distantia graduuim. (Matrit L 8.)

Episcopum decet judicare et interpretari et consecrare et consummare et ordinäre et baptizare et offerre; sacerdotem autem oportet offerre et benedicere et bene praeesse, praedi- care et baptizare. Levitam i. e. ministrum oportet ministrare ad altare et baptizare et communicare; subdiaconum decet ministrare aquam altari diacono et debonustare (a) altare. Exorcistam oportet abicere demones et dicere bis, qui com- municant, ut requirant aquam ministerii effundere; lectorem oportet legere ei, qui praedicat et lectiones decantare et bene- dicere paues et fructus novos, ostiarium percutere cjmbala (b), aperire ecdesiam et sacrarium et codicem tradat, ex quo praedicatur aut legitnr.

(b) In 5 folgt Byn. Laod. 48. 88. (a) ddbofi6Jfars:8.4.6»AofMilflr«:6.

88. 24. (b) eloeoM : 6.

82 LOmt dl

Liber Jl. De aeolito et psalmista et clerieis.

(Capitula IL)

Cap. 1. 2)# Ordination^ aeoUtC (Yat L M.)

Synodus ^) Kartaginenais (a) : Acolitas cum ordinatur, ab episcopo quidem docetur (b), qualiter se in officio sao agere debeati sed ab archidiaoono accipiat ceroferarinm cam cera (c), ut sciat 86 ad accendenda ecdesiae Inminaria maDdpari ; acci- piat et urceolum yacuum ad snggerendum vinam in eocha- ri8tiam corporis Christi.

Cap. 2. De psaJmistae easordio ef voce ei usu»

Isidorue ‘) : PBalmistanun exordium David sive Asapk extiterunt; mortuo aotem Asaph filii ejas in hone ordinem Bubrogati sunt a David, erantqoe psalmistae per sacoesaionem generis^ sicut ordo sacerdotalis. £x hoc veteri more ecdeaia Bumpsit exemplum nutriendi psalmistas, quomm cantibus ad affectum Domini mentes aodientiam excitantor. Vox aatem ejus non a8per% nee rauca vel disaonans, sed clara erit, snavia, liquida atque acuta, habens sonnm et melodiam sanctae reli- gioni congraenteni; neque musica vel theatrali arte redoleat, sed quae conpunctionem magis audientibns firaat

Synodus Kartaginenais .’) : Psalmista id est cantor potest absentia (d) episcopi sola jussione presbiteri officium suscipere cantandi, dicente presbitero : Vide, ut qaod ore cantas, oorde credaS; et quod credas (e), operibus impleaa (f ).

^) 8utt eool. ant. e. 6 (94). *) De off. n. 12. o. 1. 2. *) Btott. eooL ant o. 10 (98).

(a) Syn. Hcmumm val Carimg, : 5. dem folg. Boch einen Abaehnitt Dt

(b) iacMAir : Statt eUrieo ala Lib^X In 10 Kapp. C. 1.

(c) eereo : Daa. Jh iManna eltrtet ans Itidmr. (Vat

(d) absqu4 icienüm : Das. I. 100). C. 2. 0* m, ^mU

(e) ertäU : Daa. fw kmkemi frmdms

(f) eomprohtt : Daa.; in & folgt riet n^mmmmtmr, deagl. (Tat L 101).

Sjn. Laod. 59. Cod. 6 entbtlt ror C. 3. De •• piod Mtui elcriet ifmi

Lib. IX. CBp. I. 3. Lib. X. SS

Liber X. De mnltimodls causis clericomm. Synodua Kartaginensis.

Clericns ‘) profeasionem anam etiam in habitu et iDceBau(a) probet, Bec TestibuB nee calceamentiB decorem quaerat.

ClericiiB *) cum extraneia malieribuB non habitet.

Clericua *} per plateaa et androDas certa et maxima sni ofGdi necesaitate ambttlet (b).

Clericns *) victum et Teatimentam aibi art)6cio Bive agri- cultura abaque offidi ani dumtazat detrimento preparet.

ClericDB ‘•) , qui non pro emeDdo aliquid in nUDdiDia vel in foro deambnlat, ab officio buo degradetur.

Clericua ‘) iuvidena fratrum profectibns, donec in boc vido ea^ degradetur (c).

1. Statt Bocl. ant o. 4S (S6).

«) Dm. c. *6 (27).

■> Daa. c 47 (SS).

•) Du. c 6! (29).

») Dm. c. 48 (3*).

) Dm. o. M (44). oMoln» , nm apvi itektaret judi- tari. StHoditt Latubcnani = Cbal- ced. c 9 (Dion.); C. 4. Dt cmiia clericor, conira tpticopum. Eadem tautdia = Cfaaltwd. c 9; C. 5. Dt to fiuiJ eltriei in eonoicüi fieri non itbaU. Sined. aittiechtna = Laodic. c 53. 64 (Dion.); C. 6. Di elatee vi «pucDpd katcnli eaiintm conira mutrepotUanmm tpUeopum. Sinadui laudocttuu = Chalced. o. 9 (Dioa.). ’ C. 7. Dt vac wioderanJa elerici. B<uUna. Tooii meiuDnuii definiTit aadiendi moduB. 8i ergo brevior fberit expreuior tox, qaun res po- ■cit, prope eit, nt marmat potins Tel BiiBtuTatio videAtur, qoun lermo ; d TCio m^or lit, qDom rei reqniri^ ctttn poMit «odire illo ani loquimor, «liaiii(i leviiui loqnimvr, boc etiun W****t>Bhl€b€D, Irltob« KUOD.

non erit tos, aed danior, qaod eit rnntabile. C. 8. De eltricit non rtli- ntndii in leeü ivU, tt non iia mi^o- n». Sinodm nictna. Non retlnendl tont clerici in propriii eecIefÜB, d periculnm, perMcntio Tel inquiiitio meliorii regalae eoB compellat H^o- rM Tsro grados non oportet propriam deaeiere ecolEsiam, sed omnem ne- I imponL C. 9. Di

= Lib.

X oben;

C. ID. Dt CO quod

omntt

<:Uriti no>

ntgoUa

txtreert.

Sinodu, caUtdo-

= Ghaload

;. c S (Dion.).

(•) "

inttuu :

Statt.

(b) ni

. … IHM anb. :

Statt

(<=)•”

avoml.

3

84 Liber X.

Clericus ^) Bcurrilis et verbis torpibas jocularis degradetur.

Clericus *) inter temptationes ofScio suo incubans gradibos sublimandus.

Clericus ‘) inter epulas cantans (d) , fidem utiqoe non aedificana, sed auribus tantum prariena (e)^ ezcommunis (f) sit

Clericus ‘^); qui indictum jejunium rumpit absque inevitabili necessitate, vilior habendus est.

Clericus ^^) hereticorum et schismaticorum tarn convivia quam solemuitates (g) aequaliter vitet.

Clericus ^*), quamyis eruditus yerbo Dei , victum sibi ex artificio suo querat.

Clericus ^^), qui episcopi districtionem circa se injustam putat, recurrat ad synodum.

Clericus ^*) non conceditur (h) mortem alicujus poscere ; et concessas a Deo potestates ad vindictam maiorum etiam post baptismum non debemus reprehondere, nedam aut disci- plinam avertere aut contra auctoritatem Domini venire videa- mur. His autem potestatibus omnia gesta in ratione reddenda seryabuntur; dum autem legum in improbos auctoritas exer- cetur, dictor (i) mortis eorum erit immunis.

Clerici energumini degradentur.

Clerici ‘^) freqnentandi eztraneas mulieres non habeant potestatem, sed cum matre, thia (k), filia, sorore, nepte tan-

*) Stott ecel. ant’o. 60 (78). •) Dm. o. 42 (71). •) Dm. o. 68 (75). »•) Dm. o. 63 (76). “) Dm. c 70 (80). »») Dm. o. 51 (79). ^ Dm. c. 66 (88).

^) AuMQg aas Decr. Innooent. L o. 88 und 85 (Diodts.). **) Conc Agath. e. 10.

(d) dieitm» : 6. (1) nominihu» : 6. Agath.

(e) placens : 6. (m) aUud : Agath.

(f ) ßxeonummieändus : 6. (n) piod noL anuirmi : 6.

(g) BodaUtaieM : 6. SUtt (o) In 6 folgt : ClerieuM qui A^ffM (h) fermUliiur : 6. earpuseuii tmi imequaUuUM vigUÜM (i) äieiaiöT : 6. Dionjra. deni, tUpendio jpriülmr (Statt eooL

, (k) Fehlt : Agath. aut o. 49 185]).

Liber X. 85

tum vivanty de quibus omnibus (1) Defas est aliquid (m), qnam natura constituit (n); suspicari (o).

Clericus ^^) maledicus, maxime in sacerdodbus^ cogatar ad postulandam veniam, si noluerit^ degradetur^ et numquam ad ofBcium nsque ad satisfactionein revocetur.

Clericus ‘^) inter temptationes ab ofScio suo declinans yel negligentius agens ab officio suo removendus est

Clericus ^*) jurans ezcommunicandus est.

Clericus ^^) non comam nutriat, nee barbam radat

Clericus *^) propriam ecclesiam non relinquat

Clericus *^) usuras non accipiat et turpia lucra non secte- tur. Si quis inventus fuerit aliquid tale excogitans; abjiciatur a clero.

Clerici ^) (p) , quos convenerit per discordiam aliquam, yel adprobatum fuerit uni yel duobus proyocasse hostem ad iDterficiendum yel injuriam faciendam, homicidas magis con- gruum est nuncupari; quam clericos, et ab omnibus rectis habeantur alieni.

Clerico non oportet usuras accipere, quia mansionem caelestem non possidebit, quia pecuniam suam dedit ad usuram(q).

^0 Statt ecel. ant a 67 (44).

“) Das. c 60 (72).

«•) Da», o. 61 (74).

^ Das. o. 44 (26).

^ Began. AfHcan. (DionjB,) o. 38.

*’) Cono. Nicaen. e. 17 (Dionys.).

■^ Syn. Patrio. I. c 81.

(p) Clerieos, q. e. p. d. aliquot Hmu 49 (35), Chaload. 7. 9. 5. 18. 22,

faetre el praooean koiiem . . . . : 6. Carth. IIL 11. 14. 26. 27. 13, Telept

(q) In 6 enthftlt dieaea Kap. noch 4, Apost a 12, Agath. 2. 8. 11. 20.

Statt ecd. ant o. 56 (43). 72 (82). 36^ Laod. 86, Innooent deor. 29. 80.

59 (48). 58 (45). 71 (81). 98 (49). 14, Siria deor. 11.

36

Liber XL

Über XI (a). De peccantibns sub gradn (Capituia vi).

Cap. 1. De eoj quod incertum sü, uirum priarem yradum

epiacofus poH lapsum accipioL (Yat IL 268;2Moiiaa L 192.)

Hieronimus ait : Quicumque dignitatem gradus divini non cuBtodivit; contentus fiat animam suam salvare; reverti autem in eundem gradum, nescio, an non Dens seit.

FtUrtdus (b) episcopus dicit : Qui sab gradn peccat, debet excommnnicari, quia magna est dignitas hnjus nominis; tarnen potest redimere animam suam post poenitentiam, ad priorem gradum venire difficile, nescio an non Dens seit (c).

Cap. 2. De miniaierio, quod agü post penüentiam sub gradu

peccans» (Yat IL 269; Monac L o. 198.)

Augiutinus ait : Qui sub gradn cecidit;. post peniteutiam contentus fiat baptizare, communionem dare infirmis et altario ministrare.

Cap. 3 (d). De consuüu synodi (e) de lapsü grctdibue.

(Vtt IL 270.)

Bynodus Hibemensü decrevit, ut in peregrinationem exierint (f ) , et ibi ministrare sub manu abbatis. Humanius autem Hibemenses interpretantur (g) causa paucitatis (h) sacer-

(a) Cod. 6 schiebt hier ein Bach (XI) ein : De CkriBiiano mit 6 Kapp. : C. 1. De nomuu Chrisiiam. In kutor. eeeUs. C. 2. De ntarUms CkrisL Au- gutiin, C. 3. De kie qui se ptäami juiioi et$€ et n&m emmi. Gelanms (yergL outen Lib. LXVI. 9). C. 4. De mo- deremlia in veelib» Ckrietian. Bieran, C. 5. De eo quod dehei venu Ckri- eÜOKue sepiem cum §uo poetAuia a Ckriete nanere. Hienm. C. 6. De kie quibue periinei namen CkrieiianL Augutkn. (Yat Y. 41—46).

(b) Paierius : 6.

(c) In 6 folgt noch : Origi Jadaa Iscaiioth de gradn soo cecidit et itenun non yenit. Item tinodus,’ Qaicnmqne snb gradn eeddit, aine gradn oonsnrget (Patria Syn. IL c 10).

(d) Das Kap. fehlt in 5.

(e) cmuultis eitupdorum : 6.

(f ) miaantwr : 6.

(g) proeciptimf : 6. (h) gmtia raritatis : 6.

Cap. 1. 8. 8. 4. 6. 37

dotom, ut post peniteDtiam consecrentur per manus imposi- tionem, et in silentio ministrent sab sigiio penitentiae usque ad mortem, nihil sua voluntate facientes.

Cap. 4. De revacatione gradus.

Johannes evangelista in apocalipsi ^) angelo Ephesi eccle- siae scripsit : Memor esto, nbi* cecideris et priora opera taa fac et age penitentiam, alioquin veniam tibi et movebo cande- labrum tuum de loco sno.

Istdonts ^) : In angelo ecciesiae Ephesi prepositum id est sacerdotem ostendit, juxta Malacbiam, qui dicit : Labia sacer- dotis custodiunt sapientiam et legem ezquirunt ex ore ejus, qaia angelus Domini est. Candelabrum autem angeli doctrina sacerdotis vel honor potestatis, qnod gestat, intelligitur, can- delabrum ergo sacerdotis ; quod intelligitur carisma honoris^ tone penitas juxta Johannera movetur, quando post deUcti casum neglecta penitentia admissa scelera non deflentnr; non euim dixit : pro eo, quod cecidisti, movebo candelabrum tuum, sed : nisi penitentiam egeris, movebo candelabrum tuum.

Cap. 5. De causa quare quidam renovantur, alxi renovari

non possunt. (YAt IL 271; MoDAC. I. 198.)

Isidorus ‘) in epistola ad Massenam (i) de penitentia sacerdotaG : Alibi legitur, in lapsu corporali restaurandum honori gradum post penitentiam, alibi, post hujnsmodi delictum nequaquam reparandum antiqui ordinis meritum. Haec enim ita diversitas distinguitur, illos enim ad pristinos gradus redire precipit canon, quos penitentiae precesserit satisfactio vel digna peccatorum confessio; at contra hi, qui neque a vitio corruptionis emendantur, sed hoc carnale delictum, quod com- mittunt, etiam vindicare quadam superstitiosa temeritate nitun-

«) n. 6.

*) Epist. 4. o. 7—9 (ed. Areyal. Tom. VL p. 564. 566). *) Ep. IV. ad MasflOD. o. 2. 3. (Tom. YL p. 563). (i) ad M. fehlt 1. 5. 6; Matsonam : Ud.

88

Über XIL

tur, nec gradmn ütiqae honoris, nee gratiam communionis recipiant

Cap. 6. De penitentia sacerdotü cadentia auh gradu.

Isidorua^) i Illad autem, qood canonam censora post Septem annos remeare penitentem sacerdotem in statum pri- stinum precipit; non expletione (k) proprii arbitrii; sed potiiis ex sententia divini jndicii sanxemnt. Nam legitur, quod pro Maria sorore Aaron et Mojsi prophetissa, dum obtreetationis adversus Moysen incurrisset delictum, illico stigmate lepre percussa est, cumque petisset Moyses, ut emiindaretmr, pre- cepit; eam extra castra egredi Septem diebus, et post emun- dationem rursus eam castris reverti. Maria ergo, soror Aaron, caro intelligitur sacerdotis, quae dum snperbiae dedita, sordi- dissimis corruptionum maculis maculatur, moratur extra castra Septem diebus, id est extra coUegium sanetae ecclesiae septem annis proiciatnr, quibus post emendationem vitiorum loci sive pristinae dignitatis recepit meritum (1).

Liber Xn (a). De jejunio (Capituia xvi).

Cap. 1 (b). De esu mane cogente necessüate.

(Monao. I. e. 880.)

Lucas ^) in Actibus apostolorum : Et cum lux inciperet (c) fieri rogabat Paulus omnes sumere cibum.

«) A. a. O. c 10. 11. «) 27 T. 88.

(k) €9 «IbdiofM : Idd.; tsfrftfmi- lioiM : 6.

(1) In 6 folgen Siria decr. 11. 14 15, Coelert. 19» Syn. Nicaen. 10. 11. 5y Antioch. 4. 6. 8, Agath. 1» Anrel. y. 2, Statt eecL a. 78 (40), Apost 0. 11. 13, Bardio. 17.

(a) Das ganze Buch Zu fehlt : 6, ftatt desselben enth. 6 Auaiflge ans

Ud. de offle. L 88. 42, Tlieod. Poen. n. 14, Byn. Laod. 62. 44. 49. 61. 50, Oangr. 19, AnreL L 27. 28. Im Cod. 6 ist ein Bneh (Xm) Ih lege, eapp, iO eingeschoben : G. 1. Dt svbtkmtia defimtumU ef de nomUu legiM, Yiidar- in libro etiiimolog. de lege. C. 2. De iribue wtodit fmbue lern eentUU. leider. C. 8. De emua

Lib. XL Cap. 6. üb. XII. Cap. 1. 3.

89

Item *) : Cum haec dizisseti asBumens (d) panem, gratias egit Domino in conspectn omnium et cum fregisset panem, manducare coepit.

Cap. 2. De jejunio fadendo, quod muüum valet.

(Vat Vn. 199.)

Populus Niniven jejunavit jejunium triduanum^ per quod meruit accipere misericordiam et indulgentiam; populus Dei jejunavit; antequam pascha comederet, per quod meruit mare tranaire pedibus siccis; et inimicos mari dimersos videre; Moyses in deaerto jejunavit , per quod meruit audire divina mysteria; Jesus filius Nun populo predicavit jejunium, prius- quam transiret Jordauen, per quod meruit Hiericho subvertere et Chananeos delere. David post peccatnm suum jejunavit; per quod meruit delictum suum delere ; ut ille ait : humilia-

*) Das. T. 85. faeUu legis, C. 4. De hitw etatit kgum. Item in qninto Hbro de lege. Ysider, C. 5. De jure, Ysidwr. C. 6. Dt rekeu quae debeni fieri m lege. In libro etbimolog. C. 7. De legibus iransgrediendis, Clemens. C. 8. De ebsereötione legis eeieris ei a^jeelüme, Buekerius, C. 9. De aueiorilaiihus legmn. Qtd leges dederuni kumanas. In libro etkimol. C. 10. De gmngue legibus Äfosiol. Das nan hier foU gende Lib. XIV : De jejumo enthält 28 Kapp. C. 1. Dej^un. In libro eikünoL (Vat VH. 188). C. 8. De iribu^ generib. gastrimargiae. Cos- siun. (Vat VIL 189). C. 8. De je- Jmmo proficiemte efÜMi nnmdialibus. Ysidar. (Vat YH. 198). C. 4. De j^jun. ut non sil in propria volmUaie, Basilms. C. 5 (oben C. 3)» C. 8. De eo quod non urii lempiaiio absU-’ neniee. Gregor. (Vat VII. 200). C. 7 (oben C. 8)» C. 8. 9 (oben C. 4)» C. 10 (oben C. 6), G. 11. 18. 18

(oben C. 8. 7), C. 14 (oben C. 8. 9), C. 15—28 (oben C. 10-16), C. 84. De j^funio pro vi^is faciendo (Vat VIL 212). C. 25. De jejunio pro mortuis. In piia monaehorum (Vat VII. 213). Qaidam episcopns mini- stnim alicnjns episoopi in manu saa Bumpsit et moitaas ftdt in abeentia eJQS, et jejnnavit tridao et snacitaTit eom Dominus. Iiem. Qaaedam ii- doa jejnnavit pro filio sno mortao et Dominos snseitaTit eam. C. 26. De eo quod non jejunendum est in die dominico. Sinodus romana (oben Lib. LXVI. 19, Vat VIL 207). C. 27. De eo quod jtjunandum est m quarta et sexta feria. In eiia saneiorum (Vat VIL 208). C. 28. De eo quod j^unandum est m festis diebus gen- Hlium. Augusän. (Vat VII. 211).

(b) Fehlt in 6.

(c) incipisset : 7.

(d) is sumens : 7.

40 Liber Xu.

bam in jejunio animam meam. Esaias iodicit jejanium et orationem populo Israel^ per quod meruit Assjnrioram delere CLXXXn milia. ChriBtus jejunavit XL diebus et noctibiis^ per quod superavit adversariam et mmistravenmt ei angeli; Petrus jejunavit, per quod meruit angelum videre solventem se de carcere ; Johannes evangelista jejunavit, per quod meruit mysteria divina audire, angelo dictante ; Paulus jejunavit, per quod meruit sanari de cecitate et accipere baptismum.

Hieronimus ‘) ait : Adam, quamdiu non comedit, in paradjso fuit; statim ut comedit, de paradyso ejectus est, et quia in paradyso virgo fuit, postea autem cognovit uxorem.

Hteronimus ^) : Heliae jejunanti, cum Jezabel vellet oc- cidere eum, paulolum panis et aquae adlatum est d ab angelo sedenti sub frondosa arbore, non vinum, neque caro, sciens prophetam non aliter posse temptationes vincere, nisi jejunus erudiretur.

Jejunium parsimonia victus abstinenüaque dborum. Tria genera sunt ejus : I ut dixi, II statio, id est observatio dierum, ut TTTT feria et VI feria et XL dierum , UI abstinentia cibo- rum humestium. Danihel^) ille, futurorum conscius, ideo vir desideriorum appellatus est, quia panem desiderii non comedit, et potum concupiscentiae non bibit

Hteronimus *) : Johannes precursor Domini in heremo locustis et agresti melle pascebatur, non animalium camibus, doctrinam rigoris magis exemplo docens, quam voce.

Hieronimus : Et cum in evangelio quidam demone plenus Domino fuisset oblatus^ quem purgare apostoli nequiverunt, interrogantes audiunt, istiusmodi genus non eicitur, nisi per jejunium et per orationem. Vide, quanta sit virtus jejuniorum, ut id valeant jejunia facere, quod apostoli nequiverunt

Cap. 3. De laude jejuniu (Tat vn. 201.)

Indorua ait : Jejunium res sancta, opus Celeste, janua regni, forma futuri, quod qui sancte agit, Domino conjungitur,

‘) Adyen. Jorimaa. IL 15. *) VergL Ep. 28 ad Enstoeh. c. 9. *) Hieron. Ep. 22 ad Eottooh. c. 9. *} AdTers. Jotui. IL 15.

Cap. 3. 4. 6. 6. 41

mundo alienatur, spiritalis efBcitur. Per hoc enim proster- nuntur vitia, humiliatur caro, diaboli temperamenta vincuntar.

nieronimus : Jejunium castigat corpus, jejunium refrenat vitia, incitat virtutes animae.

Augtutinus : Jejunium reserat mysteria; excludit vitia, inluminat animam.

Cap. 4. De jejunio inutüi sine ceterü virttttibus.

(Vat VIL 202.)

Esatas ^) ait : Ecce ad lites et contentiones jejunatis.

Hteranimus : Cum a propriis jejunaveris, noli aliena quaerere; qui enim a licitis coercet se et inlicita repetit, nihil proficit, sed poenas duplicat.

Item alibi idem ^) : Nihil prodest cohibere exteriorem hominem, et interiorem damnare.

Isidonis ^) : Jejunia cum bonis operibus Domino accepta- bilia sunt. Qui autem a cibis abstinent et prave agunt, de- mones imitantur, quibus esca non est

Cap. 5. De eo, quod inutüe sü jejunium sine caritate, {^

(Vat Vn. 208.) :-

Oildas (e) ait : Abstinentia corporalium ciborum sine caritate inutilis est Meliores ergo sunt, qui non magnopere jejunant, nee supra modum a creatura Dei se abstinent, cor autem intrinsecus nitidum coram Domino sollicite servantes, a quo sciunt exitum vitae, quam illi, qui carnem non edunt, nee prandiis saecularibus delectantur, neque yehiculis et equis vehuntur pro his, quasi superiores ceteris se putantes, quibus mors intravit (f ) per fenestras elationis.

Cap. 6. De jejunio cum elimosina.

Filnu Sirach : Cum jejunayeris pasce pauperes, tunc damor jejunii tui in excelsis audietur.

*) C. 68. T. 4.

*) Vergl. Hieron. Commenl in Ep. ad Ephes. IL 4 (Opp. ed. VaUart. T. vn. p. 626).

*) Sentent IL 44. a 8. (e) Güathu : 6. (f ) uUrabii : 6.

• ^ ^

4S Über Xu.

Hi&ronimu8 : Jejnniam cnm elemosims bonum du- plex est

Cap. 7. De jejunio sine

(MoDM. L c. 166.)

Hterontmtia : Multi clericornm jejunant fasta snperbiae ex propriis suis nihil largientes egenis, sed assidue ad refec- tionis horam cuncta reservant; melius est tua propria cum alienis exigere, quam cum propriis jejunare.

Cap. 8. De eo quod jejunium debet esse mensuraium.

(Vttt Vn. 804.)

Isidarus ^^) : Corporis debilitas nimia etiam vires animae frangit, mentisque ingenium facit marcescere; non est cor- pori adhibenda inmoderata abstinenlia. Nam quicquid tempe- ratum fit, salutare est, quicquid autem nimis et ultra modum est, periculosum est, sicut aqua, quae si nimium imbres pre- beat, non solum nullum usum, sed etiam pericnlum exhibet.

Hieranimus ^^) : Non dico ebdomadas , non duplicata nee multiplicata jejunia, sed saltim singulos dies absque ciborum luxoria transigamus.

Idem ^’) : Sint tibi cottidiana jejunia et refectio satietatem fugiens; nihil ehim prodest tibi biduo triduoque transmisso yacuum portare ventrem, si pariter vitiis obruatur. Si com- pensantur saturitate jejunia, ilico mens repleta torpesdt, et inrigata corporis humns spinas cardumque germim^t

Cap. 9. De laude abetinenUtMe. (Monao. L & 167; Mooao. IL)

Hteranimue ^’) : Sint jejunia pura continua moderataque, id est cottidie esurire, et cottidie prandere.

Paultia ^’) : Adhuc noli aquam bibere, sed modico utore ▼ino propter taas infirmitates.

•) Sentmit IL 44. & 16. 18. 16. u) y«rgL Sp. 107 ad LMt. & 10. *) Hkn». Ep. 88. ad Enatodi. e. 17. I) Ep. 58 ad Nepofeian. e. 18. M) 1 TSoiolh. 5. T. 88.

Cap. 7. 8. 9. 10. 11. 18. 18. 14. 48

Hieranimuä : Cnrat vnlnera delinquentis abstmentiay cara- tosque sanctificat jejuniuin.

Cap. 10. De bona ae proficiente jejunio.

Esaicts ^^) dicit : Nonne hoc est jejunium , qnod magis elegi; solve conligationes deprimentes; omnem nodum injn- stitiae diflrampe; frange esurienti panem tuum et reliq.

Cap. 11. De varietate jejuniL

Paulus ^^) dicit : Alias judicat diem inter diem ; alias {adicat omnem diem^ id est aat daos dies in ebdomada, aat abstineutiam asqae ad mortem jadicat^ at sanctificate jejaniam predicate carationem.

Cap. 12. De eo , guod per inmoderatos cihoa demones urgent.

Clemens ^^) : Per cibos ergo et potns inmoderatos per- urgent demones ad peccatum eos , qai propositam peccandi gerunt Qai dum videntor necessaria natarae velle cooplere, non tenentes modam per nimietatem, ingrediendi in semet- ipsis (g) demonibas locam habent (h).

Cap. 13. De demontbus, quos vincimus per jejunium,

Hteronimus ait : Per jejunium demones nos timent; maxime autem demon fomicationis et gulae, qaia caro et sanguis re- gnum Domini non possidebunt^ id est fomicatio et gula, quae per jejunium vincimus.

Cap. 14. De eo, quod non ad unam mensuram jejunandum

Omnibus.

Basüius ^^) dicit : Modus et qualitas temperabitur cibi, neque possibile est, omnes fratres unum ordinem vel modum ac regulam custodire. Hi verO; qui sani sunt, possunt omnes

») C. 68. T. 6. 7. ^ Bonum. 14. t. 6.

^’) Clementis reoognition. (interpr. Bnfini) IV. 16 (ed. Qendorf, Ups. 1888). ^ Begnl. Interr. 9 (Holsten. Cod. Begnlar. T. I. p. 76). (g) iemtUpio» : Clem. (h) faekmi : a. a. O.

44 über XH.

eandem mensoram tenere in abstinentia. Inmotari autem oportet per singulos, in qnibns cansa aliqua diversitatis existit

Cap.. 15. De sdvmido Jefumo humanüaiis causcu

(Tat Vn. S0&)

Bynodua (i) dieit : Melius est advenientibus fratribus hnmanitotis ac dilectionis causa offerre Tirtatem et abstinen- tiae districtionem et cotidiani propositi rigorem dissolyere, et- enim tunc Domino gratom jejanium est, cum hoc fructibus caritatis fuerit consumptum (k).

In histaria ecelesiasHca ^’) legitur : AIcibiades quidam erat ex nnmero eorum, qui pro Christo vincti tenebantur. EGc vitam arduam et austeram gerebat, nihil dbi Yolens acd- pere, sed tantum pane et sale cum aqua utebatur, cumque hnnc ntae rigorem yeüet etiam in carcere positus obtinere. Attalo revelatum est, quod non recte faceret AIcibiades crea- turis Domini et ipse non uti et aliis formam scandali reUn- quere. Quibus cog^tis AIcibiades coepit omnia cum gratia- rum actione accipere, quia quae illi revelabat spiritus, ut doceret, huic ut sequeretur idem Spiritus persuadebat

Bynodua ^) dicit : De abstinentia insolubili a dbis statnunt Bomaniy ut Christi adyentus sponsi nullas nostri jejunii 1^^ inveniat. Quid enim interest inter christianum et Novatianum, nisi quod Novatianus indesinenter abstinet, christianus yero per tempora jejunat, ut locus et tempus et persona per omnia obsenretur.

Gap. 16. De jejunio, quod n&c locus, n&c tempus, noc per- sona solvere poiesL (Val Vn. 206.)

Hiersmias *^) : Verbum Domini, quod factum est ad Hieremiam a Domino in diebus Joachim fiUü Josiae r^s Juda, dicens : Vade ad domum Sechabitarum et loquere eis,

*) EoMb. a. a. O. y. S. ^ Sjn. IL PlRtrio. o. 14. «> cip. 86. T. 1—8. 18— so.

Lib. Xn. Cap. 15. 16. Lib. XIIL Cap. 1. 2. 45

et introdnces in domuin Domini in nnam exhedram thesau- rorom, et dabis eis bibere yinum. Et adsnmpsi Jechoniam filimn Hieremiae, filii Absaniae^ et fratres ejus et omnes filios ejus et uniyersani domum Rechabitarum, et introdnxi eos in domum Domini, et posui coram filiis Rechabitarum seiphos plenos vino et calices, et dixi ad eos : bibite vinum. Qui responderunt : non bibemus vinum, quia Jouadab filius Rechab, pater noster, precepit nobis dicens : non bibetis vinum, vos et filii vestri, usque in sempiternum, et domum non edificabitisy et sementem non seretis, et vineas non plan- tabitis et non habebitis domos, et in tabernaculis habitabitis eunctis diebus vestris, ut vivatis diebus multis super faciem terrae, in qua peregrinamini. Obedimus ergo voci Jonadab filii Bachab patins nostri in Omnibus, quae precepit nobis. Domui autem Rechabitarum dixit Hieremias : haec dicit Domi- nus Dens noster : pro eo, quod obedistis precepto Jonadab, patris vestri, et custodistis omnia mandata ejus, et fecistis universa, quae precepit vobis, propterea haec dicit Dominus exercituum Dens Israel : non deficiet vir de stirpe Jonadab, filii Rechab, stans in conspectu meo eunctis diebus.

liber Xni, De elemosina (Capituia vili).

Cap. 1. De- nomine elemosinae.

(Vat YJL 214.)

Origines : Elemosina ebraice, Dei mei opus latine intellegi- tur. Hoc nomen non tam humanum quam divinum opus indicat

Cap. 2. De laude elemosinae,

(Vat. Vn. 215.)

Augustinus ait : Elemosina res sancta, äuget presentia, demit peccata, multiplicat annos, nobilitat mentem, dilatat terminos, mundat omnia et reliqua, usque ubi ait : liberat a poena, jungit angelis, separat a demonibus, murus inex- pugnabilis circa animam, demones expellit, invitat angelos (a).

(a) Von hier an fehlt in 5 Alles bis sam XYI. Bache mit Ausnahme

46 LOrnr XIH.

Elemosina penetrat coelam, precedit dantem, pulsat januam regni, ezcitat angelos in obnam, Deum con- ▼ocat in adjatorium, taba mirabilis sine sonitn. Dominus per Esaiam dicit : Volo magis misericordiam, quam sacrificium.

Item : Sicut aqua extinguit ignem, ita elemosina eztin- guit peccatom.

Cap. 3. De eo, guod elemosina adjuv<U peccaiorem.

Item in Tobia ^) : Quia elemosina ab omni peccato et morte liberat (b).

Ad Nabuchodonosor alt Danihel *) : Quam ob rem res placeat tibi consilium meum et peccata tua elemosinis redime et iniquitates tuas misericordiis pauperum; forsitan Dens igno- scat delictis tnis.

Bteronüttue ) : Fecit ergo rez juzta consilium miseri- cordiam in pauperes et idcirco usque ad mensem XU dilata sententia est Bem temerariam fadunty qui sie audaciter pec- catoribus veniam poUicentur; quodsi tunc Nabuchodonosor mala opera facienti promittitur, quanto magis illis, qui leviora faciunt. Nam ideo vindicta Nabuchodonosor defertur, ne vi deatur misericordiam in pauperes non profuisse, sed per su- perbiam perdidit regpuum, quod per elemosinas fuerat re- servatnm.

Cap. 4. De eo, guod sola elemosina non liberat sine aligua

virtute»

(Val YIL 916.)

Cfregorius dizit : Quid prodest homini, sua Deo, se vero diabolo dare?

Patdus dizit : Non vestra volo, sed tos.

^) ToK IV. 11.

^•) Dan. IV. «4.

*) Comment in DuieL TV. 84. TOD XrV. 8, ttatl detMn enth. 6 ▲os- (b) In 6 folgt ein K^. : Dt §o

iflge AUS Sjn. Lftod. S7. 28. 84. 85, quod nam pawptnhm» t» t mhfi o m Carth. m. S8y Apott o. 46^ Gangr. aimtifrwiiAifli fd. In eommgoL und 11. ein Bxoerpt ans HUton.

Cup. 8. 4. 6. 6. 7. 8. 47

Gap. 5. De laude non guerenda in hcno demonnae,

Dominos in evangelto *) dicit : Nesciat sinistra tua quid fadat dextra tna.

Item ^) : Cum feceris elemosinam noii taba canere (c).

Cap. 6. De demosina de propriü danda, non de alienie.

(Vat yn. S17; Mohm. L o. 161.)

Balamon^) ait : Propriae divitiaeviri redemptio animae suae.

Lex dizit : Aliena non immolanda sunt Deo.

Sapientia dixit : Da elemosinam de tuis proprits non de alienis.

Dominus ^) dizit : Vade, vende omnia, quae tua sunt, et da pauperibus.

Agustinus : Elemosina de propriis danda, ut propriis Dei commercio fruatur et optimis vescatur.

Isidorua : Non ostendas te misericordem alieno ex spolio, sed de tuis justis laboribus ministra pauperibus.

Cap. 7. De elemosina de furto aui rapina.

(Vat Vn. 218.)

Synodus (d) ait : Elemosinae de furto aut rapina, aut spoliis aut pretio mendacii non tam prosnnt, quam si non essent, sed tamen melius est dari, quam inter propria bis uti, ne et propria inlicita fiant (e).

Cap. 8. De dijferentia jejunii et elemosinae*

(Monao. L o. 162.)

Hieronimus (f ) : Bonum est jejunare fratres, sed melius est elemosinam dare. Si quis utrumque potest facere, duo

«) KattiL 6. T. 8.

) Mattb. 6. T. 2. •) Plorerb. 18. t. 8. *) Matth. 19. T. 21. (o) In 6 folgt hieimnf ein Kap. : tma ageiMm$ mfMiku§ Imos ehrku De eo quomodo facienda sU elemanna, quod efferenda in nedeeiam nsn Ueet Ckrieimt. …. reeipi.

(d) hAememeiM : 6. (f ) Aagurtimu : Mon.

(•) In 6 folgt noch : Ilem eieimo^

48 über XIV.

bona sunt; sin vero elemosina, sufficit sibi sine jejunio, j®j^* nium sine elemosina omnino non prodest, jejunium cum ele- mosioa daplex bonam^ jejnniam yero sine elemosina nullnm boDum est Tale est jejunium sine elemosina^ sicut lucerna quae sine oleo accenditur; fumare potest, lucem habere non potest. Ita jejunium sine elemosina camem quidem cruciaty sed caritatis Inmine animam non inlustrat.

Liber XIV. De oratione (Capituia vi).

Cap. 1. De oratione aasidue faciendcL.

(Yftt Vn. 220; MoDAO. L c 164.)

Patdua ^) : Orate sine intermissione.

Cap. 2. De oratione assidua mulium valente. (Yai. vn. 221 ; Moxuu^ a. a. O.)

Jacobue ‘) : Oratio justi assidua multum yalet apnd Deum.

Orayit Moyses et avertit iram Dei a populo deprecante idolnm. Oravit Moyses in bello contra Ämalech, ac manibos ejus remissis fugabat Israel et manibus ejus eleyatis fuga- bat Ämalech. Oravit Helias et condusit coelnm per tres annos et sex menses. Oravit David pro se ipso et Überatus est Oravit Esaias pro rege et populo, et exauditus est a Deo. Oravit Jonas in ventre coeti, et liberatus est Oravit Danihel de lacu leonum, et meruit audiri. Oravit Heliseus Heliam ; nt spiritnm ejus dupliciter acciperet, et accepit Oravit Ezechias in infirmitate sna, et adjecit Dens XII annos ipsi et cetera plnrima exempla.

Cap. 3. De eo, gttod mdior est oraUo, quam leetio.

(Yat vn. 224; Moxuu^ a. a. O.)

Isidonu in libro de natura rerum*) : Orationibus mun- damur» iectione instruimur, utrumque bonum est, si liceat, si

<) 1 TfaesMÜ. 5. T. 17.

■) 6. T. 16.

‘) Sentenl IIL 8. e. 1. 2.

Cap. 1. S. 3. 4. 5. 6. 49

non liceat, melius est orare qnam legere. Qni vnlt cum Deo semper esse, freqüenter debet orare et legere , nam cum ora- mns ipsi, cum Deo loquimur, cum vero legimus, Deus nobis- cum loquitur (a).

Cap. 4. De eo, quod inutüü est oraJtio sine operibus bawis.

(Vat Vn. 226.)

Christus in- evangelio^) : Non omnis, qui dicit mihi Do- mine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed qui facit voluntatem patris mei, qui in coelis est et reliqua.

Cap. ö. JDe inuttU oroHone, guae quaerU laudem»

In evangelio ^) : Cum autem oratis, nolite fieri sicut hypo- critae, qui orant in angulis platearum, ut videantur ab homini- bus. Amen dico vobis, receperunt mercedem suam (b).

Cap. 6. De loco orattonis. (Yal vn. 227; Mohao. I. o. 165.)

Agustinus : Sanctissimi Christiani, cur vobis tanta est pigritia ad domum Dei venire?

Item : Pigritaris, o Christiane, ad domum Dei venire, et non pigritaris, terram tuam exercere.

Item : Dicis in domo mea oro, in cubiculo meo vigilo; ergo sine causa fecit Deus tabemaculum testimonii. David (c)

dicit : Introibo in domum tuam usque tuum. Anna,

mater Samuhelis non in lecto oravit, sed cucurrit ad domum orationis et sie solvit catenam sterilitatis (d).

«) Biatth. 7. T. 21. *) Matth. 6. T. 5. (a) In 6 folgt hieimnf ein Kap. : (o) PBalm. 6. t. 8.

Dt profeetu ieetiam$ H mBdüaiume (d)Iii 6 folgt noch ein Kap. : Dt

rfui . . . Exoerpt aas Hieran. eo quod irnmüUs eti elamer voei» eine

(b) In 6 folgt hier ein Kap. : De elamore eordis» . . Ezcerpt ans d.

tardkaU amüendi oraäoneM a Deo. Pealmen und ans Auguitm. tn deeadi^

Bxcerpt ans Gregorims. btu (Tat YH. 225).

Wftitersehleben, Iriiehe Kanon. 8«mml.

50 Über XY.

Über XV- De cum pro mortnis (Capituia Et).

Cap. 1. De quatuor modü, quibus vivi adjuvant mortuos. (Yat HL 97; Moxuus. L 169; Poemt litrteiL c. 18.)

Origenes ait : Änimae defunctorom quattnor modis sol- YUDtur, aut oblationibuB presbyteromm Deo sive episcoporum Deo aut prece sanctomm änt chriBtianonim elemosmis aut jejunio cognatorum.

Cap. 2. De hü, pro quibua ofearri dAeL (Yat HL 98; Poenit Marien, o. 14r-16.)

Binodua^) {d) ait : Quattuor modis offert ecdesia pro animabus defuDctorum : pro valde bonis gratiapun actiones sunty in quibus nihil habet, quod deleat, pro valde malis con- solationes vivorum, pro npn valde bonis , ut plena remissio fiaty pro non valde malis, ut tolerabilior fiat damnatio ista.

Ägustinus ‘)-ait : Tria genera oblattonum sunt : pro valde bonis gratiarum actiones sjint, hoc est, Deo gratias agunt, quod bene vixeruut, pro non valde malis propitiationes , qui- bus prosunt sacrificia vel elemosinae pro se offerre pietate suoru.m, si ^men aliquod meritum praeparaverunt in vita, pro valde malis , si nulla sunt adjumepta mortuorum , tamen •consolationes vivorum, id est pauperum sunt.

Sinodus Ramana ; Valde boni nop egent remedio post portem, quia se ipsos in vita sua liberavenuit; pro. valde Cialis non est pecesse, quja de his judicatum est, non esse fructuosum, nisi tantum elemosina accipienda a viyis et pau- peribus dividenda; pro non valde midis et pro non valde bonis oblatio et oratio et elemosina et jejunium danda sunt, si tamen in vita professi sunt, quod crediderunt

Cap. 3. De eacrifidandQ pro mortuie.

(Yat. nL 99; Monao. L o. 168.) .

Oregoriua *) in vita patriim didt : Duas feminas a Beile-

*) Yergl. den fol^nden Abechnitt *) Enchirid. c. 109. 110. •) Dialog. Lib. IL c 88. (a) nietma : 6.

Cftp. 1. 2. 8. 4. 5. 51

dicto excommunicatas et in ecclesia humatas, quae foras ibant^ quando dicebat oeconomas (b) ; qui non commuDicat, det locnm excommunicatus. Et nemo eas nisi earum nutrix videbat^ quae indicavit BenedictO; quique dixit offerre pro eis, et cea- saverunt ire foras.

liem *) : Quidam puer ad parentes iens sine permissione Benedicti moritur ac sepultus de monumento ejiciebatur, et parentes narraverunt Benedicto. Qai ait : Ponite hoc domi- Dienm corpus puper pectus ejus, hioe remansit in sepulchro.

Item Chregorius ^) : Pro mediQQ suo XXX sacrificia per XXy dies obtulit; et liberatus est de poena semetipso mon- strante.

Item : Mulier liberavit Timm suum de Septem sigiUis per Septem sacrificia.

Cap. 4. De oratione pro mortuia. (Tat. nL 100.)

Chregorius ^) in vita patrom : Quidam in peccato moriens episcopo fienti in lavacro se ostendit, et ait ei : Loco penali deputatus sum, quia consensi in parte Laurentii contra Simma- chum, sed queso, te pro me deprecare et in hoc scies^ quod exauditus. fueris^ si hie yeniens non inveneris roO; qui oravit pro eo, qui et nitro non conparuit.

Item in vita monachorum : Quidam episcopus ministrum inobedientem hubuit^ qui mortuus se ostendit episcopo et ro- gavit pro se Dominum deprecari , qui orans a Deo exanditus est et solvit ministrum.

Cap. ö. De jyunio pro mortvie. (V«t ni. 101.)

In libria regum ^) : Pbilistim posuerunt cadavera filiorum Saul in cruce, inde venerunt habitatores Jabes Galaath trans

«) A. a. O. c 84. *) A. a. O. Lib. lY. c. 55. •) Dialog. Lib. lY. o. 40. ‘) VergL 1 Reg. 81. v. 7—18. (b) «üocofitis : 6. Oreg. Mon.

M Liber XY.

Jordanen ad montem Gelboe; portaveruntqne corpora et jeja- navernnt juxta ea, et pluit Dominas snper ea in signum miBericordiae plnviam.

Item ‘) : Concubina Baal sparsit tonicam super corpora nepotum Satil, qoi ocdsi sunt a Gabao^iitis ex imperio Domini. Posait aliam sopra petram , jejunavit pro illa et ploit Domi- nuB saper eam in signum, qnod meruit misericordiam pro- genies a stirpe mala descendens.

üap. 6. De eUmotina pro mortuis, (Monso. L 0. 160.)

Hieranimua ait : Elemosina non deneganda, ant enim peccata redimit aut poenas relevat; aut remissionem in futoro prestabit.

Item : Judas Machabeus obtnlit argentum pro suis in belle occisis , . qui prius idola furtim colebant , qnod , nisi in resurrectione profuisse sciret, minime fedsset.

Quidam puer moriens visus est matri non una vice in ▼este lug^bri sitiens et esuriens, qnod mater ejus cuidam sapienti narravit. Qui dixit : offer vestem pro eo et cibumi et obtulit; hinc apparuit in veste Candida et floribus bonis.

Cap. 7. De estimatione animae redemptae.

Lex*) dicit : Homo, qui sposponderit animam suam, sab estimatione dabit pretium; masculus a XX »^ anno usque ad LX*”*, dabit L siclos argenti; si mulier, XX X« a quinto aotem anno usque ad XXX”°», si masculus, dabit XX aidos» a femina, X; ab uno mense usque ad quintum annum, pro mascnlo V ddi, 81 femina, UI; si pauper, dabit, ut judicaverit saoordoa.

Cap. 8. De remüsiane non querenda post mortem, cmm im

vüa non est juesita. (Tai. HL 102.)

Salaman ^^) didt : Quodcunque potest manus toa fiiyeeir^ instanter operare, qoia nee opus, nee ratio, nee sapientia, sdentia apud inferos erit, quo tu properas.

*) TcfipL t Bflg. 21. T. 10. •) hmL 27. ▼. 2—8. **> Ecdei. 9. ▼. 10.

Lib. XY. Cap. 6. 7. 8. 9. Lib. XYL Cap. 1. 58

GhregcTvua : Ac si dixisset; inquit, fac in vita, quod te potest redimere, quia cum non agis, non tibi profidt agi.

Fau8tu8 (c) 9Ai : Non te fallo, quia qnod tibi post mortem non proficit; non snadeo; dico namqne, nt vitam emendes et meritum redimas aut oratione aat elemosina. Quid enim mortuo Yox viva proficit^ quia non aadit^ aat elemosina, quam non tribuit?

Johannes ^^) in prima epistola dicit : Qui seit, fratrem snmn peccare peccatum non ad mortem, postalet pro eo et dabit ei vitam Dens, sed non bis, qni nsque ad mortem pec- cant. Est peccatum usque ad mortem, non dico pro illo, nt roget quis (d).

Cap. 9. De cura eorum, qui repentina morte sublati sunt.

Binodua Kartoffineneta ^’) ait : Penitentes, qui leges peni- ‘fcentiae exsecuntur, si casu in itinere vel mari mortui sunt, ^dbi eis subveniri non potuit, memoria eorum elemosinis et orationibuB et oblationibus commendetur.

Liber XVI. De testimonio (a) (Capituia xv).

C3ap. 1 (b). De eo, guod non recipienda est repentina testi-

ßcatio, (Vat. VL 6S.)

In proverbüe ^) : Testis repentinus concinnat linguam mendacii.

“) 1 Job. 6. T. 16. «*) SUtt eooL an! c 79 (29). ») 12. V. 19. (o) FmuUmm : 6. (b) In 6 geben 8 Kapp. Toran ans

(d) Li 6 folgen noob Exoeipte ans Indor : De nomine iee Hme n ii f De

Origenea, Hieronymna , Aagoafcmua qme mufdie ieeimmm, De trihu retne,

mid Gr^gorioa. qmhms frebainr venu iettU (Tai YL

(a) d teeUbm ei leatemeni o : add. 6. 60. 61).

54 Liber XYL

Sinodus Kartaginensia “) : Is, qai frequenter litigat et ad accuBandum facilis est, testimo&iuiD ejus nemo absqne grandi ezaminatione percipiat.

Cap. 2. De trOma personis, quibua obnoxiua est faUie teeiia.

(Vai YL 68.)

leidortu *) : Testis falsidicns tribus est personiB obnozins, primam Deo, quem perjnrando contempsit; 8eqQexiter(c) jodici, quem mentiendo fallit, postremo innocenti, quem falao testi- monio premit

Cap. 3. De hü, gui ad testimanium non admiiUendi suwL

(V«t. VL 64.)

. Binodus Sardinensü (d) aä *) : Testes antem ad testi- monium non admittendos, qui nee ad accnsationem admittendi praecepti sont^ yel etiam, quos apud se accnsator de sua domo prodnzit

Testimoninm pneri non admittitur. Eadem stnodua (e) *) : Ad testbnoniom antem ante annum XTTIT aetatis snae non admittator quisqnam (f ).

Hteranymus : Falsus testis est non is tantom, qai mutat, sed qui non eodem sensn dicta intelligit.

8ifu>du8 Htbernensia i Testimoninm peccatoris non reci- pitnr, qni qnotidie snper se malum testimoninm testatur; si non impleverit, qnod in baptismo confessus est, qnomodo aliis testis Veras habebitar? Qrromodö mandialis mundom istom contendentis erga mnndiales (g) res testimoninm credibile erit, qai se mortaom mando non efficerit? Testimonium feminae non accipitur, sient apostoli testimoninm feminarum non acce- pernnt de resnrrectione Christi.

*) Stett eocL ant o. 68 (46). *) Sentant m. 65. c 8. «) Afrie. 0. 181 (Dion.). *) Dw. (e) $9eund9 : laid. dewen steht hier Afrio. decr. 128.

(d) €l Cmrik. : add. 6; cwrUi^ : 6. 1S9. 180. SO.

(e) Corik, : add. 5. (g) mnmdamai : 6.

(f ) Das Folgende fehlt in 5» etatl

Cap. S. 8. 4. 5. 6 7. ft6

Cap. 4. De eo, quod eonapiciendcLe sunt persanae testaniium.

(Vat VL 66.)

Binodua (h) ^ ait : Quaerendiim est^ cajiu sit converaa- tionifl is, qni accnsat, et is, qtii accusatur.

Vir namqae Banctns valde ezcelsior est duobus aat eo amplias reprobis, caju% verbum ezcelsias est borum juramentO; ot ait Agustinus (i). Item : Quod si fnerint dno falsi testes Tel treu, quasi unns sunt, aut vicem unius non tribuunt, et unus testis fidelis dno vel tres sunt propter trinum Denm in illo manentem, quia templum est Dei, dicente apostolo : Vos autem templum Dei estis.

Cap. 5. De eo, quod non uaque gtuijue abnuenda teatificoHo.

Ortgenea (k) : Non ita arrogantia caveatnr, nt veritas re- linqnatur.

Isidorus : Mendaces faciunt, ut nee yera dicentibus cre- datnr (1).

Cap. 6 (m). De caiholicü iemere teatantibua.

(Vst VL 69.)

Binodua Htbemenata : Si vero ceteri catholici superjnrare ausi fuerinty quod igpuorant et quod dubitatur a multis, utrum sit verum an non, sequentes eos, qui mundiales sunt, peni- teant jejuninm eorum, qui perjurium jurant, quia audacter animas suas in manus reproborum tradiderunt.

Cap. 7. De teatimonio uniua prohibüo.

(Vat VL 70.)

SinodtM ait : Neminem punire debemus uno testante.

•) Statt eccL ant 0. 96 (68). (h) Carfftw : add. 6. 6. momium el eredere dieitUi, De

(i) trf imf Aug. nnd der folgende dacio mm fwetpimio, De wtmdaeio

Abaohnitt des Kapitels fehlt : 6. dtmuumdo, Exoerpte ana der Bibel

(k) Bieromimu : 6. und aus Isidor. (Vat VL 66—68). (1) In 6 folgen noch 4 Kapp. : De (m) Diesea nnd daa folgende Kapi-

pteeaiarU teffwioiito prtmtnHBf De tel fehlt in 6.

•0 piöd idem eei dieere faiemm iMfi-

66 LOmt XVL

Item in lege ^ : Non stabit testU unos contra aliqnem, sed in ore dnorom vel triam testialn stabit omne verbnm.

In DeiUeranomio ‘) : Nemo ocddatar uno contra se dicente testimonio.

Cap. 8. De teetinoma perfedo a pluribus.

Deuieronomium *) dicit : In ore duorom Tel triam testiom peribit qoi interficitar.

Item (n) : Placait, abi contentio fiat, at plores testificenty ne aat injasta poena aat privatio proximi fiat (o).

Cap. 9. De testimonio tünendo eiiam a plunbua.

(Yat TL 71 ; Modm. L 6S.)

Dao testes jodices Israel testati sant mendaciom saper Snnannam.

In P&dlmo ^^) : Insorrexerant in me testes iniqoL

In Evangeiio ^^) :’ NoviBsime aatem venerant dao fidsi testea.

Item^ in lege ^’) : Non adqaieacas testimonio plarimornm, at a yero devies.

Item in lege : Decem viri ezploratores contradixerant daobas Tiris exploratoribaa.

ßinodua Hibemeneü (p) : Timendom est etiam testimoniam plarimoram, nam aat amicitia aat aadada aat pretio pra- yantar.

Inde dicitar ^*) : Manera excecant ocalos sapientiam. Hinc et testes reaarrectionis praetio corrapti falsam testimoniam dixenmt

*) Deuter. 19. t. 16. •) Des. 17. T. 6. •) A. e. O. «•) S4. T. 11. 11) MaMtL S6. T. 60. ^ Exod. S8. T. 2. !■) Deuter. 16. t. 19. (o) AuMinf FStreeÜMifM : 6. 6. (p) AvtnmmtiB : 6.

(o) In 6 folgen noch einige £z- oeipte ans der BibeL

Cap. 8. 9. 10. 11. 57

Ci^p. 10 (q). De teatimonio vivi super mortuum.

(Vat. in. 108.)

In Jesu Nave ^^) : Accesserant filii Jada ad Jesom in Galgalis locntusqne est ad eum Caleph filius Jephone (r) : Nosti qaod locntus est Dominus ad Moysen de me et te; jnravitqne Moyses, terram, quam calcabit pes tuas, erit pos- sessio tua et filiomm tnorum in aetemum, quia secutus es Dominum Deum Israel. Da ergo montem istum, quem poUi- citus est Dominus; benedixit ei Josue et tradidit Chebron in possessionem ei(s).

Ghregoriua in Homeliis dicit : Si quis vivus firmaverit super mortuum, accedat vivens, et firmet sermonem mortui, et heres reddet, quod firmat vivus.

Sanota sinodue ait : Quod testifieaverint vivi super mor- tuum, ab heredibus detur, ne in peccatum fiat mortuo.

Cap. 11. De eo, quod non fcicäe ßrmatur testtmonium euper

mortuunu (Tat. m. 104.)

In vüa monacharum EgiptL Otius episcopus ait : Omnis qui testificatur super mortuum, addat testes et firmet super mortunm coram testibus, et minuat; quod mortuus poUicitus est, quasi ille diminutus est

In annalibua Origenes : Quando Jacob aperuit puteos patris sui Isaac, quos Philistim obstruzerunt, dizerunt habita- tores terrae, cur id fedsset, et respondens dixit : quia patris mei erant; Uli dixerunt : eamus ad testes, et firma coram eis praetium aut sermonem, quantum et quot

Binodue Anchirüana : Omnis emtio aut oommutatio testibus et scriptione firmetur, quia post discessorem non facile firmabitur.

M) Jos. 14. T. 6. 9. IS. 18. (q) Dies Kapitel fehlt in 6. (b) Das Folgende fehlt in 6.

(r) Eupkatme : 1. 5.

68 Über XYI.

. Cap. 12. De tettimonio mortui mper vimtm.

(Yal HL 106.)

PauluB ^*) (t) mit : Testimonimn in moriiiiB confinnatom est, hoc est, testamentnin redemtionis iniqnitatam popnli aspersione sangoiniB animaliam, id est hird, vitnli, vaocae mfae. Qnanto mag^ qnoqne testamentam redemtionis peoca- tonim popiiK novi sangoine asperso Christi pro omnibiis hominibiiB mortui. Deinde confirmatar testameDtiun, si inter- cedat mors testatoris, id est Christi, qui in morte sua vitam nostram confirmatam testatus est.

Cap. 13. De duobus virie eaniradiceniibuB.

DeiUeranamium ^) : Si steterit testis mendax contra ho- miuem, aocnsans eum praeyaricationis cansa, stabnnt ambo ante Dominum in conspectu sacerdotum et judicum, qui fnerint in diebus illis; cumque invenerint, fiüsum testem dixisse mendadum contra fratrem snum, reddent ei, sicnt oogitavit fratri suo facere, et auferes malum de medio po- pnli tui.

Jt&m in Numarü : Qnando oontradixerint duo inter se, Stent ad altare meum.

Item in DeiUeranamio : Secnndum iniqtiitatem , quam meditatus est in fratri suo, acdpiat

Sinodue Sardineneis (u) : Flacnit, ut accusator mendax puniatur sive peregrinatione (▼) damnetur, donec poeniteat

Sinodue ^^) (w) : Qui falso accusant fratres , usque ad ezitum vitae non commonicent (x).

») Hebr. 9. t. 17.

^ 19. T. 16—19.

^*) Azelai. L e. 14.

(t) Dm Kaptlel fehlt in 6^ welches (n) cmrtegm, : 6.

dagegen einen Antrag ans Isidor. (t) jwr lynsi umliam : S.

EtymoL Y. 24. {. 2. 8 enthalt, lets- (w) Rommmm sei AtA : add. 6;

^ler steht in 6 ob%eni Kaidtel ilem«M : 6.

Toran. (x) 6 enthllt noch Syn. Agatii. 60.

Lib. XVI. Cap. 13. IS. 14. 15. LIb. XYIL Cap. 1. 2. 8. 59

Cap. 14(7). De sancto accuaato, gualiter ae defendaL (Monaa L o. 71; Poen. Maiton. 0. 54. §. 2.)

Sinodus Rcmana ‘^ : De contentione daonim sine testibas Btatuunt, nt per quatuor^sancta evangelia/ antequam com- monicet, testetnr; qni adprobatar^ deinde sub judice flamma relinqtiatar.

Cap. 15. De eo, quod cum pluribus juramenium sü.

(Mooao. L 0. 72.)

Sinodus Constdentis ait : De bis, qni contentionem faciunt qnacunque ex causa, si alter cam teste uno aut pluribus testibus et alter sine teste, juramentum cum pluribus esse debet (z).

Uher XVn. De oblationibns (Capituia xvi).

Cap. 1. De eo, quod cadunt in jus Domini, gnioe immolantur.

Lex ^) dicit : Quicquid consecratum fuerit semel Deo, sanctnm sanctorum erit Domino.

Cap. 2. De domibus vel agria Deo immoUMs, a domino pri- siino cum guinta parte estimaiionis redimendis.

Lex ‘) dicit : Homo cum yoverit domum suam et sancti- ficaverit Domino, considerabit eam sacerdos, utrum bona an mala sit, et juxta pretium, quod ab eo constitutum fuerit, ▼enumdabitur. Si autem ille , qui Toverit, voluerit redimere eam, dabit quintam partem estimationis supra et habebit eam.

Cap. 3. De his, qui retrahunt sanctificata Deo. (Vat m. 72; Matrit IIL 25.)

Anania et Safira retrahentes de his, quae Domino dede- nmt, morte multantur.

^ Syn. n. Patria c 24. *) Lerit 27. v. 28. ^ LoYit 27. V. 14. 15.

(7) Die beiden letalen Kapitel (s) 5 enthalt noofa Nioaen. 6.

fehlen in 6.

60 Über XVn.

L&3^ ‘) didt : Si qnis comederit ant retraxerit de Bancti- ficatis per ignorantiam, addat qumtam partem eo^ quod oo- medit et dabit sacerdoti in sanctaarinm.

lUm : Si quis per vim retraxerit, reddat integrum et det quintam partem cum eo.

Sinodus AgatenBÜ (a) : Qui subtraxerit hostias catholicaa sanctificatas, excommnnicetmr.

Itmn (b) ^) : Si quis dericus fraudem ecdesiae fecerit^ pei’egrina ei commonio tribuatar.

Oregarius (c) : Ne fraadetb ovile yestmm, et d qnia fraadaverity sab anathemate ejidendus.

Ägtutinus ait : Si dona Dei sine penitentia sunt honuni, qnanto magis dona hominum Deo sine poenitentia.

HuronimuB ^) : Qai retrahit quod Deo dedit, raptor est propriae snbstantiae et alienae, quia Domini est terra et plenitudo ejus.

Agustintis : Si quis detraxerit, quod Deo dedit, a suo gradu movendus et ab eodeda damnandus et non redpi debet

Binodus Nicena (d) *) : Qui submutat, quod Deo datum est, raptor est et totius ecdesiae fur^ et oblationes totius mundi submutat

Binodus (e) ^ : Quodcunque datum fuerit ecdesiae Dd quocunque modo, non patimur ab ecdesia alienari.

•) Lerit 88. t. 14.

«) Agsth. a 6.

*) Monse. L o. lia.

•) DsMlbst

*} Monao. s. s. 0. (a) Statt dieaaa AbsohnittM enthlH nddant ab eoolaaia «zohidaiitDr 6 Folgendes : Smadbif rnnkOrnuit : (Agath. a 4). Clerid etum yel aeonlaies, qui ob- (b) Smadm mgmAtnm : 6. latioiies parentam aot donataa aot (o) Dieser Abiohiiitt, sowie der testamentis relietas prestitenmt aot folgende ans August und Hieron. id, qnod ipsi donayerint» anfferre yo- fehlen in 6.

Ineiint, sinodas sanota oonstitoit, nt (d) Niemtm : fehlt 6. Dieaer Kanon Teint neoaiores panpernm» qnonsqne fehlt in 5.

(e) IVÜoMi. ; add. ft.

Cap. 4. 5. 6. 61

Cap. 4 (f ). De qucOtwr ohlationOma eccleaiae DeL

(Vat ni. 77; Monac. L 121.)

In lege qnataor cibi sacerdotum erant : primam Aaron tantum et filii ejus comedebant in tabernaculo, secandum filii Aaron tantam manducabant in ostio tabernaculi, tertinm nter- que sezas mandncabat in atrio, qnartum enim in ostio familia tota mandncabat cum yernaculis et empticiis. Hi qnataor significant qnataor oblationes ecdesiae Dei. üt Origenia dicit : Locns cnm reliqniis saiictoram ecclesiae datns, a sanctis tantam possideri debet et a sacerdote carere non oportet Ager autem sine reliqniis ecclesiae datns^ tarnen civitati pro- pinqnns, viri tantam ^ hoc est familia ecclesiae, habitabant in eo. Ager yero non propinquns ecclesiae, aterqne sexas habitabit in eo, etiam plebiles habitabant in eo. Qnarto sub- stantia mobilis, boves et oves et reUqua, potest dari etiam laicis, scilicet christianis wxt monachis.. Ut David ^) : Et dedit iUis regiones gentium, usque possederunt

Cap. 5 (g). De ecclesia humanius agente cum hü, gut retra-

hunt ohhiUonea. (Val m. 74.)

Binodua (h) : Omnis, qui audet oblationes Deo sanctifi- catas auferre, confirmet Domino, quod retraxit, et eUgat ecclesia ant pretium ejus, quod retraxit aut satisfactionem per penitentiam recipiat.

Cap. 6. De hta, qui submutant ohUxtionea defunctorum.

(Val m. 106; Monao. IL)

BinoduB Valensia ‘) (i) ait : Qui oblationes defimctomm

.*) Monac L c 12S.

*) Conc YaMDS. I. c. 4; Statt eccL ant c 95 (86).

(f ) Hier enthAlt 6 ein anderes /fem. Si qnis enbtrahit (a.

:KapHel i ih 9ö n qm$ nudoüerü «e- oben Cap. 8. Smod. Ägaik). eUnmn (Vat IIL 78), welofaes ans (g) Das Kapitel fehlt in 6.

Exoerpten ans Oregor. nnd Angnstin. (1^ Nofta üutihiiio UmpermoU ii-

besteht, sowie ans i Swk^Au» Fnies emu i 6.

et latrones . (s. nnten XLIL 8). (i) tt Catik. : add. 6.

68 Liber XVII.

fidelium detioent (k) aot tardius reddunt^ ut infideles ab ecde- sia abjiciendi sunt; tales enim (1) qiuuii egentium vel mor- tuorum necatores, nee credentes in Judicium Dei habendi stiut, una patrom (m) sententia in hoc congruente^ qoae ait : ab amico qnippiam trahere (n) furtom e8t^ ecclesiae antem Dei fraudare sacrilegium e^t (o).

Gap. 7. De eo, quod non spcliandae eoelesiae, si malt süu

prineipes earum. (Val HL 76; Menno. L 120.)

Hieronimua : Quam vis mali sint principes^ semetipBOs destruunti Dei vero ecclesia sine culpa est

Ramani dicunt : Nemo andeat nudare ecdesiam, quales sint principes ejus (p).

Oap. 8. De obloHantlnu mavendis, si neeeeaiku suaseriL

(Yat m. 7«.)

Begnla *®) canonica dicit Bamana (q) : Possessiones, quas unusqiiiBque ecdesiae proprio arbitrio dedit yel reliquit quibus- libet tituÜs atque contractibuA yel qnibuslibet arg^nmentis, non patimur ab ecdesia alienari; nisi necessitas suaserit largiri melioribus ant certe peregrinis intuitn religionis; sie tamen, ut bis ipsis perfruantur^ donec vixerint et revertantur in jus ecdesiae prioris (r).

*^ Symmaehi P. epist, «d CtMvr. epiio. Anlat a 1 (Htep.). Siehe

Oliiel, EpiitoL Bornen. Pootif. (Br^oneb. 1S68). Tom. L p. 724.

(k) mmmU t 6. (p) tn 6 folgt em Abeohiutt üe

(1) «mhI, m Carth. nmod. dfifft : iedmii uA AonOgen ens der Babel,

edd. 5. Angottin., Byn. Ghelo. 11, AureL L

(m) «. p. ’m koe quam $eripimrU 16, Qengr. 7 und den Gen. Hiber-

tm» juttwwü eottgt’ »tmUniia : 6. nens. de deoimie (i. meine ‘B|ifk>rd-

(n) refere : 6. ’ mmg. &. 148) 5 ond 1 (Vet HL 76).

(o) ZaMli in 5 : Afiio. 26, Agsib. (q) Rom. fehlt .3. 4.

7. 4. 29, AmreL L 6. 14. 15» AreUt (r) In/ 6 folgiBn. hier. 2 IKepiUl :

L 18, Arran. L 6, Auel. V. 14. 18. Jh itemm (Yel III. .76) nnd Ap m

16, Aneyr. 15,.Cheloed. 17, Epeon. fit^i fmtpvu fgi^mro 4M)teMM lerfte

7. 8. 14, ApoetoL c 89, Anüoeh* 26» «mm «peiMv - fibereinetimmend mit

Btett eooL ent a li)l (86). 68 (82). Cod. 6; rergL 4>ben Anm. (p).

Cap. 7. 8. 9. 10. 11. 68

Cap. 9. De obhHone monachi nthü proßciente sine abhatia

permissu^

Origenes (s) : Omnis monachns sine abbate et aliquando, si absens sit abbas, licentiam nullius rei babet Si vero abbas permiserit, pauca commendat.

Binodtu Romana ^^) : Qui voyerit yotom non permiBsa abbatis, commntetar ab abbate.

Gap. 10. De oblatiane degentia eub oeneu non proßciente.

(Vat m. 79.)

In vüa monachorum : Quidam ruBtiens vas aenepm sa- cerdoti in oblationem dedit; qui interrogavit, si sab regnla abbatis ant sab censn regia esset, et deprehendit, qaod stib lege esset, dixitqne : Non suseipiam aliena, ne propria amittam.

Gap. 11. De oblaiione puerorum fntdanda, si in nuUum, ai

in caiholicum, non mutanda. (Vat m. 80.)

, In viki monachorum : Duos filios artifices leg^mus, quo- mm pater ad aräficium ivit. IIlo moram faciente, unua ven- didit vas eneum et casulam patris et equum , alter dedit aci- tamenta ejus in oblationem eedesiae; postea yenit pater. et retnpdt ipde. Abbas judicayit : Quod mundo dedit, retrahere, quod Deo dedit, relinquere.

Agustinus (t) : Paryuli quocunque modo Deo yoyerint, yotum erit, ne baptismo mundati preyaricationis poena teneantur.

“) Die Sammlulig That 400 Kapiteln im Cod. Monao. I (siehe Maassen S. S42 ff.) enthalt c. 61 Folgendes : De monaekorum PoiU ab t^aie. Qui TOTerit Totom sine permissa abbatis, oommatetor ab abbate et yideat. abbas in alio looo, monaoho non Uoere Yotom TOYere sine oonsensn abbatis sni, si minosy frangendnm est, si Josserit abbas.

(s) In 6 geht Yoran : Smod. agth- (t). Dj^es^r . Absehnitt fehlt : 5. fJbsiif. Si qnis dederit . . . . a^ Qaa- grens. c. 8 (Dion.).

64 Liber XYIL

Cap. 12. De Matume vd ootia puerorum retrahendü vd nan ^ retrahendia.

(Yal m. 81.)

In Numeri» ‘*) : _Si pater reticaerit yotam filii aut filiae, voti reus tenebitar. Si non reticaerit Yotom filii aut filiae, irritam erit, quodcanque dedit ant spopondit.

In hütoriamm librta legimus^ qnendam puemm con- triiudsBe se jaramento nesciente patre^ et abbati indicatam est, qai patris yolnntatem inquisivit, cni non placuit hoc joramentom et solatnm est (u).

Cap. 13. De obloHantbus peccatarum in necesnUüe suseeptiB.

In Danihele ^’) : Tanc Nabuchodonosor rex Danihelem in sublime eztulit, et munera ma^pa et multa dedit ei^ et constituit enm prindpem super omnes provindas Babilonis.

Cap. 14 (y). De oblatione hominis liberi nan retrahenda.

(Yal IIL 84.)

In lege : Aäron super caput hostiae in ostio tabemaculi ponebat manum, quod significat, omney quod datur ecdesiae yoluntarie et dicta benedictione cantataque a nomine posse

Item : Hostia pro peccato et delicto sacerdotum erat jure perpetuo, et quod superfuerat^ nemo retrahebat

In £9^6 ‘*) : Omne, quod Domino consecratnr, siye homo erit, siye animal, siye ager, non yeniet, nee redemi poterit

Cap. 15. De oblatianibus antigup tempore reircxtie in Jus

aniijuum renovandis. (Vat. m. 88.)

In historia ecdesiae ^^) : Etiam illud bac lege sandmus, ut si quod domus yel agri yel quaelibet praedia ez bonis

«■) 80. V. 6.

«) 2. T. 48.

»•) Leirit 27. T. 28.

t») Enieb. inteip. Bnfiii. IX. 14. (q) In 6 folgt noch : Ittm um at m dvot gndos non nnmerat in nnmoio üeU : DeoreTimoi, at nemo infirmoi perfeotomm. ant panmloi oonttringat, qnia hos (t) Dies Kapitel fehlt : 6.

Cap. 12. 18. 14. 16. 16. 65

christianomm ac parentnm nostrorum preceptis ad fiscum sociata faerint^ si qua etiam ab aliquo conpetita sunt; vel si qua distracta sunt aut dono in aliquem conlata Bunt^ haec omnia in jus antiqnnm revocari precipimus, dominisque suis universa ex propriis restitui.

In chrontcü ^^) (w) : Dioclitianus et Mazimianus regna- verunt annis XX ; Dioclitianus divinis libris adustis christianos toto orbe prosequitur, cui Galerios dnobus annis successit; Galerio autem Constantinus successit in regnum annis XXX; qui christianus effectus licentiam dedit christianis libere con- gregari et in honorem Christi basilicas construi.

In eisdem ^^ : Trasamundus Wandalorum rex regnavit XVn annos, catholicas ecclesias’ clausit^ et episcopos CXX Sardiniam exilio mittit; cui in regno successit Heldericas, qui sacramento a Trasamundo adstrictos, ne catholids in regno suo consuleret, antequam regnum susciperet^ episcopos ab ezilio reverti jussit, eisqne ecdesias suas reformare precepit

Cap. 16 (x). De eo, qübd non oportet oblctUaneSf guae ärferun-^

tur eccleeiae voluntaMus admieceru

(Yat m. 88; Monao. L 282.)

Bieronimus (y) : Omnes^ qui his, quae ad usus ecdesiae adferuntur; abutuntur in aliis rebus, quibus suam expleant voluntatem, similes sunt scribarum redimentium mendacium et sang^uinem Salvatoris.

») Indor. Chron. c 97^99. Siehe unten XLU. 9.

*^) Isidor. Histor. Gotfaor. e. 81. 82. (w) teMforojMtf : add. 8. (y) in iraetaiu Maihm : add. 6.

(x) Dies Kapitel fehlt : 6.

Wftf 1 eri ehleben, IrUehe Kanon. Samml.

66 Liber XVUL

Liber XVin. De jure sepnlturae (Capitaia DC).

Cap. 1. De virü et uxartbus in uno eepulcro eepeliendü.

(Vat m. 86.).

Eucherius ^) dicit : Hebron civitas viromm im, quia in ea sepolti sunt tres patriarchae in spelonca daplici cam tribos uzoribus suis, id est Abraham com Sarra, Isaac com Kebecca, Jacob cum Lia, praeter ipsum Adam et Evam.

Tobüu*) dicit ad filium suam : Com acceperit Dens animam meam, corpus meum sepelies et honorem habebis matri tuae omnibus diebus ejus; cum autem et ipsa comple- ▼erit tempus, sepelies eam juzta me in uno sepulcro.

Hieranimus : Quos conjungit unum conjugium, conjungat unum sepulcrum, quia una caro est, et quod Dens conjunxity homo non separet

Aguetinus : Unaquaeque mulier sequatur Tirum sunm, siye in vita, sive in morte.

In aetibus apostolarum ‘) : Surgentes sepelierunt virum et reyertentes inyenerunt uxorem ejus mortoam et eztnlerunt ad yirum suum.

Cap. 2. De eo, quod in patemo sepulcro eepeUendum eeL

(Vat m. 88.)

Sinodus Bamana decrevit : Vir sive mulier in suo patemo sepulcro sepeliatur.

Dicitur enim : Maledictus omnis homo, qui non sepelitur in sepulcro patrum suorum. Jacob, antequam moriretur, ob- testatur Joseph filium suum, ut corpus ejus in patemo sepul- cro redderet Ita Joseph postea obtestatur filios Israhel, ut ossa ejus reportarent in terram repromissionis, dicens *) : aspor- tate ossa mea hinc vobiscum. Notandum est, quod est, quod

*) VergL Enoherii Lii^an. Hebraioor. nom. Intoipret Lib. H. & 6 (Bablioth. PP. La^on. T. VI. p. 866). •) Tob. 14. T. 12. ») 6. T. 10. ^) Qenes. 60. t. S4.

Cftp. 1. 2. 8. 4. 67

mortuns Jacob in Egypto ideo reYehitur ad terram Chanaftn, Qt significaret, qnod omnis inter amicos snos moriens ad re- liquias patrum sepeliendüs sit Joseph antem in Egypto mortuns sepelitur ibi, sed ossa effeni maivclat. Hie enim quasi mnndus et sanctns non sepelitur inter plebes in terra, in qua mortuns fuit , sed ad sepulcmm patmm. suorum reve- hitnr; hie vero quasi Egjptüs moribus contaminatns et ez- traneis mulieribus commiztus in Egypto reqniescit; et ossa ejus quasi munda reportata sunt^ ut daret ezemplum mutandi reliquias in temptationibus et transmigrationibus.

In histaria ecdeauutica ^) didtnr : Phüippus et quattuor filiae ejus apud Hieropolim in nno sepulcro sepulti sunt

Cap. 3 (a). De eo, quod debet hämo aepdiri in ecdesia,

cui(b) manachus est (Vat m. 91.)

Binodua Htbemenaia statuit : Si quis in ecdesia con- junctus fuerit, in ea sepelietur. Item sinodus Sihemensia : Monachus cum in vita sua libertatem praeter jussionem ab- batis non habuerit, quanto ma^s in morte?

Cap. 4. De eo, quod fntdier post mortem virt libera sü eieta

in vita, ita in morte. (Tat m. 86.)

Sieronimu8(c) : Vir sive mnlier honorem dare debet con- jugii; sepelietur autem in sepulcro paterno, sive juxta eccle- siam, cui conjuncta est

Patdua •) : Mulier alUgata est lege viri, quamdiu vivus est vir ejus, post mortem autem yiri soluta est lege yiri. Quod si licitum est nubere, quanto magis libertatem habebit sepeliendi ?

*) Eofeb. inteipr. Biifiii. III. 26. *) 1 Corinth. 7. y. 89.

(a) DiM Kapitel fehlt : 5. (o) Dieser erste Absohnitt fehlt : 5.

(b) ^ : 6.

5*

68 über XYm.

Cap. 5 (d). De eo, guod bctb mütenda est inier ecdesiam et

aepulcrum patemunu (Yftt m. 9S.)

Origtnea ait : Si nnusqnisque secolaris voluerit, dividat Bors inter ecclesiam et sepalcmm patemnm, sed dona Bua plorima ecdesiae saae conferre debet, panca antem in se- polcro paterno in honorem patrom.

Cap. 6. De eepultura ejus, gut se duobus aibatibue conjunxü.

Smodaa Hibemeneü (e) : Si quis commendaYerit animam suam et corpus et omnia, quae habet; Deo et principi, id est abbati buo^ et si postea ezierit ad altemm abbatem, et commendaverit illi animam soam et omnia, qnae possidet, cujus enmt haec omnia? Prions utique abbatis omnia sua, si tarnen votum ejus illo vivente non tacuit, novissimo Ycro abbati relinquetur et corpus ejus, et Yestimentum et equus et Yacca, Yel si tanti honoris fiierit, duo eqni cum curru et or- namentum sui lectuli et Yas, de quo biberat; tarnen prior abbas offerre potent pro anima monachi sui discedentis ab eo.

Eadem Binodus : Omne corpus sepultum (f ) habet in jure suo (g) vaccam et equum et yestimentum et omamen- tum lecti sui, nee quidquam herum redditnr in aiia debita, quia corpori ejus tamquam vemacula debentur.

Cap. 7. De fnartuo retinendo.

(Yftt m. 87.)

Büiodtis (h) eadem : Quicumque discesserit de sua eccle- sia, et in aiia ecdesia sepultus fiierit, cujus propinquus

(d) Dies und das folgende Kapitel •eeUna irmufugtrii ei t» tüia atpiil- fehlen : 6. hu futriif ri amiem frefinqmu ^fu»

(e) Dies Kapitel fehlt in 6. volueni muiarB OMwa ^jus , dmbU jnne-

(f ) $eptilhinun : 6. Iwm »ej^urtui friorUf k, e. vaeemm

(g) guojnreimmBe^tumeivaociS, ei wesiimenium tjme^ ei rogaiü jprm- (h) Dieser ente Abschnitt fehlt : 6. e^em ejus hei^ «f haeiUeam ^jm»

In* 6 lautet er etwas abweichend : irtmsfodereif ri wiom a d nie fneni^ ei

Smodu», Vir dve mmiUrf qm de eua vero peregrimue^ veeiümemium diwuiil e i

Cap. 5. 6. 7. & 69

▼eniens, corpus mortui mutare volens, dabit pretium sepulcri prioris, hoc est vaccam et yestimentum ejus commune, et rogabit principem loci, ut basilicam ejus foderet. Si antem eadem fitmilia miserationem animae ejus in die VIl fecerit, reddet amicus pretium ejas et sedatium communionis, si sa- cerdos postulaverit, sie erit, etsi monachus fuerit; si Ycro peregrinus, Testes tantum dimittet

In vüa manachamm : Quidam dericus in aliena ecclesia moriens illic sepultus est, propinquis vero ejus corpus peten- tibus non est dimissum, sed obnize retentum est Inde ad Ovium episcopum euntibus dixit (i) : nee retinendus, nee dimittendus Yacuus (k).

Cap. 8. De eo, quod nonprodest malia aepdiri in locia sanetia.

(Yat m. 94; PoenÜ Ifarten. a 17. 18.)

Oregorius^) dicit in yita patrum : Cum peccata gravia non premunt, prodest mT>rtuis sepeliri in ecclesia, quia cum proximi eorum ad sacra loca Yenientes pro sepultis preces Deo fundunt;*cum vero peccata gravia deprimunt, non äd absolutionem, sed ad majorem damnationem tumuli in ecclesia ponuntur.

Item Oregarius ‘) : Quedam femina sanctemonialis in ecclesia sepulta juxta altare, pars ejus una igni consumpta visa est, pars intacta permansit, id est inferior, quia ipsa mulier virgo fiiit, tamen stultiloquium non vitavit.

Item Oregonua ‘) 1 Quidam pairicius locum sepeliendi in ecclesia pretio redemit. Inde mortuus sepultus est in ea^ itaque in ipsa nocte Faustus (1) martpr cnstodi ecciesiae apparuit dicens : Die episcopo, ut projiciat foetentes carnes, quas hio posuit, si hoc non fecerit, XXXmo die morietur. Custos autem timuit indicare episcopo, ac trigesimo die subita morte prereptos est

*) Dialog. Lib. lY. o. 60.

*) A. a. 0. e. 61.

*) A. a. 0. a 62. (i) lnd€ ^iu epUeopm emUibm» mi (k) voetUmM i 6. A : 6. 0) Pemumm : 6. Greg.

70 über XIX.

Item Oregorius ^^) : Quidam defensor alionjus ecclesiae ▼ir mundialibuB actibuB iroplicatus, est humatus in ecdesia Syri maiiyris. Nocte media cum tamnlta ab ecdesia alligatos pedibns tractos est, et in alio loco positos est

Item Oregarius ^^) : Quidam in ecdesia beati Jannarii martyris humatus a conjuge, et quadam nocte damavit dicens : ardeO| ardeo. Custos autem indicavit uxori ejus, quae misit alios, ut considerarent eum; qui invenerunt vestimentum ejus, corpus vero non inYenerunt«

Item Qregcriua ‘^ : In quibus peocata dimissa non fiunt, sacris locis post mortem adjuYari non possunt

Item ^’) : Vides, quod sacra loca non liberant, sed culpa temeritatis magis accusant (m).

Cap. 9 (n). De es^emplo ooneepelimdi virorum feminarumque,

ei parea merito sunt

(VtiL UL 90.)

Gfreff&tiue ^^) ait : De sepultora sororis Benedicti, quae S6pulta est in sepulcro, quod aibi ipse preparavit, ut quorum mens una fnerat in Domino semper, eorum quoque corpora non sepultnra separet

Liber III. De ordine inqnisitioiiis eansamnL

(Monaa L 1; Ditt XX. a 8.)

Caput unicum. Innoceniius didt (a) : De bis ergo causis, in quibus solvendi ligandique auctoritas est, XXII (b) libro-

*) A. a. O. c 63.

) A. a. O. e. 54. “) A. a. O.

<*) A. a. O. a 58. a. E. M) A. a. O. üb. n. e. 84. (ffl) In 6 folgen noch 2 Kapitel : (n) fehlt in 6.

Ih marfmo ntm reümmd^ (Ansillge (.) /p,, ^^n^ mnocmlSm $er^nt

ans der Bibel) und D§ irtuumigraiimm ^ smodi» smnihut : 6. martffnm. Bierüm^m, in catalogo (Tat .^. ^^^ ^^ ^^

m. 95. 96). ^^ ^^ r’^V^ -«»•

Lib. XVnL Cap. 9. Lib. XIX. Lib. XX. Cap. 1. 2. 71

mm Yeteris testamenti, quataorque eyaDgeliorum cum totis Apostolomm scriptis; si non appareat, ad dmna recarrito Bcriptai qnae graece hagiographa dicontur ; si nee in illiB, ad catholicae ecclesiae historias catholicasque a doctoribos catho- licis scriptas mannm mitte; si nee in hiS; eanones apostolicae sedis intuere; si nee in istis^ sanetorum exempla perspicaciter explorata inspice. Qaod si his omnibns inspectis hnjus qne- ationis qualitäs non Incide invesögatar, seniores provindae congrega et eos interroga; facilins namqne inyenitmr, qnod a plurimis (c) nnnm sentientibus queritar; Yems enim repro- missor Dominus ait : si duo Tel tres ex Yobis eonvenient saper terram in nomine meo, de onmi re quaconque petierint fiet iUis.

Über XI. De proTincia (Capituia vi).

Cap. 1. De nomine provinoiae.

(Monao. L S.)

AmhroriuB ait : Provineia quasi porro vidnia, hoe est in tribns (a)^ in una lege, in una lingua (b), in uno dominato.

Cap. 2. De ratione pravincicte. (Monao. L 2.)

AuguetintiS in libris de erbe : Certa provineia est, quae deeem civitates habet et unum regem et tres minores pote- states sub se, et unum episeopum aliosqae minores, decem judices, ad qnorum judidum omnes causae dvitatum referan- tdr, et d causae difficiles oriantnr, ad omnium judidum decem judicum referendae sunt

Hieronymue ^) : Provineia est, ubi mos unns viget et unus dominatus.

<) Yergl. Ep. 125 ad Bostia o. 16. (o) fhmhu : Mon. (a) t. toMi tr&m : Mon. (b) i. m. luif . : fablt Mon.

78

Liber XZ.

Cap. 3. De non degradanda prawncia, ui dijudiett oauaas

9uas. (MöDM. L 801.)

BinoduB Ramana : Non degradetnr nnaquaeque proyinciay sed apud semet ipsam habeat judices et epiacopos.

lUm^) (c) : Presbiteri Tel clerid, qui trans mare causas portant (d), in commonionem non suB^piantor.

liem : Qoicanque causam habnerit, apnd snos judices jndicetur et ne ad alienos cansa vagandi et proterve despi- oiens suam patriam transeat, sed apud Metropolitannm epi- Bcopum suae provindae judicetur (e).

Cap. 4u De spemenda provinda, gvLoe non hab^ peteonae

dtgnae ad judicandunk (Mohm. L 4.)

Sedes ( f ) Pateiarcharum et cathedra legis deordinata fuit, cum reges et judices et personas dignas non habuerit^ niü ab alienis eas evocasset

Item : Ab Hierusalem nuntii missi sunt Bomam ob alias causas.

Item : Bömana ecdesia mbit nuntios ad Alezandriam ob alias causas.

Cap. 5. De ’ alienis pratnnciis adeundis ad judicandum.

(Monao. L 5.)

Binodus Romana : Si in qualibet provinda ortae fnerint questiönes, et inter dericos dissidentes (g) non conveniat, ad majorem sedem referantur, et si illic fädle non discu- tiantnr, ubi fnerit sinodus congregata, judicentnr.

*) Afiricfto. e. 28 (IMonja.). (e) Dieter Absofanitt fehlt : 5.

(d) pA eoMMtu iermkutrt mUummU ITWU mar% : Mon.

(e) Zaiats in 6 und 6 : Cantm€$ nMiMm. diciintDr : causa imiatciija»- qae proTtnciae non ferenda ad alte- ram, ei canae mijoree füerint ezorte, ad Caput luliiam: rant referende

(yergl. Ixmoc. L deer. c. 10 [Dumja.]). Bodann folgt in 6 : 8yn. Chalc 18, Kicaen. 6 (mit der Ueberschxift : KceUma Kom, gemper tmmU prmuh- fin»), Conatant 5, Nicaen. 7, Con- atant 8, Aftie. 17, Cartli. UL 26.

(f) Sinod. kibememni : add. 6;

(g) dafMleiKes : 4.* Mon.

üb. XZ. Cap. 8. 4. 5. 6. Lib. XXI. Cap. 1. 2. 78

PiMiricius(h) : Si qnae (i) questiones in hac insula orian- tor, ad sedem apostolicam referantor.

Cap. 6. De pravindü et pereonü devitandis ad judicandvm.

(Monao. L 6.)

InstüuUo Romana : CaYendnm^ ne ad alias provincias aüt ecciesias referantar causae, quae alio more et alia reli- gione ntantur; sive ad Jadeos ^ qui nmbrae magis, quam veritati deserviunt^ aut ad Britones, qui omnibns contrarii sunt et a Bomano more et ab nnitate ecciesiae se abscidant^ aüt bereticos, quamvis in ecclesiastids cansis docti et stndlosi taennt

Liber XXI. De jndicio (Capitnia xxxi).

Cap. 1 (a). De peraonia dignis ad Judicandum.

(Vat YL 74; Monao. I. 7.)

Oregortus Naeianzenus : In omnibns cansis ecciesiasticis tres personae eligendae sunt ad judicandum : episcopus, scriba, contemptibilis omnis negotii secularis; episcopus con- Tocet seniores et scribam; scriba interroget scripturam; inde ait Faustinns : scrntatus sum et interrogavi et constitui Judi- cium. Contemptibilis convocet omnes peritos, maxime con- sdentiam suam.

Oregortus Naeianzenus (b) : In negotiis secularibus rez et senex et juris peritus judicent. Res convocet scribam et scriba statuat Judicium coram rege; senex convocet omnes hos et statuat; juris peritus convocet seniores et conprovin- ciales, ne temere judicaverint.

Cap. 2. De muUüudine judicum pro muUitudine causarwn,

(Yat VL 76.)

Romani (c) dicunt : Judices sunt quindecim : primus

(b) Paierim» : 6. Ih nomme judiäu In libio XIX

(i) dißeiUM : add. 5. 6. Mon. eikimoL …. (Yat VI. 78).

(a) In 6 gebt ein Kap. ▼orber : W I>i««er AbiobnHt feblt : 6.

(c)aiiclor«ff:6; mielorM roaiim. : 6.

74 Über XXL

episcopüB, Becnndüs sacerdos, terdnB jadez, qnartos rez, qaintas scribay ut in lege ^) Dominas dicit : Venies ad sacer- dotes Levitici generis et ad jadices, qm fiierint in tempore illo, qaeresqne ab eis, qui jndicabont tibi veritatem jndicüf et fades, qnodconqne dizerint, et qni praesint in loco, qnem elegerit Dominus et docaerint te juzta legem ; sextas judex est seneXy ut didt filius Siradi ‘) : Ecce quam bonnm et quam jocundnm verum judidum per labia canitiei ; septimus gentilis in sua gentilitatOi ut Deomm judidum Hinenrae et Neptuni de contentione regionis apud Cecropem actum cro- nica fingunt; octavus alienigenai ut Moyses consilium ab illo Jethro, alienigena cognato suo suscepit; nonus rusticus sanctus, ut Alezander episcopus HierusiJem ad Demetrium dizit (d) : Quod autem addidisti litteris tuis, numquam audi- tum est, nee factum dt aliquando, ut presentibus episcopis laici disputent; dedmus contemptibilis, ut Paulus ‘) ait : Qui contemptibiles sunt in ecdeda, ^os ad judicandum constituite; undedmus sapiens , ut Paulus ^) : Ad rerecundiam vestram dico, de non est sapiens inter vos quisquam, qui posdt judicare inter firatres, sed frater cum firatre in judido con- tendit, et hoc apud infideles; duodedmus artifez peiitus in dono suo : In bistoria Jobannes apostolus ait ad duos firatres juvenes : Ite ad aurifices et gemmarios, donec pro- baverin^ utrum verum aurum et veras gemmas; tertius ded- mus sermo, ut in evangdio ^) : Sermo, quem locntus sum, ipse judicavit vos ; quartus dedmus igniS| ut Paulus *) didt : Quäle fuerit opus uniuscujusque, igpiis probabit; quintus dedmus ille , de quo didtur : Dens judez justns et reliqua.

*) Deofer. 17. t, 9—11. *) VeigL S6. T. 6. ^ 1 Conntli. S. T. 4. «} A.’«. O. T. 6. 6. *) Johann. IS. t. 48. •) 1 Corintfa. 1 T. IS. (d) rtftfli f n cjnwt : add. &

•■■fT”””’! *. - I. *— — ^«««^H»i«i

Cap. S. 4. 5, e. 75

Cap. 3. D^ judioio incerto a minorHua jtidicSma a majori-

bua querendo» (Vat VL 76.)

Deuter(mi>mium ^ : Cum perspezeris ambiganm Judicium et verba judicnm Tariari, sarge et vade et ascende ad locum, quem elegerit Dominus Dens tuus, et ad judicem, qni in iilo tempore faerit, et jndicabit tibi veritatem.

Cap. 4. De loeo, quo debmt judices Judicare.

(Yat VL 77; Monao. L 8.)

Majfses jndicabat in porta tabemacnli, ut convocaret mnl- titudinem populi et seniores Israel ad osünm tabemaculi. Salomon in ostio tabemaculi judicabat Puer Jesus in templo inter cborum senum disputans inventus est, ut supra scripsi- mus : Surge et ascende ad locum, quem elegerit Dominus. Inde propheta deplorans ait : Non est, qui judicet in porta.

.Cap. 5’ JD6 tribua, quihus indxget judex. (Yat VL 78; Modao. L 9.)

Hieronimus : Tribus indiget judex in judicio : Sede ju- dicum, sobrietate sensuum, consensu plurimorum.

Origenes : Omnis judex indiget tribus , hoc est dignitate loci, testificatione bonorum, sobrietate morum.

Cap. 6. De tribus modis, qtdbua debent judices judicare.

(Val VL 70; Monaa L 10.)

Ägustinus dicit : Tribus modis judidbus judicandnm, natura, hoc est indagatione rerum et similitudine precedentium et ex Terbis scripturae.

Item : Tribus modis agnosdtur omne verum (e), cum nemo veniat contra naturam et verbis scripturae conveniat et animis prudentium non desistet (f ).

») 17. T. 8. 9.

\fi) jwüemm : add. Mon. mm perqnira, nbi nihil fkUacie in-

(f ) In 6 folgt hier ein Kapitel : Tenies. Sodann Aoarilge ana Gre-

Qm^d non opmrUai mnnun §enp lw rae gor. nnd Hieron.

di f i WHUt. PaUrku : Exempla majo-

76 Libor XXL

Cap. 7. De ammonitione judicum, ut pacem aequatdur.

(Yal YL 80; Ifonao. L 11.)

Zachartas ^) ait : Pacem et veritatem diligite ^ didt Do- minus omnipotens.

Pavhu *) : Habete sal in vobis et pacem habete inter tob.

C/regoriua ^®) : Sal (^) qnippe verbi sapientia deflignatar, et pacem habete, nt per omne, qaod dicitis, unitatem fidel cauta obserratione teneatis. Qui ig^tmr loqoi sapienter nititmr, magnopere metuat, ne ejus eloqnio audientimn nnitaa con- fnndatur.

liem Oregoriua ‘’) : Audiant jargiomm seminatores : Beati pacifici, qnoniam filii Dei vocabuntur. Itaqne e diverse coUigant/ quodsi Dei vocabontm: filii , qui pacem fsicimit, procal dabio satanae smit filii, qm confundont

Petrus in demente ‘*) : Ubi pax est in disputationibas veritatis (h), in operibus jostitia invenitm:.

Cap. 8. JDe kü, gui per pacem haieniur.

(Monao. L 19.)

Hteranmua **) : In pace mnlta continentnr, dilecäo pro- zimi, agnitio Dei, contemptas mnndi, visitatio angelorom, serenitas presentium, meditatio fiitmrornm.

Cap. 9. JDe eo, quod una eenientia hahenda.

Patdua^^) : Obsecro tos, firatres, per nomen Domini nostri, Jesu Christi, nt id ipsnm dicatis omnes, ut non sint in Tobis scismata. Sitis antem perfecti in eodem sensu et in eadem sententia.

Sinodus dicit : Si qnis andet (i) scindere unitatem, quam

•) a T. 19.

^ Maic 9. T. 49.

^) RegoL pastonL IL o. 4.

“) A. a. O. o. 28.

*) Beoognhioii. (inteipr. Rofin.) IL 86.

^ VergL Comment m Ep. ad Ephea. IIL 6 (T. VIL p. 688).

««) 1 Corintfa. 1. T. 10. (g) Per mI : Greg. (i) vökmü : 5.

(h) 9€nUu : dem.

Gh>. 7. & 9. 10. 11. 77

nemo hominmn solvere vel reprehendere potest (k), anathema 81t (1).

Cap. 10. De non accipiendü perscnia in judicio.

(Yat. YL 82; Monao. L 18.)

In lege *’) : Qnod justum e8t, judicate, sive ciyi8 ille Sit, sive peregrinns, nt non sit nlla distantia per8onarum. Ita parvnm audietis ut magnani; quia Dei Judicium est.

In Deuieronomio ^*) : Non facies, quod iniquum est^ nee inju8te judicabis, nee consideres personam pauperis, nee ho- nores vultum potentis ; juste judicabis proximo tuo.

Item ^^) : Non sequeris tnrbam ad malum &ciendum, nee in judicio adquiescas sententiae plurimomm, ut a vero devies. Pauperis quoque non misereberis in negotio.

Hteronymua : Non declinabis in partem aliquam; non enim interest, si ad dezteram an ad sinistram declinaveris, cum verum iter amiseris.

Cap. 11. De perverse judicio non ftusiendo.

In evangelio ^^) : Nolite judicare, ut non judicemini; in quocunque enim judicio judicaveritis, judicabitur de vobis.

Bctsiliua ^^) : Cum Dominus aliquando didt : Nolite ju- dicare, ut non judicemini, utique omnimodo non prohibuit judicandi facultatem, sed differentiam judicii nosse nos docet, ut sciamuS; quid judicemns. Si quid itaque in nostra est potestate vel arbitrio positum, et incertum est, non oportet de boc judicare.

Agustinus (m) : Melius est pro veritate supplicium, quam pro adolatione beneficium.

») Deuter. 1. r. 16. 17. *^ Levit 19. T. 16. ^^ Ezod. 28. T. 2. 8. *•) Matth. 7. T. 1. 2.

^ BegoL Interr. 77 (Hokten. Cod. BagoL T. L p. 87). (k) i{e6cl : 6. vcrso judido per umum Jwiietm. In

0. In 6 folgt ein Kapitel : De di- ^^ ^Z^^

(m) Der letzte Al)echnitt fehlt : 6.

78 über XXL

Cap. 12. De judieibus ecdeatas, quales ßeri debenL

(Yal VL 86.)

PatriciuB (n) ait : Non oportet judices ecdesiae habere timorem hoxninmn, sed timorem Dei, quia timor Dei initium Bapientiae est Non oportet jndices ecdesiae Dei habere sapientiam mundi, quia sapientia mnndi stoltitia est apud Deum, sed sapientiam Dei habere. Non oportet jadices ecdesiae miinera sasdperiO, quia miinera excaecant ocnlos sapientiam et mutant verba justorom. Non oportet jndices ecdesiae habere personam in jndicio , qnia non est acceptio personaram apud Deum. Non oportet judices ecdesiae cau- telam seeularem habere, sed exempla diyina, quoniam (o) non oportet servum Dd cautura esse vel astutum. Non oportet judices ecdesiae tarn reloces esse in jndido, donec sdant^ quod pravum fiat, quia scriptum est : Noli judex esse dto. Non oportet judices ecdesiae volubiles esse (p). Non oportet judices ecdesiae mendacium dicere, quia magnum crimen est mendadum; sed oportet judices ecdesiae rectum judidum judicare, quia in quocumque judido judicaverint, judicabitnr de eis (q).

Cap. 13. De guatu/or principaUbus modie reprehendendi (r)

Judicium,

(V«t VL 87.)

Isidarue ^) (s) didt : Quatuor modis judidum hominis pervertitur, timorci cupiditate, odio^amore. Timore autem, cum metu cujusdam potestaiis alicujus veritatem pavesdmus, cnpiditate, dum premio muneris alicujus corrumpimur; saepe enim dives cito muneribus corrumpit judicem, pauper autem, dum non habet, quod offert, non solnm audiri contemnitur, sed etiam contra veritatem opprimitur; odio, dum contra quem-

**) Sentent HL 54. a 7. (n) P0Urmi : 6. (q) ZuMii in 6 : Statt eooL ant

(o) FUku Sirm. pum ». a. : 6. e. 80 (68). 87 (80). 86 (54).

(p) t» jitdiehf fiM Htfvtf mi : (r) ftrvefUmdi : 6.

fismm €$i quod ioemhu «um, ti miiU : (•) in IUr9 Jk ntthtriM nrw m : 6. fehf» quod teripn : 6.

Cap. 12. 18. 14. 16. 79

Übet adversari molimar; amore, dum amico vel propinqnis beneficium prestare contendimus. His autem quatuor causis saepe eqnitas violatnr, et saepe innocentia leditur. Addont quidam quintum modum, adnlationem.

Agitsiintta ait : Melius est, pro veritate supplicium quam pro adolatione beneficium.

Cap. 14. De ceteria cattsü, gutbus cammutantur judices.

(Vat VL sa)

Sunt preterea quinque causae, quibus commutantur judi- ces : prima ministri mali, secunda elatio, tertia ira, quarta privatus dolor, quinta latens invidia.

Isidonts ‘^) ait : Plerumque boni judices sunt, sed mini- stros malos habent; borum figura, ut ait quidam, tanquam Scilla depingitur, ipsa quidem bumanae speciei, sed capitibus caninia circumdata. Non aliter quibusdam potestatibus accidit, ut ipsorum humanitatem inhumanitas sociorum iniquorum perturbet Secundus modus : laidorua “) : Verum si (t) ju- dices elati, ut sapientes videantur, non discutiunt causas, sed conturbant judidi ordinemi dum non suo contenti officio, aUena presumnnt. Tertius : latdarus ^) : Quidam, dum judicare incipiunt, irascnntur, ipsamque judidi sententiam in insaniam vertunt. Iracundus judex judicii ezamen plene contueri non valet, quia caligine furoris non videt. Qui haec repulso furore discutit, sine ulla perturbatione equitatis ad intelligentiam per- ▼enit Quartus : Oregoriua : Pro sola intemi judicis intentione subjectorum causas pontifez discutere debet, ut nihil se ei humanitatis admisceat, quod divina positus vice dispensa^ ne correptionis studia privatus dolor asperet, ne tranquillitatem judicii aut latens invidia maculet, aut praeceps ira perturbet.

Cap. 15. De ira cauaidicarum, quod conturbet judicii ordinem.

(Vat VL 89.)

Petrus in demente : Nonnnlli enim in disputationum cer-

*^) A. a. O. UL 62. o. 10.

“) A. a. O.

“) A. a. O. o. 14. 16.

(t) VtrhoM : laid.

80 über XXL

tamine verbi cnm errorem sunm senserint oonfutari, cansa per- fbgii contorbare contmno indpinnt et movere lites, ne palam fiat omnibuB, quod superantor, et propterea ego frequenter exoro, Qt cum patientia et quiete indago dispatatioiuB habeator, ut, etBi forte aliquid minus recte Videtmr dictum, repetere id et apertiuB liceat ezplanare; Bolet enim interdum aliter dici et aliter audiri, dum autem (u) minus ludde profertur, aut minuB rigilanter advertitur.

Isidonts ^) ait : Negotiorum sectatores forensium elo- quentiam propter proximi dilectionem in saeculari neg^tio deserere debent, aut quod certe manente proximi dilectione sequantur negotia terrena. Sed quia perrarum est, ut inter virgiatores (y) Caritas maneat, postponenda rei causatio, ut perseveret dilectio proximi. Antiqui enim forensem eloquen- tiam caninam dixerunt facundiami quia causidid in certamini- bus causarum invicem ad injurias suas commovent (w).

Cap. 16. De peccaio linguae non minore peccaio manuum,

(Monaa L 11.)

Aguetinus : Nemo peritorum et prudentium putet, quod minuB sit periculum in verbis linguae mentiendo, quam manibus sanguinem effimdendo.

Cap. 17. De prohAüiane (x) jtidieum.

(V«t VL 91.)

Baioman ^) ait : Da occadonem sapienti , ut sapientior fiat

Item idem ^ : Omnis sapiens gratias agit arguenti se. Item ^) : Argue sapientem et amabit te.

••) Ben! HL 66. a 1. S. ») ProT. 9. T. 9. “) Dm. t. 8. ‘») Das. 27. T. 17. (o) «Hf : dem. cmmcim f^eitmi imeerU (Ysl VL 90^

(v) Jur^mUu : Ind.; Jwyrf o rt a : 6. und ik igtMrmnim quod umka» d^ (w) In 6 folgen swei Kapitel : Ih Unuif Anarilge ans Clement

iwr^aUnkuif fw jmt emUnvtnUtm (x) prete fi o w : 6. 6. VaL

Cftp. 16. 17. 18. 19. 20. 81

Itmn^) : Fermm ferro acuitur, sapiens a sapiente edi- ficatur.

Paulus ^) ait : Omnia probate, quod bonum est tenete.

Teophilua episcopus dicit ad senes : Probate, quod dicitis.

Agustinua : Nemo sobrius contra veritatem , nemo chri- stianns contra fidem, nemo religiosus contra scripturam, nemo catholicns contra ecciesiam sentire debet.

üap. 18. De guerela pereundi veri judiciL

Ezechid : Periit judex, qui verum in porta judicabat Itrnn ^) : Convertistis Judicium vestrum in absinthium.

Cap. 19 (y). De converaianis difficuUate doctoria, nee nan ^

judicia, ei erraverinL

Dominus in Evangelio ‘^) : Vos estis sal terrae, quodsi sal evanuerit, in quo salietur?

Hieranimus ait : Quodsi doctor erraverit, in quo doctore emendabitnr ?

Cap. 20. De judicio bonorum judicum non movendo.

(Vat VL öS.)

Lex (z) : Nolite contradicere judici.

Sinodus Lauditiae ‘*) : A judicibus autem, quos communis consensus elegerit, non liceat aliquem inritum provocare (aa) ; nullus ei episcoporum communicet, donec obtemperet judi- cibus.

Eieronimus : Nemo contradicere verbis judicnm audeat.

Item : Quod constituunt judices nemo commutet, ne dam- netur.

■^ Ptt)v. 27. T. 17.

**) 1 ThetsaL 5. t. 21.

**} Arnos. 6. T. 7.

*>) Matfh. 6. T. 18.

“} Afirioan. a 122 (Dionys.). (y) Dies Kapitel fehlt : 5. ferwrt judieilmi , cimi friMc gedü

(t) Dieser erste AbsehniU fehlt : 5. epUeopo ftrobaiMM fiurii^ iei liUera$, (aa) ^no.f el quin/uü prio6afli« «1 mal. tt sp. : add. 6. AfHa per eonlumaciam nokmi obi^n^ Wass«rs«hUben, Irlseh« Kaooa. Samml. O

82 Ub«r XXL

Item : Si qnis audens fberit sabmovere verba jnstoruin, poena damnetur.

Item : Dominus : noif detrahes (bb).

Cap. 21. De Judicto bonorum judicwn epirüus sancH ma-

cera (cc) diacemendo.

(Vat VI. 97.)

Amiroeiue : Sed non enodam est, qno nos perfidomm hominam dedacet amentiai com judices ipsi nequeant* nisi per spiritom sanctom judicare. Denique sequendam est nobile illud Judicium Salomonis, qno inter mulieres diseeptantes de filio jadicavit.

Cap. 22 (dd). De bona judice degendo.

(Vst. VL 98.)

Lex **) : Venies ad sacerdotes Levitici generis , et ad jndicem, qni fberint in tempore illo, qneres ab eis, qni jadi- cabunt veritatem et fades, qaod jadieaverint tibi.

Cap.. 23. De aetate vel genie in judicio non querenda sed

verüate.

Aetas in jadicio non qnaerenda, sed sobrie- tas et veritas intimanda. Moyses suscepit consilium ab alie- nigena Jethro.

Füiue Birack ^) : Ecce quam bonnm et quam jocundun ▼emm Judicium per labia canitiei.

Bcdomon ^) : Cani hominis sensus ejus.

**) Denier. 17. r. 9. 10.

M) Eoeles. 26. t. 6.

**) Sapient 4. t. 8. (bb) In 6 folgt unter der Beseiob- ein Abuhnitt ane Hieron. Das £x- nnng : Smoi, Smrinu. der oben als oerpt ans Patiidna steht in 6 unter Smui. Lmtd. eztrahirte a Afiriean. der Beieiohnong : Pmttrim», 122 ToUitindig; sodann : FofrieiM (ec) wuteUm : 2. 6.

dixi^ ; Jndioea» qui non reete judi- (dd) Dies und das folgende KapÜel cant Judieia sanele ecoleste, non fehlt : 5. Jadioes, sed fUsatoies sunt; endlich

Cap. 21. 92. 28. 21. 88

Paulus ^ : Loquebar cnm parvnlis, cum essem parvulns. Jesus interpretabatur in templo; cum esset annorum duodecim.

Gap. 24. De donis non reciptendia pro verüate oatendendct,

(Vat VI. 129.)

Danxhd^) ad Eucbilmeredach (ee) dicit : Mnnera tua tibi sint; et dona domus tuae alten da. Scripturam autem hanc legam tibi, rex, et interpretationem ejus ostendam tibi.

Hieronimus ^) : Imitemur Danihelem contempnentem munera regis, qui absque pretio profert veritatem, in quo Danihel evangelium implevit, quod dicit : gratis accepistis, gratis date.

In 2 ist hier fol^pendar Abaofanitt (ff) eiogesehobea : In nomine Dei ■ummL Si qoit Tuli poet me renire , abneget eemetiptam ei toUet cnioem Biiam et sequatnr me *^. t’iMce imo tuher mfeda tftai, frieaeh noem dinee” nda dmine annindm^ muUehi ood oems apeeiha ceu$ twaiinoUt $omlM ücus ttrmmrewM fiuhu oau airde emeke arehrisi eembt iekcmms eairp oem$ Olime mimeekeUuHr Mclieiu €ufedoi mdagidmraihib ümre asber, 8i quis Tolt pott me Yenire, abnegit eemetipenm ei tollet crooem loam oeuU tieMmik aehruieh ei seqnatiir me oeuis numtiekeikre üee amdilhäh dmm famggim uuuU eamet$4tm dgartolaib oeuii ma friUo$$am dearpeMh i$ü Hesal arckrueke duun fumm, ma arfoimam amm ml oat» mtuiri oeu» eoie$aih arekrü$i amail assmdbeir akUU et no crax cippe a craoiata dacitor et duobos media orocem Domini bailamosi cnm aut per abeti- nentiam camem eificiamtiB aoi per conpasaionem proximi neceasitatem iUios nostram eaae putamos. Qai enim dolorem exhibet in aliena neceid- tate, cnioem portai in mente, nt Paulas ait : portaie honera Teatra inTicem, sie adimplebitia legem xpi oeu$ aj6eir danm mdapo§lol ^ : flete cam flentibna g. a g.; n patiator nnum m. o. o. membra, aüiue oBteg maUik nagtdar bee for eorp dumi mtUforUh loek dtk ineehuU mi imtlaim nu

**) 1 Corinih. 18. t. 11. •0 5. T. 17.

**) In DanieL o. 6. t. 17. *^ Lna IX. 28.

^ Bom. Xn. 16, 1 Cor. XH. 26. (ee) BuekUdimer. btUda^ardack : 6. mit lateinischer üebersetrang mid

(ff) Derselbe ist abgedruckt im Erläuterungen in Zeuss, Grammatica ArohiYftlr Altere deutsche Qescbichts- oeltica Ed. IL p. 1004—1007; rergL künde Bd. 8. B. 488, und Tcrbessert auch das. Praef. p. XXIV.

6*

84 über XXI.

nn& fogtir mnggaUr immU cmrp isitamUih mcmmuIu Anm ekamUm fofurm emck lief lt. oin mumdtm Mcin&tir mii dm dtm nach eegmih Beut nm tmlar heu fmrtekomnestam aauul msnmdbeir ap. ^’) : Qais scandalintar et ego wm uror? Qoii infirmatnr again ego non infirmor? m/S/ kukUm mUntbert mi. iieA «poff ol MM •M&116 mitMMm ha caUtr d» gmlmr eaieh ha frUhargam d» friikar» fon ekaich ha Ure ie lohre ekmkie i$ t am li t k kisc9mada§ dmeaek om mud aun eoiaa frieaeh maesBck oemt inaedomwieiu ocmm matiohri ndeiam itmaSh

wuuirt damem adrimiUr arermeh dmdm m m tmadugn haam wuirtrB eemt §ia$ will irt oemt dere wimrire i$n inhan wtarirm dmdmmim wtem tcaras ordern frieaek reei ear ieaen ieeta ami nai am hir iieco isti imdgUu mutrire de Mlfim icarae friaikela le ei ee$gae eaiiker ippemU oemt aiikngi isti imdere wuarire de feditm ekrmeke eemt diercme orekHtt amaü lemdtekewmuckmir Ao»- daih ahtiefaib ee imgrimmiM imna eleen eemit ee ferettal reete dee cemgeihHar imma fredbeiiel marirete ittmh eebUdih imikegei dmgmik rtyt tearde friaieim eetie taitkm imetmet afmil imaimi eemt iiamhmir erekriti filmt damem treeemtle mtattre attaieemtar aleder atameiai fciriwi fec hri ei mnetcetnaimmafner osetitis in inTentute^ oontineiitui in habiindantia et (gg).

Cap. 25. De munerAus pervertentibus recta judieia tum re-

eipiendü.

Dominus in Uge^) : Non accipietis munera, qaae ex- cecant oculos etiam sapientiuni et mutant verba jostonun.

Cap. 26. De judicio clericarum, u$ non eü apud inijuae otd

apud infideUs.’

(Vat YL 94.)

Paulus ^) : Anferte malum ex vobis ipsis ; andet aliqnis yestnim, negotium habens, judicari apud iniquos et non apud sanctOB? An nescitis, quoniam sancti de hoc mundo judi- cabunt? Indigni ergo sunt hujusmodi, qui etiam de minimis judicent. An nescitis^ quoniam angelos judicabimuS; num- quid non magis, quam vos? Secularia judieia igitur^ gl ha- bueritis, qai contemptibileB estis in ecclesia, eos constituite ad jadicandum. '

«’) 2 CorinUi. XL 29. ^) Exod. 28. T. 8. ^) 1 Corintfa. & r. 18; 6. t. 1’–4. (gg) Mehr enthält 2 nicht.

Cap. 25. 26. 27. 28. 85

Patridua (hh) ait : OmniB mundialis sapiens, si sapiens Sit; non judicet jadida ecciesiae.

Binodus ^) (ii) dicit : Clericns, qui cattsam snam sive jnstam siye injustam ad judicinm alterius fidei jadicis pro- ▼ocat, ezcommunicetur (kk).

Cap. 27. De eo, quod licet clerteo appetere causam euam

sine lue. (Vat VL 95.)

Sinodas Aurilianensis ^^) : Si quis episcopns vel de ecdesia vel de proprio jnre crediderit aliqnid repetendnm, et nihil convidi aut contentionis äut criminationis objecerit, eum pro sna contentione a commnnione non licet snbrooveri.

Item Sinodus ^^) (11) : Clericus nequaqnam presamat apnd secnlarem judicem episcopo non pemiittente pulsare^ sed si pnlsatns fnerit, non respondeat, nee andeat criminale negotium in judicio saecnlari proponere.

Cap. 28. De laicis non judicantibus presente episcopo vel

scriha vel contemptAilu (Vat VL 96; Monao. I. 250.)

Chregorius Nazianzenus : Si episcopus vel scriba presen- tes sint, statoant judicinm, quia inlicitum est laicis disputare presentibus episcopis aut scribis aut sanctis. Inde Alexander episcopus Hierusalem ad’Demetrium regem Grecorum ait : Namquam auditum nee ab aliquo fitctnm sit, ut presentibus episcopis laid disputent (mm).

^) Statt eod. aut a 87 (80).

^ AnroL I. e. 6.

«•) Agatfa. c. 82. (hb) PaienuB : 6. (mm) Zusati m 5 : Syn. Agath.

(il) Carikägen. i add. 5. 6. 81. 82, Arel. L 7, IL 51. 55, EpamL

(kk) ZQsati in 5 : Innoc. dear. 10 24, Statt eoeL ant o. 98 (88), Coe- Pion.). lest. 21.

(11) AgmuU : 5; Ageikmu. : 6.

86 über XXI.

Cap. 29. De eo, quod non judieandi sunt derici a

sed laici a dericia judieandi 9wnL (MoDM. a. a. O.)

In histaria eceUsiasHca ^^) : Constantinus rex ait ad epi- BcopoB ad se congregatos CCCXVHI : Dens vos constitnit sacerdotes et potestatem vobis dedit de nobis quoqae judi- eandi, et ideo nos a vobia recte judicamur. Vos autem non potestiB ab hominibas jndicati , propter qnod Dei solius inter YOB exspectate Judicium. Et vestra judida (nn) , quecunque sint, ad illud examen serventor; vos etenim nobiB dati estis Dii j et non est conveniens , ut homo judicet Deos ; sed ille solos, de quo scriptum est : Dens stetit in sinagoga (oo) Deorum.

Cap. 90. De eo, quod oportet principem inire Judicium cum

servo 8UO. (Vat VL 10«.)

Job ^) : Non contempsi subire Judicium cum servo meo, et reliqua.

Cap. 31 (pp). De monacho non dAenie inire Judicium cum

principe.

In lege : Noiite contendere cum majoribus ; qui contempnit principem suum, contempnet illum Deus. Quem Dens guber- nare ecdesiam dimiserit, non oportet contempni. Auctoritas ecclesiae contumacem reprimat quemque.

Item : Qui contempnit prindpem suum, contemnet illum Deus.

«^) Bnfin. L 9. Siehe oben L 16.

*^ 81. T. 18.

{mk)jmrpm : Bnfin. ficarent, nd nt poewiiö

(oo) eanjfregeiimtß : Bnfin. dedioata aibi proonl dubio habeatnr

(pp) Diea Kapitel fehlt : 6. In 4 Mmpitenia. — In hac tjnodo Jndi-

ist noch Fol^pendes mgefligt s He catom eat : In qnoennqn« loeo eaoer-

sptodo BrtmetuL Nemini dericornm doe edificarerit eodesiam enam , id

anfferri debet locus, quem anni eir- eat domum suam, in nno anno here-

cnlo inhabitaTerit, raper quem’ec- ditas ejus erit aempiteniani. desianit Id eat domum auam edi-

Lib. XXL Cap. 29. 80. 81. Lib. XXTT. Cap. 1. 8. 8. 87

limn : Qui contomaci spiritu contra capnt saam anderit engere, damnetur.

lien^ Hieronimua : Non oportet membra conaorgere con- tra capnt.

Liber XXII. De veritate (Capitnia vi).

Cap. 1. De verüate judicanda guoeunque ors prclata riL

(Vat VL 180.)

CHldaa (a) : Veritas sapienti nitet, cnjnscnnqne ore pro- lata fuerit (b).

Cap. 2. De verüate pretioeiare omni re.

(Vat VI. 188.)

Petrus : Certissiinnm namqne est, qnod neqne amicitia, neqne propinqnitas generis, neque sublimitas regni homini debet esse pretiosior veritate (c).

Cap. 3. De eo, quod non amatur veriUia.

(Vat VL 185.)

Iti Eeaia : Die nobis, qnae yolumns et placentia, alioqnin morieris.

Sedechias’^) rex alt Ezechiae : Non predicabis popnio verba Dei, ne te occiderint

Paulus *) i Inimicns factns snm vobis yemm predicans.

Bieronimus : Tria odinm parant, si yerum dixeris, si bonns fueris, si divltiis locnples fias.

*) •JertiBL 88. t. 24.

*) QaUt 4. T. 16. '

(a) GeUumg : 6. facti« vmCafMi ans Esaias (Vat VL

(b) In 6 folgen 2 Kapitel i De Idi 181. 182).

qm emUrm veritmiem stinimmi ans An- (o) In 6 folgt ein Kapitel : D§

gnstin., nnd Dt eo qmod non oporiei dtMcreiione fnendaeü el periUHU ans

Clemens. (Vat VL 184).

88 über XUL XXm.

Item phäasaphua : Obsequinm amicoB, yeritas odinin parit (d).

Trae. (?) : Amara est veritas, et amari qni narrant eam. Aguatinua : Veritas laborari potest, Tind antem non potest

Cap. 4. De verüaie quatienda. (Vat VI. 186.)

Fäiua Birach : Veritas qnatitar non frangitar; veritas tarbatar non propter semetipsani, sed propter adnnntiatores ejus (e).

Cap. 5. De tribus modü, quAua agnaecüur veriUu.

(¥«t VL 188.)

AgueUniLS : Tribns modis agnoscitor omne yemfai, cam non yenit contra natnram, et yerbis scripturae conyeniat, et animis pmdentiam non disting^at

Cap. 6. De prudentibua eorda Aomtnum eonepidentOms.

Saloman “) : Qnomodo in aqnis’ resplendent ynltuB pro- spidentimn, sie oorda hominum manifesta sunt prudentibas.

Liber Xim. De senibna (a) (Capitoia m).

Cap. 1. De honorifieaiione eenU.

Lex ^) dicit : Honora personam senis. Item ‘) : Coram cano capite consorge.

Cap. 2. De verecundia eenum. Salamon : Omnis senex yerecundns erit

•) FkoTwb. S7. T. 19. ^ LeTit 19. T. 8S. ^ Das.

(d) Dia beiden lefeiten Abaehniite ctnum ana d. Brang. Johami. und fahlen : 5. 6. Aagoaün. (Vat VL 187).

(e) In 6 folgt ein Kapitel : D§ (a) Daa ganae Boeh fehlt : 8. 8. aentelt nem M f^rmt n in k mmiK y eii 4. 6. 6. 7.

Lib. TTTT Cap. 4. 6. 6. Lib. XXm. Cap. 1. 2. 8. Lib. XXIV. Cap. 1. 8. 8. 4. 89

Cap. 3. De intquiitUe senum, tU eaveatur.

Danihel : Inventa est iniquitas in senibus Israel. Itmn ‘) : A senibus gressa est iniquitas.

Liber XXIY. De dominatn et snbjectione

(Capitola lY). Cap. 1. De manätietudtne dominarum in gervos,

(Yat. VL 142.)

Paulus ^) : Domini, remittite minas subjectis vestris. Cap. 2. De subjedtane servorum dominü suis.

(Vat VL 148.)

Paulus ‘) : Servi obaudite dominis vestris camalibus cum timore et tremore , sicut Christo , non ad oculum serrientesy qnasi hominibus placentes; sed quasi Christo, facientes volun- tatem domini ez animo, cum bona voluntate servientes, sicut Domino : hoc recipiet a Domino, sive seryus sive liber.

Item ‘) : Servi subditi estote dominis vestris, non tantum bonis sed etiam discolis.

Cap. 3. De dominatu ecdesiae in subditos suos.

Paulus *) : Oportet hominem hujusmodi mansuetum, inreprehensibilem , non elatum in superbia, non vinolentum, non percussorem.

Cap. 4. De subjectione subdüarum poiestatibus maJorUnts.

(Yat 71. 144; Monao. I. 17.)

Peirus ^) : Servi, subditi estote omni ordinationi humanae

•) 18. v. 6.

*) Ephes. 6. T. 9.

*) Ephes. 6. T. 5 — S.

*) 1 Petr. 2. V. 18.

*) 1 Ttm. 8. T. 2. 8.

») 1 Potr. 2. V. 18. 14.

90 Liber XXIY. XXY.

propter Deum, sive regi, qaasi gradui precellenti, sive doci- huB, qnasi ab eo missis ad vindictam malefactorum, ad lau- dem yero bonorum.

Paulus *) ad Samanos : Omnibus sublimioribus subditi estote potestatibuSy non est enim potestas nisi a Deo; quae autem sunt, a Deo ordinatae sunt Itaque , qui resistit po- testati Deo resistit. Vis antem non timere potestatem, fite bonum et habebis laudem ez eo, Dei enim minister est tibi in bonum; si autem feceris malum, time, non enim gladium sine sausa portal

Üb« XIV. De regno (Capituia xix).

Cap. 1 (a). De ardinaliane regia.

(Tat. TL 148.)

In Regum ^) libris : Samuhel lenticulam olei acoepit et fudit super caput Saulis et deosculatus est eum et ut : Ecce unnt te Dens super hereditatem tuam in prindpem.

Cap. 2. De ordinatüme regia cum aorte»

(Vat YL 149.)

In Regum ‘) libris : Samuhel dizit ad filios Israel : Nunc State coram Domino per tribns vestras et per familias. Et applicavit Samuhel omnes filios Israel et ceddit sors super Ben- jamin et cognationes ejus, et ceddit sors cognationis Metri, et perFcnit ad Saul filium Chis (b).

•) 18. T. 1

<) 1 R^. 10. T. 1. «) 1 B^. 10. T. 19—21. (a) Vother ^ht in 8 ein Kapitel : inor jw« firmtribms j t m ’ wil i M, ih

Ot ü fww rtgmi ans Isid. EtTmol. tawiparibui rc^M, At •• fitod (Vat YL 147). \0 uHmisemm «• mUe^im ei9UmA

(b) In 8 folgen 6 Kapitel : A» m- vPoOmr^ Dedmehu wirfutikui fwfia

crtpoH^me rtgmm (Vat YL 160), De (Yat YL 160), iimmtlick ans der •• qtied eUgiimr m rtgmmm fmtr Ju- Bibel nnd laidor ezoerpirt

Cap. 1. 8. 8. 4. 91

Cap. 3. De eo, quod malorum regum apera destruantur.

(Yat TL 168.) Pairicius ‘) (c) : Nonus abusioDis gradus est rex iniqnus. CmD aliomm rector non vult esse in semetipso, Dominis sui dignitatem non custodit; nomen enim regis hoc retinet; nt snbjectis omnibus rectoris officium procuret^ sed qualiter alioB corrigere potest^ qui proprios mores, ne iniqui sint, non cor- rigit? Iniquitas ioiqni regia pacem popnlornm disrnmpit, offendicula regno suscitat; terrarum fructus demit, servitia populi impedit, carorum mortes praeparat, hostinm incursuB in provincias concitat, undique bestias quadrupedum dila- ceratione inquietat, tempestates aerias suBcitat, terrarum fe- cunditatem, marisque ministeria prohibet^ fulmina succendit, arborum ezurit flores, fructns immaturos dejicit, non solum praesentis imperii faciem suffuscat, sed etiam filios et nepotes, ne reg^i bereditatem obtineant, obscarat. Propter piacula regum, Saul et Jeroboam, Achab et ceterorum, semina eorum ne regnarent; eztinxit Deus.

Cap. 4. De eo, quod bonorum regum opera aedificent.

(Vat TL 156.) .

Pairtcitu ^) (d) : Justitia vero reg^s justi haec . est : Ne* minem injuste judicare, advenis et yiduis et pupillis defen- Borem esse, furta cohibere, adniteria punire, impndicos et hiBtriones non nutrire, iniquos non exaltare, impios de terra perdere, parricidas et perjnrantes yivere non sinere, eccIeBias defendere, pauperes elemosiniB alere, justos Buper regni nego- tia constitnere, senes sapientes et sobrios consiliarioB habere, magorum et pythonissarum et auguriorum superstitionibus non intendere, patriam fortiter et jnste contra adversarios defendere, per omniii in Deo confidere, de prosperitatibus animum non elevare*, cnncta adversa patienter ferro, fidem catholicam in Deum habere, filios suos impie agere non sinere, certis horis orationibus insistere, ante horas congruas non sumere cibum.

‘) Patrioii Lib. de abnsionibiu seouli, cap. 9 (Opavcal. Patria op. Wa- raei. Londin. 1666. p. 85). *) A. a. O. (o) Ptuerhu : 6. (d) PaUrhu : 6.

92 Liber XXY.

Justitia regis paz popnlorum est, tatamen patriae, knmanitas plebis, muDimentum gentis, cora languomm; gandium homi- Dam, temperies afiris, serenitas maris, terrae fecunditas, sola- tium pauperuni; hereditaa filiomm, spes faturae beatitadims, segetam habnndantia, arbonim fecunditaa.

Alibi legitur : Prosperitaa reg^i est regis in misericordia et exaltatio nominis ejas in largitate, lonptodo diemm ejus in vero judicio est

Salomon ^) : Misericordia et yeritas castodinnt regem et roboratur dementia tlironns ejos.

Cap. b. De eo, quod non oportet juvenem regnare.

(Vit Vr. 166.)

Balomon *) : Vae tibi civitasi cujus res jnvenis est. Esaiaa ^) : Dabo pneros principes eorum.

Cap. 6. De rege non haheinte uxaree plurimae*

(Vat TL 16S.)

In Regum libris (e) : Bez non habeat uzores plurimas, quae inliciant animam ejus.

Sinodus : Quantam dignitatem acceperit rez, tantnm timorem habere debet, multae enim muÜeres animam ejus deprayanty et animus ejus multitndine nzorum divisns mazime in peccatum labitur.

Cap. 7. De breviore regno jueto ei meliore longo inijuo.

(Tat 71. 162.) Oregoriu» Naeianxenus : Multo melius est paud temporis leptimum regnum tyrannide longi temporis , et melior est ezigua pars cum justitia, quam multae possessiones cum in- justitia.

Cap. 8. De non euetodienie regem. (Yat. YL 166.)

In Begum *) libris : David ad Abner, custodem Saul

*) FkoTerb. 80. t. 2a ^ Eodes. 10. T. 16. ») S. T. 4. *) 1 Bog. 26. T. 16. (0) In dndtrmm. : 6.

Cap. 5. 6. 7. S. 9. 10. 98

ait : Vivit DominiiB; filii mortis estis, quia non castodiBtiB dominum vestrom, christam Domini.

■

3ap. 9. De censu regt dando, (Vat TL 157.)

Christus ‘) ait : Reddite, qnae sunt Caesaris Caesari et quae sunt Dei Deo.

Hüranimtis ^^) : Quae sunt autem illa, quae Caesaris sunt? Hoc est nummus (f), tributum^ honor, timor. Quae sunt illa, quae Dei sunt? Deeimae, primitiae, oblatio, timor. Christus tributum reddit pro se et Petro diceus : redde eis pro me et te.

Paulus ^^) : ßeddite omnibus debita^ cui tributum tribu- tum, cui vectigal vectigal, cui honorem honoremi cui timorem timorem.

Joseph ascendit in Judeam, nt censum redderet et pro se et Maria.

Agustinus ait : Snrrexit Judas Galileus, qui asserebat eos, qui ad templum decimas offerrent, tributa non reddere, quae haeresis valuit; nt populum conturbaret.

Lucas ^’) ait : Exiit edictum a Cesare Augnsto , ut cen- sum profiterentur universi per orbem terrae. Joseph adqui- siyit omnem Aegjptum Pharaoni statutae quintae partis censu.

Cap. 10. De censu non dando super eccUsiam. (Vat 71. 158; Monao. L 18.)

Christus ^’) ait : Ergo filii regni liberi sunt in omni regno.

ÄgusHnus ait : Si ipsi filii liberi sunt a censu in quolibet regno terreno, quanto magis filii regni illius, sub quo sunt omnia terrena regna.

*) Mattfa. 88. T. 81. ^) Commeot ad. loc Matih. c. ^1) Ad BomaB. 18. t. 7. ^ Eyang. Lue. 8. t. 1. “) Matth. 17. T. 85. (f ) mtiiiii« : 5.

94 über XXV.

Ambrasius : Ecclesia catholica libera est ab omni censn; si autem gravetar canaa mali principisy debet revertere ad priorem libertatem.

Hünmimus : Sufficit eoclesiae preBsora presentium, n terrenis non grayetar oneribas.

Amiramu : Et t9 bi vis non debere aliquid regi terreno, relinqae omnia, qoae taa sunt^ et sequere Christam.

Cap. 11. De rAu8 pauperum in eenaum non dandü,

Hiercnimua (g) : Sed et simpliciter in nobis boc Dominus tribnit exemplum, qnod rem pauperum, id estpecuniami quam Judas in sacculis portabat^ reddere in tributnm nefas putavit

Cap. 12. De gravüate imperii regis.

(Vat TL 159.)

In Regwn ^) libris : Samubel narravit verba Domini ad populnm Israel, regem potentem a Domino : Hoc erit jus regis, qui imperaturus est yobis, filios vestros tollet et ponet in curribus suis, fadetque filios vestros sibi eqüites et pre- cursores quadrigamm suorum. Et constitnet filios vestros tribunoB et centuriones et aratores agromm suorum et mes- sores segetum, et fabros armorum et curruum suorum. Fadet quoque res filias vestras sibi ung^entarias et focarias et pani- ficas; agros quoque vestros et vineas et oliveta optima tollet^ et dabit servis suis et famulis; sed et segetes vestras et vi- nearum reditus addedmabit, ut det eunudiis suis; servos quoque vestros et andllas vestras ac juvenes optimos et asinos rex auferet et ponet in opere suo; greges quoque vestros ad- dedmabit; vos quoque eritis servi.

Cap. 13. De tnobedteniHue legi regia puniendis.

In Esdra ^) : Artazerxes rex Persarum ad Esdram scri- bam vdocem legis Mojsi didt : Tu Esdra secundum sapi- entiam Dd tui, quae est in manu tna, constitue judices et

“) 1 Bog. a v. 10—17. ») 1 Efldna 7. t. 21. 95. 9S. (g) M STMtatM mmihti : sdd. S.

Cap. 11. 12. 18. 14. 96

)ij

piilo, qui est trans flmnqp, bis videlicet^ qui

Dei tui, sed et imperitos doce liberCi etomnisy

. legem Dei tui et legem regis diligenter, judi-

. i) sive in mortem sive in ezilium, sive in con-

. substantiae ejus vel certe in carcerem.

Missa est voz in Judaeam et Hierusalem omni-

itismigrationis; ut congregarentur in Hierusalem;

(]ui non venerit in tribus diebus juxta consilia

auferetur omnis substantia ejus.

• ap. 14. De levüate imperii regia imperancUt.

Ira ‘^ dieit : Factus est clamor magnus populi et

1 ejus adversus firatres suos Judaeos pro gravitate

ii tarn in viris quam in mulieribus^ in filiis et filiabus,

.‘i.s et fructibus, in pecoribus et in omni pecnnia; omnia

jue possident et non est quicquam in potestate nostra.

iratus sum nimis, cum audissem damorem eorum, secun-

.1 verba haec cogitavit cor meum, et increpavi optimates

.’ inagistratus et dizi eis : ne usuras singuli a fratribus

. ‘.Stria ezigatis. Et iterum dizi ad eos : non est bona res,

«.iiam facitis. Quare non in timore Domini nostri ambulatis,

ne exprobretur vobis ab inimicis vestris ? Beddite ergo hodie

agros SUOS; vineas suas, oliveta sua et domos suas. Et dixe-

runt : sie faciemus, ut loqueris.

In cranicis ^^) : Antoninns Pins in omni regno Bomano levioribus censibus usus est et cunctorum debita relaxavit, unde pater patriae appellatus est, et ob hoc tale cognomen- tum accepit

Item in eisdem ^’) : Titus imperio tantae bonitatis fuit, ut nullum omnino puniret, sed convictos adversum se in con- juratione demitteret; hujus inter omnia celebre dictum fertur, perdidisse diem, in quo nihil boni fecisset.

*^ A. a. O. 10. V. 7. 8. *») 8 Efldr. 6. T. 1—18. ^ Ind. Chronlo. e. 77. «•) Du. 0. 78.

96 über XXY.

Cap. 15. De modercOo imperio. (Vat YL 160.)

Hieranimus : Sunt Septem , quae omni regi conveniimt : Deom timere, baereditatem jadicare, humilem in bonos, sn- perbom in malos, pauperes alere, ecdesiam Dei adjuTare, inter propinquos et alienos esse similem; cavendnm est bis, qnod dicitur : per me reges reg^ant, obtinentque imperinm.

liem : Omnis ordinatio a Deo, opera antem maligna a diabolo. Maximianns namqne rex Bomanomm adgravans manns in ecclesias Dei ceddit in belle.

Cap. 16. De daminia rapere non dAentOms oMt fraudare,

(Yat VL 161; Monae. L 19.)

Majfse» : Neminem lesi, asinam alicajns non tetip.

Job : Neminem firandavi, bovem et ovem alicujos non rapniy nibil per vim abstnli, seniores quasi patres amavi, jnvenes enutrivi, pauperes alui.

Oratio» ^) : Boni pastoris est pecus tondere, non deglobare.

Cap. 17. De eermane regia oeeidente mimieum eive poet

mortem eive in vütu

(Tat. YL 16S.)

In Begwn **) libris : David Salomoni dixit : Tu nosti, quid fecerit Joab filius Samje duobus prindpibus Israel, Abner filio Ner, et Amasie, filio Jetber, quos occidit et effndit san- grainem belli in pace. Tu quoque non indnces canitiem ejus in pace ad inferos. Inde misit Salomon Banajum filium Jojade et interfedt Joab tenentem comua altaris.

In evangelio ^) : Misit Herodes et decoUavit Jobannem.

Hinc Hieranimu» dicit : Sermo r^s gladius est ad de- coUandnm, fimis ad constringendum, trudit in carcerem, in exilinm damnat

Aguatinua : Time sermonem regis^ punit inimicum, bonorat amicum.

**) Hiflor. lib. TU. e. 4. *<) S Bog. 8. T. 6 6. 26. 2&

*) Matth. 14. T. la

Cap. 16. 16. 17. 18. 19. 97

Ghregariu» : Si lingua regia damnat et occidit, quanto mag^B sermo Dei, qui vindez est hie et in futuro.

Cap. 18. De sermane regia protegente inimiicvm aut vinctum,

sed tunc mieericcrdia. (Tat YL 164.)

In Levüico : MojseB rogavit Denm pro populo sno dicens : Si non dimittiB populo huie peccatum hoc, dele me de libro vitae, quem scripBi.

Vidua “) rogavit Deum pro filio buO| fratrem Butun occi- dente, dicenB : nniverBa cognatio sua quaerit filium rneum, ut tradatnr pro fratre buo et ob hoc orbabor atroqne filio. Cui ait David : Vivit Dominus; quia non cadet quicquam de ca- pillis ejus super terram.

Sermo Sedechiae Esaiam de poena solvit et de carcere.

Hinc Hieranimus : Sermo regis conBolatio infirmorum, desolntio vinctorum^ apertio carcerum; remuneratio bonorum. Unde quidam ait : Utinam sermo reps desolvisset me et juberet liberum esse^ ut solvit Joseph de carcere ^ et ut Danihelem liberavit de lacu leonum, et ut Mardocheum de angustia.

Cap. 19. De non’ adulando regt mel peccatoru

(VaL YL 167 ; Monao. L 8B8.)

Ambrasiuß **) : Qui gratiam imperatoris requirunt, Dei gratiam perdiderunt

Cfregartus : Stultura valde est, si illis placere querimus, quos non placere Deo scimus.

“) 2 Bog. 14. T. 6. n. ff.

**) Comment in eyang. Lac Lib. 5. o. 6 (Opp. Fteis. 1686. Tom. HL 106).

Waii«ri«bl«b«n, Irltoh« Kanon, Bvmml.

W über XXTL

Über XIVI. De sorte (Capitiiia V).

Cap. 1. De Sorte mittenda in tncertie ei dubiü.

(Vit VL 169.)

FüiuB Birack dicit : Sors inter paria mittitur et incerta^ QtDeuB in visu bomini distiDg^at. Unde dicitur, sors cadere, quia de sarsum est et a Deo temperator.

Agustinus : Sors dod aliqnid inali est, sed res in dubi- tatiooe bumana divinam nobis indicans voluntatem. Idemque dicit : Quae in occnlto Dei judicio snnt^ per manns sanetomm sors manifestat. Idemque dicit : Solent qaae sorte dantur divinitus dari.

Cap. 2. De eo, guod tum est dectio hvmana in sorte, sed

Dei volunias. (Vit VL 170.)

In Paralipomeno : In sorte non est electiO; sed Dei voluntas.

Hinc Salomon ^) : Sortes in sinum mittuntar, sed a Deo temperantur.

Origines : De mnitis duos eligere nostrura est^ Dei autem de duobuB judicare. Inde orant apostoU : Ta Domine corda bominum nosti, ostende nobis, quem elegeris ex bis duobus unum, acdpere locum ministerii bujus et apostolatus, de quo prevaricatus est Judas.

Cap. 3. De eo, guod non smnper sortibus eredondum, sed Deo.

(Vat VL 171.)

AgtAStinus : Sortes non semper mittendae sunt, quia ali- quando fallunt

Hi^onimus fk\i in commentario Jonae ‘), nbi dicitur : Cecidit sors super Jonam dicens : Nee statim sub boc ez- emplo debemus sortibus credero; vel illud de actibns aposto* lornm buic testimonio copulare, ubi sorte in apostolatum Ma*

*) Fkorerb. 16. r. 88. •) C. 1. T. 7.

Cap. 1. 8. 8. 4. 99

thias eligitur, cum privilegia siktgulorum non podsint legem facere communein. Sicut in condemnatio&em Balaam asiDa loquitur, et Pharao et Nabuchodonosor in Judicium somniis fntura cognoscunt, et tarnen Dominum non intelligunt i’eve- lantem; Caiphas quoque prophetat ignoranS; quod expediret unnm’ perire pro cunctis : ita et hie fugitivus Borte deprehen- ditur; non viribus sortientium et maxime ethnicorum, sed voluntate ejus, qui softes incertas regebat.

Cap. 4. De quatuor eausia, guibus 9or8 legitur müsa in

acripturü. (Vat VL 172.)

Quatuor causis legitur sors. I^rimo super regnum inter tribns, nt supra in ßegüm ) appilöfttit Samnhel omnes tribus Israel, et cecidit sors super Benjamin et reliqua usque Saul filinm Cbis. De hac sorte in canone ^) legitur : Contradictio- nes reprimit sors et inter jpotentes quoque dividit Secnndo super sacerdotinm mittitur sors, ut fuerunt XXIIII Staiores templi, cum quibus octavus in ordine fuit Abia. Et itt noYO ^) statuerunt duos, id est Bamaban et Mathiäh, et sequentia usque dicit : Et cecidit sor6 super Mathian, et numeratns est cum undecim apostolis. De hac sorte Hieronimns ait : Sta- tuunt duos apostolos pares merito, sed preferre alterum alteri Dei erat Tertio super causam peccati incerti 8ols mittitur, ut de Achan regulam auream fürante legitur *). Et Jona ^) propheta, nnde dicitur, venite, mittamus sortes, ut cog^osca- muS| cujus causa malitia haec est super nos, id est tempestäs. De hac sorte Hieronimns ait : Hoc exemplo sortibns non debemus credere. Agustinns ait : Sortes non semper mit- tendae, quia aliquid fallünt QtiArto stiper regiones et agi^often ; ut ad Josue ^) dicitur : In sorte divides telram populo htiic

*) 1 Beg. 10. T. 20. 21.

*) PiOTerb. 18. r. 18.

*) Act aport. 1. T. 28—26.

*) Jos. 7. T. 24.

») 1. T. 7.

*) Jos. 1. T. 8.

100 über XXYL XXVIL

De hac sorte didtar ‘) : Funes cecidemnt mihi in preclaris. Inde liereditas aliquando Bors^ ut Petrus ad Simonem dicit ^®) : NoB Bit tibi BorB in hac vita. In Psakno ^^) : Non relinquet Dominos virgam peccatoram super sortem jnstorum.

Cap. 5. De eo, guod üUer dubia sors müti debeL

(Vit TL 178.)

Hibemeneiß Sinodus : Sors ant inter dno dubia aut inter duo aequalia aut inter dno catholica mitti debet

Liber XXYIL De sceleribns et yrndictis reonmi (a)

(Capitnla XXVI).

Cap. 1. De media, quibua oceuUum scelus demonstraiur,

(Vit VIL M.)

Hieronimua : Tribus modis omne scelus occulte commis- sum deprehenditnr : sorte^ spiritu sancto, prudentia ingenita. In lege ‘) namque : Josne fUius Nun sorte peccatum Achan deprehendity nt ceddit sors super tribum Jnda et reliqua nsque invenit Acham filium Charmi. Et scelus Jonae sorte deprehensum est, ut ceddit sors super Jonam. Danihd spi- ritu sancto deprehendit peccatum judicum iniquorum Israd et liberavit Susannam. Petrus qnoque spiritu sancto depre- hendit peccatum Ananiae et Safirae dicens : mentitus es spiritui sancto. Prudentia, ut Hieronimus ait, Salomon inter duas mulieres judicavit et peccatum alterius deprehendit, et veritatem alterius invenit Prudentia quoque David peccatum Saul deprehendit volentis ocddere eum. Inde ait ‘) : Incerta et occulta manifestasti mihi.

*) PMam. 15. T. 6.

^ Aet apoft S. r. 81.

*«) 124. T. 8. *) Jos. 7. T. 1— la *) PMlm. 50. T. 8. (a) MfMMi : 8. 8. 4. 6.

Lib. XXVL Cap. 5. Lib. XXVIL Cap. 1. 8. 8. 4. 5. 6. 101

Cap. 2. De scdere nufnifesto. (Vat Vn. M.)

Lex dicit : Omnis reus ad ianoam civitatis ttddncetar et coram testibiiB ptmietur.

Cap. 8. De numero testium teataniium seelue.

(Vat vn. 24.)

Lex ‘) dicit : Nemo udo testante puniri debet, sed omne verbura in ore dnonim vel triam testiam stet.

Cap. 4. De trxbua persanü ad jmnüionem voeandü»

(Vat YH. 25.)

Sieranimus : Tres personae juxta piinitionem reorun ▼ocandae sunt : rex, nt reprimat scelus, episcopus^ at temperet iram regis, populuS; nt hoc exemplo terreatnr.

Cap. 5. De vindiciü scderum in veUri tegtammUa.

(Vat YIL S6.)

In Lege : Quinque Tindictae erant : prima lapidatio,. nt snper Acham nnnsqnisqne mannm mittebat, tribus sdlicet cansis : primo, nt signnm peccati ejns maneret, secnndo, ne amici ejns in nnnm vindicarent, tertio, ne super regem veniret vindicta punitionis ejns. Secnnda yindicta igni conbnstio, nt filii Chorae et Aaron et nt Jndas ait de Thamar : Pro- ducite eam, nt combnratnr. Tertia vindicta gladio codi, nt Finees meretricem cnm viro sno nna secuit, nt cito mortem finirent. Quarta cmx, sed in veteri testamento servulis poena fnit Quinta sectio membrorum; nt Adonibesech rez^gentilis, qui LXX reges truncavit prius, ita post hoc a populo Israel summitatibns manuum et pedum truncatns est

Cap. 6. De vindictis scderum in novo.

(Vat vn. 27.)

In novo antem, nt Hieronimns dicit , tres vindictae sunt Prima cruZ; exemplo Christi consecrata. Inde Andreas pro- vocat eam dicens : Salva cmx, salva GruXi qnae decorem et

*) Deuter. 19. t. 16.

1Q9 laVr XXTIL

pnlcbritadinem de membriB Doniiiii portasti. Seconda sectio membromra. Hinc HieronimiM ait : Bomana ecciesia ex- emplnm sectioms membrorum a Philistim sumpsiti aptnm est enim membris demi, qui demsit ecciesiam int^8 aiit fori«, at pttdoris aut Bceleria Big^nm semper castodiat A popnlo autem Israel hoc ezemplum snmptam est, qui membra, ut prediximus, Adonibesech secuil Tertia in carcerem tmdi, ut tenebriB concIasiiB intereat, qui diabolo ezcitatus scelna com- miait (b).

Cap. 7, J)^ ß^nüßte jmni^nda, 9% mereoiur.

Id Begum libro ^) :. Filius contumaa; conteiQpiieiiB monita pi^tn.9 8uiy adprebeiidant enm et ducent ad seniores et obmet enm populns ciTit^tia, et apC^rea maliim de medip toi.

Lex ^) dicit : Occidet nDusqmsqne fratrem et amicum et proximnm sniiin.

Item *) : Non miBerearls fratri tao, nee occnltes emn, sit lurimam manus ^oa super eum«

Moyeea^) : Si qnis est Domini j, jmigatnr mihi, occidat opusquiaque fratrem säum (e).

Cap. 8. De vitulicta non prokAenda in novo, ei de pereonü

dignie ad vindictam. (Vat Vn. 80; Moimo. IL)

ffieronimue : Qai pejrcutit malos in eo, quod mali siiit, et b^bet vasa interfectionis , ni percutiat. pessimos, minister Domini est

Itefn ; S^ coerce^t inimicos et constringat et piviiat^ quia ecdesia neminem pnnit

«) Dealer. »1. t. 18— tl.

•) Exod. 89. T. 87.

■) Denter. IIL t. B^ 9.

^ Ezod. 8?. T. 86^ 87, (b) Id 6 folgen 8 Kapitel (Vat Vn. (c) In 6 folgen 8 Kapitel : ik MI-

SS) : ik ocfo gemerUm p eme rmm dmlgtmdU ptr rnttg r i c er rf i— i, und He (ans Ind.) , nnd De eMieto eepiile §nerilmU «oUiefe (Bibeldtate). aUdU (ans der Bibel).

Cap. 7. S. 91 108

Hieranimus *) : Homicidas et sacrilegos punire , Bon est effttsio BanguiniSy sed legum Dei ministeriam est. Et dum parcant peccatoribus sacerdotes, ecdesiae moliuntur interitnm.

ÄgtutinuB : Qaae est vanitas ista, uni parcere et omBes in discrimen adducere; polluitur enim populas uno peccante.

ISraphßia *) : Moitificabant animas^ qaae non morianturi et Tivificabant animas, qnae non Tivunt

Oregarius ^®) : Non morientem qnippe mortificat, qni jnstmn damnat, et non victuram Tivificare nititur^ qui renm solvere a snpplicio conator.

Cap. 9. De vindicta in novo. (Yst. Vn. 81; Monaa IL)

Agustinua : Neque kic ea vindicta prohibetnr, qnae vadit etiam ad correptionem; Ipsa enim pertinet ad misericordiam, nee inpedit illad propositnm, quo quisque paratas est ab eo, quem correptum esse vult et plora perferre; sed hnic yin- dietae referendae non est idonens, nisi qui odium„ quo solent komines flagellare, qui se vindicare desiderant, dilectionia magnitudine superavit . Non ennn metuendum est, ne odisse parvulum filium parentes “^deantur, cum ab eis vapulatnr peccans, ut non peccet amplius. Et certe perfectae dilectionis ipsius Dei patris imitatione nobis proponitur ezemplum; cum in sequentibus dicit : Diligite inimicos vestros et reliqoa; et tarnen de ipso didtur per prophetam : Quem enim diligit Deus^ corripit et flagellat omnem filium, quem recipit Magni etenim sancti yiri, qui jam optime sderunt mortem istam, qoae animam solvit a corpore, non esse formidandam, sed eorum tamen animum, qui illam timent, nonnulla peccata morte pnnierunt^ quo et videntibua utiixus metus incuteretur et Ulis, qui morte puniebantur, non ipsa mors noceret, quibus tale Judicium donaverat Dens, id est quo Helias multos adficit morte ex propria manu et igni divinitus imperato. Cum et alü et magni divini yiri eodem spiritn consulentes rebus humanis

•) Ck>mineiit in Jerem. lY. 88 (T. IV. p. 987). *) Eiech. 18. T. 18. ^ In erang. Lib. IL homiL 86. o. &.

1D4 LOwr XXVIL

non temere fecenuit. Itaqne posteaqoam eos docait quidem diligere proximum, tanqaam iDfuso etiam spirita saDctOi quem misit, non defnenmt tales vindictae, qnamyis mnlto rarinsy qnam in veteri testamento. Nam et verbis apostoli Petri Ananias et nxor ejns ezanimes cecidenint; et si hoic libro haeretici adyeraaiitiir et veteri testamento nolnenint credere, Panlom apostolum intneantur, dicentem de qnodam peccatörOi qnem tradidit satanae in interitam camis, nt anima salva sit Et n nolnnt mortem hie inteUigere, fortasse enim incertam est, qaamlibet vindictam per satanan factam, ab apostolo fitteantnr, qnod non jam odio, sed amore fecisse manifestat illnd adjectam, ut anima salva sit, ant in ipsis libris, qoibns ipsi magnam tribnnnt auetoritatem , animadvertant, qnod dici- mns, nbi scriptum est, apostolam Tbomam inprecatnm cuidam, qnod palma percnsnsset, atrocissimae mortis supplicium, ani- mam ejus tamen conunendat, ut in fntnro ei saeculo parcere- tur ; cujus a leone occisi a cetero corpore discerptam mannm canis tuKt mensis, quibus convivebatur apostolus.

Cap. 10. De vindidia magni» magnorum peceatarwn.

(Vax, YIL SS.)

Inidum omnis peccati superbia est, per quam diabulus fiustns est 9 qai bonus angelus per natnram a Deo conditus est, hinc in sempitemum damnatur. Adam primns bomo transgressione divini inandati morte damnatur cum genere suo onmi« Cain primus homicida Vll vindictas solvit Dela- mech primo adultero et homicida septnagies septies vindicatur. Iniquitatem mundi dilnvium tersit. Vanam gloriam turrem edificantinm linguarum confasio damnavit, et scelere innaturali ignis Sodomam et Gomorram conbussit. Egyptus crudeliter plebem captivans adficitur decem plagis et in mari rubro novissime merg^tur. Chore quoque indig^nam Deo hostiam immolante cum suis alieno igne crematur. Aperta est terra et deglutivit Dathan et operuit super synagogam Abiron. David populum adnumerante arrogantiae causa virorum ex- ercitus sui LXX milia occisa sunt. Duo filii Aaron igp[iem alienum offerentes moriuntnr jnxta hostias, DCC milia He- breonim pro transgressione mandati in heremo perierunt In

-^ M ■ m^

Cap. 10. 11. 18. 106

▼indicta cracis undecies centena milia Hebreomm gladio £uneqoe in Hierosolimis perienmt et centum milia publice TenuDdata sunt

Cap. ].l. De gravibua vindictü peccaiorum mutortun.

(Vat VIL 88.)

In lege ^^) : In sabbato ligna congregans coram omni popnlo occisns est.

Item in lege ‘*) : Qni maledixerit patri vel matri| morte moriator.

In legum libris : Ozias subleFans arcam bove cadente moritar.

Item ‘*) in regum : Pneros XLIl ad Heliseom dicentes : ascende calvei duo ursi deToraverunt.

In deuteranomio : Moyses propter nnius verbi parvam infidelitatem terram repromissionis non intravit

Zacharias ‘^) pater Johannis baptistae contradicens an- gelio in nno sennone novem mensibus mutilaTit.

Christas ^^) dicit : Qai dizerit fratri suo racha sive fatue, reas erit concilio et gehennae ig^is. Ananias quoqne et Safira mentientes de propria pecnnia moriontor. Canpo per- cutiens Thomam moritar. Qai enim transgreditar anum man- datum, factos est omniam reos.

Cap. 12. De Umbus mndicUe peccqtorum magnotvm.

(Tai vn. 84.)

Danihd ‘’) dicit ad Nabuchodonosor : Redime peccata taa elemosynis tais^ o rex.

ßtUcman : Sicat aqua extinguit ig^em, ita elemosyna extinguit peccatum.

**) Nomer. 16. t. 88. »”) Exod. 81. T. 17. ^ 4 Beg. 8. T. 88. 84. ^) Evang. Lue. 1. t. 80. w) Hatth. 6. T. 88. «•) 4. T. 84.

106 Über ZXVIL

Ezechid *^ f immo Domiaiis per enin dicit : Si dixero iniqao, morte morieris, si avertat 86 ab iniquitatibus rais, Tita ▼ivet et non morietur.

Jtem ‘*) : In qnacumque die converaus fuerit peecator , a malitia sof oamea iniqaitates illios oblivioiii tradentnr.

Christus ‘*) dicit : Bemittnntar illi peccata multa, qua dilexit multam.

In qnstolta : Die prios iniquitates taas et salvus eris.

Panlna ^) persecutums ecclesiam Dei cedtatis tridno in Damasco ad Dominum convertebator.

Jte/n apastdus ‘^) : Qni forabatori jam non foretor, sed laboret manibus, nt habeat, onde tribnat indigentibns.

Jaeobu$ P) : Confitemini altenitram peccata yestra et salvemini.

Bienmimus ; Dominus patiens et mnltae misericordiae, Qt vitam aetemam poenitentiae brevi et diligenü triboat

Cap. 13. De vindietia iardü in peccatoree.

(Tal yn. 86.)

Dominus in Adam post multos annos DCCCCXXX vin- dicat : Eain fratricida non subito interficiturj^ sed per septem generationes vizit Lamech parricida post.multom tempns consnmitur. Saul similiter peccans non cito moritori de quo Dominus ait : Poenitet me, ordinasse Saul in reg^m. Salo- mone peccante in filio suo Yindicatiir. Filiorum Jacob pec- cata in tertia et quarta generatione vindicantur. Dominus de Canantis ad Mojsen didt : Nondum conpletae sunt iniquitates eorum.

In prophetü **) : Non vult Deus mortem peccatorisi sed ut se convertat et vi^at in aetemum.

*») 8. T. 18.

^ Eieefa. 88. r. 18.

^ ETing. Lae. 7. r. 47.

**) Act apost 9. T. 9.

*<) PanL ad Ephes. 4. t. 8&

*^ Epirt. 5. T. 16.

••) Eieoh. 88. r. 11.

Cap. 18. 14. 16. 107

Hieronimua : Mioatar Dominus peccatores percatere, sed per muItOB annos ezspectat, sicnt a passione Domini nostri Jesu Christi XL annos exspectavit Judaeos.

Pelagtua ait : Flerique etiam contra se calumniantur, cur in presenti Deus non reddet, non intellegentes, quodsi ita fierety nuUus paene hominum reraansisset, nee unquam de in- justis fierent justi.

üap. 14. jD« vindtetia velocibua in peccatores.

(V«i vn. 86.)

In lege : Cito Maria lepra percutitur. Cito duo filii Aaron morte finiuntur.

In regum libris : Cito Ozias arcam tangens moritur.

In novo : Cito Judas Scarioth poena consumitur. Cito Anania et Safira moriuntur. Cito OUmphus Arrianus epi- scopus in balneis sanctam trinitatem blaspbemans conbustus yisibiliter moritur. Arrius ipse contrarius Christi fidei apud Constantinopolim visceribus fusis cito interiit.

Cap. 15. De notaH&ne diversüaiü judicii Dei tn utrtaque.

(V»t vn. 87.)

Agustinus ait : Notanda est diversitas judicii Dei in utrisque. In uno atrocitas veritatis alacritasque misericordiae Dei 7 ne addat peccata peccatis^ in altera patientiae modus et penitentiae ezspectatio putatur, sive quia haec vita quasi vapor aut somnium, sive umbra in comparatione futurae ▼itae.

Item : Non requirendum est, cur Dominus aliquando tardcj^ aliquando cito, aliquando graviter, aliquando leviter judicat, Salomone dicente : Noli multum sapere, et altiora te ne requiras.

Paulus ait ^) : Investigabiles viae illius et inscrutabilia sunt judicia ejus.

Oregortus^) : Quis occulta Dei judicia sciat? Ea quae

**) Romaiv 11. T^ 88. ») Dialog, üb. IV. a 86.

108 Über XXVIL

in divino ezamine comprehendere non posBnrnnSy timere magifl, quam discotere debernns.

Cap. 16. De quatuar modia, gySbuB non dJto vindtcat Deua.

(VtL VIL 88.)

Agustüitu : Qnattaor modis non dto yindicat Dens : primo, nt patientia ejus probetnr; inde dicitor patienB Dominns et multae misericordiae ; secundo, nt sit homo inexcnsabiliSi inde dicitnr : Inexcnsabilis ero homo ; tertio, quia merita martymm orant pro eis, nt Stephanns oravit ; qnarto, nt peccata peocatis addantar, nt in fine mundi cum diabnlo pnniantnr. Hinc di- dtnr in lege : Nova peccata veteribns peccatis addam. Hi snnt vasa irae. Et in apocalipsi Johannis : adhnc sordescant, qni in sordibns snnt

Cap. 17. De tribua modü, guibu» eüo judicat Deus.

AgustinuB : Tribns quoqne modis dto vindicat Dens : primo ad probationem penitentiae et ad timorem incntiendum aliis ; secnndo, ne addant peccata, in poena dto consnmantnr. Inde Panlns ait : Dedi bominem hnjnsmodi et rel.| et tn Thomas dto in canponem vindicat, nt Dominns illi in fntnro misereatnr; tertio, qnia animae sanctomm snb ara Dei da- mant : vindica sang^nem nostmm.

Cap. 18. De vindidia in unum peceatum muluaiie per eU-

dionem peceaniis.

In Begum libro ^ ad David didtnr : Trium tibi optio datnr, elige unnm : ntrum tribns (d) annis veniet tibi famis, ant tribns mensibns fugies adversarios tuoS| ant certe tribns diebns erit pestilentia in tenninis tnis. David didt : Melins est, nt incidam in manns Domini, quam hominnm. Et mori- nntur de populo a Dan usqae Bersabe LXX milia viromm eo, qnod nnmeravit David popnlnm snum (e).

*^ s Bei^. 24. T. 18—16.

(d) Vit : Bog. fWM emdmMrm

(e) In 6 folgen S KspHel : He m At m quod rrat ul^ fM miIi

Cap. 16. 17. 18. 19. 20. 109

Cap. 19. De reatu rearum in dimütentes eos viventea.

(Vat Vn. 89; Monae. L 28. 206.)

Lex dicit : Si dimiseris viram dignum morte, erit anima tna pro anima illius.

Itmn : Quicnnque danmatam morte dimiBerit, digDam se pro 60 constitait.

In regum ^) libro : Achia vir Dei ad Achab regem de Benedab regem Siriae dicit : Quia dimisisti virum dignum morte de manu taa, erit anima toa pro anima ejus et popu- Iqb tnns pro popnlo ejus.

Item : Hieremias clamat : Profugos Domini ne defendas.

Item : Egiptas profugoa Domini suscipiens deleta eat

Jtem : Tribas Benjamin defendens reos unius civitatis, tota deletor et exterminator.

Item^) : Josias nisus defendere CarchamiS| misso a Pharaone Nicanore cnm exercitu deletor; qui miasia ad se nnntiis respondit : nee venio adversos te, sed pngno contra aliam domnm, ad quam Dominus ire precepit

Cap. 20. De (uljuvantibue bcno animo apostatas.

(Monac L 206.)

Baab meretriz defendens nuntios Josue^ inimicos Hiericho, cnni tota domo sna salvatnr.

Item : Populus Dei arguitur non defendens, sed prodens Samson, Philistinorum inimicum.

Item : Laudatnr Josue, Gabaonitas inimicos Dei sub ha- bitn lugubri yenientes suscipiens.

Item : Abraham nitebatur coram Domino Sodomitas de- fendere, inimicos Dei.

Item in Martine : Pia enim erat Martino’ soUicitndo non solum GhristianoSi sed etiam haereticos liberare.

Moyses (f) defendit filias Jethro; Jacob defendit filias Laban Sin ; Mojses defendit populum Dei a poena. Christus defendit mulierem inimicam scribis et phariseis.

**) 8 Beg. 20. T. 42. *^ 2 Panlip. 86. t. 20. 21. (f) Dieser letete Abeohnitt fehlt : 5.

110 Liber ZXVIL

Cap. 21. De paena sünili defensi et defensarü rearmn.

(Vaft. Vn. 40; Monae. L 28.)

•

Sieranimua ait : Defendens miqoQm destruetar et poena simili damoentar defendens et defensas.

Item : Ne defendas injuste, ut fias alligatas jo&te, et sub- jectas poenae alienae.

Paulus ^) : Bogavit pro servo Honesimo, qnem snscepit

Cap. 22. De hü, qvi non recipiufU vagoe Dei criminaMKe.

In Esata Dominus ad Hoab et ad Ammon didt : Non defendisti populum meumi sed prodidisti et non occarristi si- tienti cum pane et aqua.

Item : Populus Dei arguitur non defendens Samdöti.

Cap. 23. De eedeeia defendenie dignoe et indignos.

(Yaft. vn. 18; IfoDM. I. 24.)

Origenes ait : Columba avis simples, quae alienos puttos alit et defendity ita in ecciesia debet fieri.

Hteranimue : Ecciesia defendit| quos in sinn sao recipit more gallinae recipientis pullos suos et alienos.

Cap. 24. De inperüia suedpiendi profugoK

In IVcphetü ^) : Mundi et inperiti snscipientes Jonäm profugum Dei puniti sunt, et navis, in qua erant, peridi- tabatur.

Hienmimue ‘*) dicit : Inde sciamns ea, quae sibi aesti- mantur homines salutaria, in pernitiem eorum verti. Si igno- rantes et round! puniti sunt, quanto magis consdi? Inde subjungit : conscii criminum rei sunt (g).

**) Ep. ad Phflem. r. 10. **) Jon. L 4.

•1) CommeDi. in Jon. L 4. (g) In 6 folgen 2 Kapitel : De IJe fmmm meüa (Ezoerpte ans der vmdidm im frwümmm feemUU ilUtlmf Bibel und aas Basilioa).

lib. ZXVIL Gap. 21. 82. 28. 24. 25. 2^ üb. XXVni. Cap. 1. 2. 111

Cap. 25. De vindicta intercideniü rixoä,

Lex^) dicit : Si habuerint inter se duo viri jurgium, et UHUS contra alterum rixari coeperit, volensque uxor alterius eruere virnm säum de mann fortioris viri^ si miserit manum Buam et si adprehenderit verecunda ejus, abscides manam ejus, nee flecteris super eam uUa misericordia.

Cap. 26, De inierfecHone malorum in diebusfestü prohibendcL

In Chronicü ^) de Judeis legitnr : Oportebat in bis die- bus interfici, in quibus salvatorem cmcifixerunt (h).

Liber HYIU. De cMtAtibns rcfugU

(Capitnla XIV).

Cap. 1 (a). De nominibtis et numero eivüaium refiyiu

Lex^) dicit : Et .decreverunt Cades. in Gah’lea montis Neptalim et Sicbem in monte Effraim, et Cariatbarbe, ipsa est Chebron in monte Juda, et trans Jbrdanem contra orientem Hiericbo statuerunt Bosor, quae sita est in cam- pestri solitndine de tribu Buben, et Bamotb Galaad de tribu Gad| et Gaulon in Basan de tribu Manasse.

Cap. 2. De Aü, quoa civüas refugii dtfendü.

(Vat VIL 11.)

In lege ‘) : Qui occiderit bominem nolens et non est in- sidiator, sed tradidit Deus illum in manus ejus, constituam tibi lo^um, quo fugere debeat.

^ Deuteron. 25. t. 11. 12. *^ Vergl. Ind. contra Jndaeos n. 10. §. 8. *) Jos. 20. T. 7. 8. *) Ezod. 21. T. 18. . (h) In 6 folgt noch «in Kapitel : (a) In 6 geht yoriii ein Kapitel :

Sh €9 p»d rem «iftf oedmrum ipm De nomim eivüaUi ans leid. Etjrm. etfitu wnum oeem timly ^iMm^tt non 9pami9, In libro regom. …..

HS Über ZXYm.

In DmOeronomio ) : Haec erit lex homicidme fugientis^ cujus ▼its senruida est Qui percnsserit proximmn BOimii nescieiis heri et nadmstertiaBy nnlluiii contra enm haboiBse odimn oonpro- batoTy aed abiiase com eo simplidter in ailvam ad ligna ce denda, et n in soccisione Hgnomm secnris fiigerit manmn et ferrom lapsmn de mannbrio amicnm ejus percosserit et occi- derity hie ad onam nrbiom sopradictanun confbgiet et Trre^ ne prozimos ejus, cqjob Banguiii eflfbsos est, stimolo dolms percntiat animam ejns.

Cap. 3. De eo, gwod debemi re» civäaiAmM refugä defemn

eaiufaoere kü, fmbue rei nmL (MMMe. L M.)

Sinodos AgaAetmM ^) ait : Placnit» nt homiddae a üuribos eodesiae non cito repellantor, et omni genere poenamm sint liberi, ita tarnen, nt eis, qnibns rei snnt, satis&dant (b).

Cap. 4. De eö, quod kom ii cidae m eedena pettäeri deteamL

(VsL YIL 14; MiwM a. a. a)

M iero mimme : Beos saemlares non dimittat eedesia, sed intra ainnm ejos contineantor, satisfiictione ooeroeantor. Cni dÜctnm est : Qoaaconqne alligaTeris soper tenram et reliqna.

Cap. &. De poemiientta kot miciän nam epamU

DiominM» *) (c) ait : Qni non sponte bomiddinm feoenint, per penitentiam VJl annonim in commonionem ecciesiae re- dpiantnr; manentes antem in bac commonione qoinqoennioi encbaristiani postea aodpiant

Dupmiaiio Boimama dispntat : Prima definitio, qoi trans- Ingcrit effimdens sangoinem, perftctioni mandp^oTi maadme

«) AonL L 1.

(b) b S iBigt «B Kapital aas (e)

Oa^m. nd dar Bibal : Ai 6; dar T^zt liiar

d^cidbf» aiebt.

Cap. 8. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 118

reconciliatione proximi occisi sanetur. Secunda definitio, pere- grinatione damnetur VII annis, sive in sinu defendentis ecciesiae usque ad finem vitae commoretur.

Cap. 6 (d). D6 eOj guod occtdendiu est homicida, qui non sponte occiderüj si extra urbem refugii deprekendatur ab ultore.

(Vat VIL 10.)

Lex *) dicit : Si interfector extra fines nrbium , qnae pro- fugis deputatae sunt, inventus fuerit» et percussus ab eo, qui nltor saaguinis est, absque noxa erit, qui eum occiderit

Cap. 7. De his, quoe non defendü civüas refugii

In Exodo ^) : Si quis de indnstria et per insidias occi- derit proxinmm suum, ab altari meo evelles euni; ut moriatur.

In Deuteranomio ^) : Si quis odio habens proximum suum, et si insidiatus fuerit vitae ejus , et surgens percusserit eum et mortuus fuerit, et fugerit ad unam de supra dictis urbibus, mittent seniores civitatis illius, et eripient eum de loco refugii, et tradant eum in manus proximi ejus, cujus sanguis effusns est, et morietur, nee misereberis ejus.

Cap. 8. De eo, guod non intra septa civüatis refugii^ occi-

dendi sunt rei. (Vat VII. 12.)

In Paraltpomeno ^) : Dixit Jojada sacerdos centurioni- bus et principibus exercitus Israel : Educite eam extra septa teropli et interficiatnr gladio. Hoc tarnen praecepit, ut non in templo interficeretur.

Cap. 9. De omni ßdeli non facüe de ainu ecciesiae abdicando^

(Vat VIL 16.)

Sinodus Agaihensis dicit : Omnis fidelis, qui in sinum ecciesiae fugerit, hoc est matris, non facile repellatur, sed in

*) Namer. 85. t. 26. 27.

21. T. 14.

•) 19. T. 11—18.

•) 2 PanOip. 28. t. 14.

(d) Diaa Kapitel fehlt : 5.

Waitariehleben, IrUeha Kadod. Samml. O

114 Liber XXYIII.

ea ecciesia, qnantum judices Feritatis judicaYerlnt, satisfiustione sanetur.

Item placuit : Si quis intraverit ciyitatein refugii post aliquod opus, qaod non liceat, oon toUetar, donec judicave- rint seniores civitatia cauBam conseDsu dericornm.

Cap. 10. De penüeniia diversa homicidarum sponte occi-

dentüim.

Dumieiua ‘^) (e) : Qui voluntarie homicidinm fecerint, ad peniteutiam quidem jugiter se submittant, circa ezitnm vero Titae perfectionem , id est communionem (f ) Christi gratiam conseqtiautar.

Hibemensia SiDodus dicit : Omnes homicidaei si toto corde conversi faeriuty VII annomm peniteutiam districte sab regula monasterii peniteant.

Pßtriciua “) (g) : Qui occiderit aut fomicationem fecerit, aut more gentiliuni arudpicem iuterrogaverit , per siogula cri- mina aDuum penitentiae agat, et illo impleto, com testibus postea resolvetur a sacerdote.

Cap. 11. De eo, guod non oportet ecclestam confugientes a ee dimütere, aut, ei dimtttai, non ad mortem aut debüüatem.

(Vst YIL 16; Monaa IL)

Sinodue Aurelianeneü ‘*) (h) : De homicidis et adulteris et furibus, si ad ecclesiam fugerint, id constituimus observan- duniy quod ecclesiastici caDones decreverunt et lex Romana coQstituit| ut ab atriis ecclesiae Tel domo episcopi eos ab- strahi omnino non liceat, sed nee alten consignari, nisi ad evangelia datis sacramentis de morte et debilitate eomm et omni genere poenarum sint securi ita, ut ei, cujus rens fuerit, satisfactione conveuiat Qnodsi sacramenta sua quis con-

**) Cone. Aneyr. e. 21 (Dkm/s.).

“) Byn. L Patrie. o. 14.

^*) AoreL L o. 1.

(e) Dwmiiku m Mmod^ «idUni- (g) PattrimM : 6.

6. (h) Ammumi : 8. 4. 6.

Cap. 10. 11. 18. 18. 115

victuB fuerit Violasse, retis perjurii non solum a commaDione ecciesiae vel omnium clericorum, verum etiam a conviYio catholicorum separetnr (i). Quodsi cui reus est noiuit sibi iDtentione faciente conponi et ipse reua de ecciesia actus timore discesserit, ab ecciesiae clericis non quaeratur.

Cap. 12. De ecciesia reos obetinanter non defendente.

(Yat Vn. 17; Monae. L 87.)

AgtuOinua ait : Reos sanguinis non defendat ecciesia, ne e£Fnsi sanguinis particeps fiat; si enim Dominus eos ergastulo retinuity noii solvere eos, quos Dominus non solvit.

Chregorius Nazianzenus ait : Duo in ecciesia cavenda, ne solvent, quod non solvendum, et ne alligaverit, quod non alligandum.

Item : Si defenderis eos, cave ne aliis noceas; cavenda enim misericordia, unde aliis inmisericors fueris.

Cap. 13. De hü, gut peccant in loco sancto, in eodem quoque

occidendis. (Vaft. vn. 19; Monao. a. a. O.)

In lege : In loco castrorum Finees interfecit virum et meretricem.

Isaias dicit : In loco sanctorum male gessit.

Hieronimua dicit : Quicumque maculaverit sanctum, sancta non defeudant eum. Judaei in pascha in Hierosolimis occisi sunt; Christus male facientes in templo flagellis conpescuit et ejecif.

Paulus : Si quis violaverit templum Dei, disperdet illum Dens.

Hieronimus : Si locus adjuvaret, satanas de coelo non cecidisset

Chregorius : Primus homo Adam post peccatum de para- diso ejectus est et motte multatur; qui nobilitatem Dei a se jecit, nobilitate loci privatur.

(i) Das Folgende fehlt : 5.

o

116 über XXVni. XXIX.

Cap. 14. De eo, quod in novo paene omnes in eccleaia sptri-

taliter necandi sunL (Vat VIL 18.)

Agustinua : Rei coercendi sunt in quantum rei, non di- mittendi sunt in quantum proximi.

Christus : Converte gladium tuum in locum suum.

Chregorius : Haec sententia Domini notanda est, ut eccie- sia vindictara corporalem non ainat, et gladium verbi Dei, qui penetrabilior est omni gladio ancipite, recte sine perao- narum acceptione poi-tet.

Sinodus Romanorum ^) (k) : Non ad reorum defensio- nem facta est ecclesia, sed judicibua persuadenduro , ut spiri- tali morte occidant eos, qui ad sinum ecciesiae transfugerint

Liber XXIX. De forto (Capituia vni).

Cap. 1 (a). De furto prohibendo.

(V§L VIL 147.)

Exodus *) dicit : Non furtum facies. In furto namque, ut aliuB dicit, V mala continentur. Primo odium proximi contra id : Diliges proximum tuum et rel., et diligite iuimicos vestros et rel. Secundo, cupiditaa rei ak’enae contra id : Non concupisces rem proximi tui. Tertio, gula, si in cibis, ut leguntur : Hi, quorum Dens est venter. Quarte, perjurinm, qui enim furatur, temere perjuravit, Salomone dicente : Et ne egestate conpulsus furer et perjurem nomen .Dei mei. Quinte, suspensio animi fratris in multos, quod prohibitum est, ut : Ne suspendaa animi proximi tui in malum.

1*) Sjm. n. Patrio. e. 8.

) 20. T. 15. (k) romtma : 6. ik nomM /icrfi au Itid. EtjmoL

(a) In 6 geht ein Kapitel ▼otan : (V«ti VIL 146).

Lib. XXVni. Cap. U. Lib. XXIX. Cap. 1. 2. 8.

117

Cap- 2. De eo, quod idem sit apud Deum, tärum parvum

aut magnum quis furatur. (Yat VIL 148; Monaa L 28; Monac. IL)

Hteronimtis ‘) in commeiitario epistolae ad Titum : Für Don Bolum in inajoribas, quia oinno furatum peccatum est^ sed etiam in minoribus acriter jodicatur. Non enini, quod furto sublatum est, sed mens fxirantiB adtenditur. Quomodo in adulterio aut in fornicatione est, non idcirco di versa sit fomicatio aut adulterium, si pulcbra sit aut defonnis, dives aut pauper sit, meretrix aut adnltera, sed qualiscumque illa fuerit, una est fornicatio et unum adulterium, ita et in furto, quantumcumque enim servus abstulerit, fnrti crimen in-

ClUTlt (b).

Cap. 3. De furto gravüer puniendo.

(Yat. VIL 149; Monao. L 207.)

Exodus ‘) : Si quis furatus fuerit bovem aut ovem vel vendiderity quinque boves pro uno bove restituet, et quatuor oves pro una ove; sie et vacca. Si non habuerit, quod pro furto reddety venundabitur et ipse. Si inventum fuerit apud eum vivensy quod furatum est, sive bos sive asinus sive ovis, duplum reddet Si peeuniam mortalem quis furatus fuerit, duplum reddet.

Item in eodem ^) : Si quis furatus fuerit hominem et si vendiderit, convictus noxae, morte morietur.

*) Comment in Ep. ad Titam n (T. YII. p. 728). ‘) 22. T. 1 seqq. *) 21. T. 16.

(b) In 6 ist hier folgendes Kapitel eingeschoben : De eo quod für in morUm non mtrtiwr Med reiribuere. Oroiiui. Emeigit hie paolulom anti- qaas Bomanomm iUe improbe landis etiam de paricidiB appetitos. nam Fabias CenflorinB Fabiam Buteonem filiom roum fhrtis interfedt. diguom ■oilicet facinus, quod pater parri-

ddio plectendnm dnoeret» qnod ne lege« quidem nnii molta peconia ant samma exilii circum quemlibet homi- nem censoeront (Oroe. Histor. IV. 18. a. E.). In lihro oikimologiarum. Crimen a carendo nominatnr, ut für- tom, falsitas et cetera qne non ocd- donty sed infamant.

118 Liber XXIX.

Cap. 4. De noiatums veräatü ammantium in fwrto reddendo.

(V«L VIL 160.)

Origenes : In bove ideo quinque redduntar, qnia bos quinque ntilitates habet, immolatur, Fehlt, ministrat in templo Dei^ defendit vaccas, arat Alii tarnen dicuDt, quod bos nomen commune est, et hie pro utroqne sezn ponitur.

Hieronimus : Vacca qnoqne quatuor utilitates habet, im- molator, coDsoIatar senea, nutrit jnvenes , arat in Palestina. Ovis similiter quataor ntilitates habet, camibns satiat, immo- latar, lacte alit, lana vestit; sive ideo hone numerom fiires reddunty nt dnplnm Domino reddant, cui haec animalia offerri solent, et dnplum proximo, cnjus haec snnt *

Cap. 5. De variia jnmüiantbue furti et de caueia divereikOia.

(Tat YIL 151. 152; Monac IL)

Fures interdnm daplnm et interdnm quadmplumi inter- dum quintnplnm, interdnm septuplam (c) , interdam ipsi tod- dnntnr, interdam mortificantor, interdam lapidantnr, et omais cognatio eonim et pecora et pecnaia saa et domas combn- rantnr. Aliqaando duplum redditur, nt de inmnndis animali- bns et substantia mortali reddi solet (d) , ant si inveatum fuerit vivens animal apud eam, qui furatas est Aliqaando qnadmplam, nt de ove dinmos. Aliqaando qnintaplam (e); aliqaando septaplnm, nt in Proverbiis ^) legitor : Depreheosus antem septuplom reddet Nam Salomon videns neqnitiam popnli * creacentem addit tria saper legem , nt resecaret vitia populi, sive verias, nt Origines ait : Idem est, quod Salomon dixit et lex, hoc est, si für deprehensas fuerit, reddet IUI secnndum legem et precium animae suae. Aliqaando far vennndatur : si conprehensus fuerit für, nee habuerit, quod reddat, ipse servus erit, sed habebit proximus ejus liceutiam redimendi cum. Aliquando für mortificatnr; nam si in uocte für occidatur, innocens est qui occidit Aliquando: für lapi-

») 6. T. 81. (o) reddert wiumhtr : add. 8. 4. (e) «I ^ ftove iünnitif : add. 8.

(d) mofi, diximui : 4. 4. 6.

Cap. 4. 5. 6. 7. 119

datnr et familia Bua cum omni snbstantia cpnburitur, sicnt in lege ‘) scribitur : Tollens itaque Josue Acban, filinm Charmi, argentum et palliura coccinemn et ligulam aureäm, filios quo- qae ejas et filias, boves et ovea, ipBum quoque tabernaculum et cunctam Bupellectilem, et omnis Israel cum eo duxerunt enm ad vallem Acbor^ ubi dixit Josue : Quia conturbasti DOS; extnrbet te Deus in hac die; lapidavit enm omnis Israel et cuncta, quae illius erant, igni conbusta sunt Notandum est, quod haec vindicta gravier est omnibus vindictis fnran- tinm, quia non sibi soli, sed omni popolo plagam prestitit

Cap. 6. De furto in ecclesta peraeto (f ).

(Vat Vn. 164.)

Binodua Hibemensis decrevit : Primnm furtum in ecciesia peraetum vice tamen (g) reddi et peniteri ad Judicium sacer- dotis (b), et hoc pro indulgentia ecdesiae facit. Et si secundo factum fuerit, duplo vel quadruple (i) reddi. Quod si mun- diaiis hominis pecunia ablata sit et ecciesia sit catholica et ab omni censu libera, damnum domiuo restituetur^ et usura ejus erit ecdesiae. Si vero ecciesia fuerit sub censu regali, damnum idem domino restituetur et usura regi et ecdesiae erit (k).

Cap. 7, De penitentia furantis in ecciesia,

(Vat VIL 158.)

Patricius ^) (I) ait : Qui furatus fuerit pecuniam aut a sancta ecciesia, aut in^civitate intus, ubi martjres et corpora sanctorum doimiunt, sors mittatur super tribus, aut iliius manns vel pes circumcidatur , aut in carcerem mittatur, jejunans tempus, quod judicaverint seniores, et reddat integrum,

*) Jos. 7. ▼. 24. 25.

Vergl. WaraeDS, Opnsciil. 8. Patricii (Lond. 1656) p. 47. o. 2.

(f ) De furto quod aiwtnU eeeUtiao (i) daplum et quadmptum : 6.

tu svo furtttthnr monasierio : 6 (Vat. (k) inier regem el ecelemam dM-

YL 155). dalmr : 6.

(g) «. tanlum fnima : 6. (1) Paieriue : 6. (b) gaeerdolum : 6.

180 Liber XXDL

quod abstulity aut in peregrinationem ejiciatnr, et restitaat duplum, et jurabit, quod Don revertetur, donec impleTerit peni- tentiam, et post peDitentiam erit monachus.

Cap. 8. De penüentia fvrantü, si non de eccUna.

Pairicius ^) (m) : Qui furtum fecerit, dimidium annum penitat, XX (d) diebus cum pane et aqua yivat, et rapta restituat, si fieri poteBt, et sie in ecciesia recipiatur.

Vinnianus *) dicit (o) : ClericnSy si furtum fecerit^ qua- druplum reddat, et annum integrum peniteat

Cap. 9. De furto levüer sanando.

(Tat VII. 167; Monao. L’ 207.)

Aposiolus ^®) ait : Qui furabatur, jam non furetur , sed magiB laboret, ut babeat, unde tribuat indigentibus.

Salaman “) ait : Non grandis culpa est, cum quis furatus fuerity furatur enim, ut esurientem impleat animam. Ac si dicat : si necessitas famis cogerit quemquam, minoris culpae est, si furetur, sed notandum est, quod non dicit, non culpa est, seddixit : non grandis culpae est; sicut David fecit in templo, cum esuriret, et ut Christus sabbato concessit disd- pulis vellere spicas.

Binodua Nieena ‘*) : Clericus exigens negotia de furto et usuras turpis lucri gratia, abiciatur a clero, et alienus habea- tur a regula.

*) Sjn. I. Fatrio. o. 16.

*) Poenit VinDUui. §. 26 (meine Bnfiionln. 8. 118).

<•) PaoL ad Epbea. 4. t. 2&

^*) Pftyrerb. 6. t. 80.

«) c 17 (Dion.). (m) Päterku : 6. (o) Vm. d. fehlt 6.

(n) LX : 6.

Lib. XXIX. Cap. 8. 9. Lib. XXX. Cap. 1. 2. 121

Liber XXI. De commendatis (Capituia vi).

Cap. 1. De fuTto commendaii integre reddendo.

(Vat VIL 168.)

In Exodo ^) : Si quia commendaverit amico sno pecn- niam aut vas in cuBtodiam, et sibi ab eo, qui acceperit, furto sublatum faerit : si inveniatur für, duplom reddat, si latet für, dominus domas applicabitnr ad Deos, et jurabit, qiiod non eztenderit manüm suam in rem proximi sui ad fraudem praeparandam^ tarn in bove, quam in asino, et quicquid dam- num inferre potest^ ad Deos utriusque causa perveniat; et si illi judicaverinty dnplum restituet proximo suo.

Origenia dicit : Qui jurat, non reddat, quia innocens est

Hieronitnua : Post juramentum convictus noxae vapu- labit poenas. Hoc depositum non tam in tabemaculo fuisse dicitar, sed roaritus marito commendat Nam inter depositum, quod mariti maritis, et inter depositum, quod aliquis ad eccle- siam’ commendat, multum interest Fortasse ideo in lege vices cum juramento redduntur, ut nee dominus domus quasi für quadruplum reddens sit reputandus, nee dominus rei per- ditae sine vice tristis depositi abscedat Nee item oninis custos depositi custodiendo rem proximi sui securus fiat. Ita ergo etiam nunc debet judicari, si inter seculares sit ezorta questio causae depositi perditi.

Cap. 2. De perdito eommendcUo in novo reddendo.

(Tat. Vn. 159; Monao. L 29.)

Hieronimua : Quicunque amiserit per negligentiam com- mendatum proximi süi, reddet quantum amisit, et si per fur- tum, duplum reddet.

Originee : Si accepisti commendatum, observa ne pereat; si enim perierit, reddes propter negligentiam tuam.

Binodua Sardinensis : Si quis commendavit pecuniam, placuit, ut accipiat quod commendavit.

*) 22. ▼. 7—9.

123 Über ZXZ.

Agustinus (a) : Noli neglegere eommendataiD proximi, ne coram jadice damDatoa reddaa (b).

Cap. 3. De vivente super mortuum testanie eammeruUUutn.

(Yat VIL 168.)

In hütoria ecdenastiea *) : Spiridion CTprioa epiacopas, vir unas ex ordine prophetaram, fiÜam habuit Hirenen nomine, quae ei com miniatraret virgo defnncta est Post ejas obitum ▼enit quidam dicens, se ei qnoddam depositam commendasse. Bem g^tam ignoraverat pater. Perqubitam in tota domo neqnaquam qnod poscebator inventum est; penistebat ille, qoi, vitae soae qnoque inlatnmm se esse exitium, nisi com- mendata recepisse (c) testabator. Permotas antem ejns lacri- mis senex ad sepulchrum fifiae properat, atqne eam sno no- mine clamitat, tum illa de sepulchro; quid vis, ait, pater? Commendatom illins, inqnit, nbi posnisti? At illa, locam designans, illic, ait, invenies defossnm. Regressns ad domnm rem, sicnt respondebat de sepnlchro, repertam tradidit repo- scentL

Item in träü patntm Egypti : Alins monachos soscipiens depositam fratris morte raptus est et angelos, qoi eom comi- tatus est, non sinit ire in reqoiem animarom, donec demon- straret depositom, qood ei commendatom est. Inde ille re- versos in corpos indicavit coidam fratri qoaesitom. Si haec a mortois reqoirontor, qoanto magis ä vivis deposita Tivorom.

Cap. 4. De commendato pecarum.

(Vmt Vn. 166.)

In Oenesi *) : Jacob ad Laban respondit : Arietes gregis toi non comedi, nee captom a bestiis ostendi tibi, damnom omne reddebam, exigebas a me, qoicqoid forte perierat

*) Eoieb. interpr. Bofiii. L 6. •) 81. T. 8& 89.

(a) Orifemeg : 6. rfejwtttf • Mmcfw. Petrus in Cle-

(b) In 6 folgen iwei Kspitel : ih mente (Yat. YIL 161. 162).

me§tMimm depatiä mI «Ücir/iif rtL Im (c) fwdpnU : Eoseb.

Imfiee und Af rnfjurfimif

Cap. 8. 4 & 128

Exodus ^) : Si quis commendaverit prozimo suo asiDaro, bovem ovemqne, et omne jumeDtum ad custodiam, et mortaum fuerit ant debilitatum^ aut captnm faerit a bestiis (d); et nuIloB hoc Tiderit, jusjurandam erit in medio, qaod non eztenderit manum in rem prozimi sai ; et suscipiet domiuas juramentun;!^ et ille reddere non cogetur^ qnia non negligentia vel gravitas oneris aut nequitia. Si vero furatum fuerit, reddet animam pro anima, quia negligentia est; quodsi fnrto sablatum fuerit, restituat damnum domino, si comeatum fuerit a bestia, deferet ad enm, qnod ocdsum est et non restituet (e).

Cap. 5. De commendaiü ad eccleaiam catholicam non red-

dendü.

Origenes : Si ad id depositum requiritur, at reddatur, non acdpiendnm; nt qni liber OBt^ a Bua noza peccatnm ali- CUJU8 non accipiat

Item Origenes : Omnis locus refugii non debet ledere, aut ab ullo ledi.

Sinodus Arlatensis : Placuit sinodo, ut nuUus gravet ecclesiani; quia ecclesia recipit, nutrit, satiat, et peccatum uniuscujusque non veniet super eam.

Sinodus Ambiensis (f) (Monac. I. 29) : Si quis cleri- corum depositum accipit, et per furtum lapsum fuerit, jus- jurandum erit, et ille non reddet; si enim reddiderit, non accipiat, et si non receperit, non est civitas refugii; si autem non est civitas refugii, non potest defcndere.

Sinodus Hibemensis : Omne depositum reddatur, nisi depositum ecciesiae matris omninm baptizatorum. Sicut enim omnis mater vicem depositi perditi filio suo non reddit, ita omnis ecclesia catholica filiorum suorum deposita, quamvis sint perdita, reddere non debet.

*) 22. T. 10 a. ft

(d) ab hoMiibuM : Exod. rint, in costodiam hnoo relinqoid (««X

(e) In 6 folgt ein Zusats : Sino- reddet dimidium; ai antem in die dos hibemtntU» Item si per yim alicnjua custodierit alioa, reddetia raptom foerit, non reddetnr,« ai per eojaa deeet

negligentiani, reddatar, et ai non {t) AwihkmBmU. fkiemi tmodo i ^. senaerit, si iata apimalia non yeae-

184 Liber XXX. XXXI.

Item stnodua eadem : Si qoiB cuBlodiverit clavem domus, et für subfoderit eam, et furatas fuerit depositam alicnjos, Don reddet ib^ qui accipit, sed jurabit omniB domoB itÜus, qnanto magis, bI com pecQnia sua furatum est

Cap. 6 (g). De depoeüü incertü.

Binodus Valensü ^) ait : Hoc statuitur secandum statuta fidelissimoram principam, at expositum per XL dies collegat ecciesia, cui deponatur; si autem post hos dies dispositores ejus ig^orentur, iterum misericorditer colligatur; si qois colli- gentiboB non habentibuB colligentem calumniety at bomidda sit

Liber XIII. De patribns et filiis (Capitda xx).

Cap. 1 (a). De anwui mortificanda in peceato proprio.

(Tat YL 176; Monao. L 80.)

Lex ^) dicit : Non moriantor filii pro patriboS; nee patres pro filÜB, sed unusquisque in sno peccato moriatnr.

In regum ‘) libris : Amasias rex Israel percussit serros snos, qni interfecerant patrem säum; filios vero eorum, qui ocdderunt, non occidit.

Cap. 2. De peccato patria veniente in filioe toit^iMii.

(Vat YL 177; Honae. L 848.)

In regum ‘) libro : Primus filius^ quem peperit Bethsabe David, pro peccato David cito sublatus est morte.

Item^) : Peccatum Salomonis in filio suo Boboam vin- dicatum est.

*) Yaaens. L o. 9. 10.

^) Deuteron. 84. t. 16; 4 Bog* 14. t. 6.

^ A. a. O. T. 6. 6.

*) YergL 8 Reg. 18. t. 1&

«) 8 Beg. 11. T. 18. (g) Dies Kapitel fehlt in aOen ans Isid. : ih namim fOtrU ü Handaoliriflen anAer 1 nnd 6. nnd At Merfit filianm (Yat YL 174.

(a) In 6 stehen 8 Kapitel voran 176).

üb. XXX. Cap. 6. Lib. XXXI. Cn^

Cap. 3. De iniquitate patrum tradendq^ « Aoi j^^

(Yat YL 178; Monao. L 249.)

In Exodo ^) DorainuB dicit : Ego sam Dens fortis et zeloBUB (b), vigitans iniquitatem patrum in tertiam et quartara generationem eorom, qui oderunt me. Inde peccatum Buben in Dathan et Abiron vindicatum est, et peccatum Levi in Chore ^ et peccatum Simeon in suam tribum, non haben tem hereditatem in Israel, nisi cum tribu Juda. Inde dicitur : Pater tuus AmorreuS; mater tua Cethea^ et peccatum Saul in Buos posteros transit.

Cap. 4. De iniguitate filiorum in patres suoa tradend€t.

(V«t VI. 179.)

In regwn ‘) librU ad Heli Bacerdotem dicitur : Quare impie egisti, abjeciBti in calce victimam meam et munera mea, quae praecepi, ut o£ferentur in templo? Quare honorasti filios tuoB roagiB, quam me, ut comederetis primitias populi Israel?

Item ^) Dominus : Ego ulciscar domui Heli pro iniqui- tatibuB filiorum, quia contempnentes Deum male locuti sunt filii ejus et non corripuit eos.

Cap. 5. De eo quod noceat patri male regere ßXios*

(Monte I. 81.)

In regum ®) libria : Praedixi ei , quod judicaturua sum domum ejus in aeternum, quia noverat male agere filios buob, et non corripuit eos.

Eteronimus : Male agere, hoc est iniquitatem agere, et qui nescit regere domum propriam, non potest regere alienoB ; vel qua fronte alios corripere audet, qui propria sua non gubemat?

Cap. 6. De iniquitate fiUorum patres non cantaminante.

(Yat YL 181; Monao. L 82.)

In ann^üHme Hebreorum : Noe corripuit Cham, quantum

») 20. T. 6. •) 1 Reg. 2. T. 29. *) 1 Seg. 8. T. 18. •) A. a. O. (b) %eUdu : Ezod.

LflMT XXXL

1 et u patrifl contempsit. Eine Noe dicitnr clara

dixisse : 81 1 Cham maledictus. Abrahiuxi separavit a jUio 8U0 Isaac filios concubinamm , et ejecit in eztremas piagas, praesciens, illos male agere, et non dedit hereditatem illis, sed dona largitus est Inde Origenes ait : Si patriarcha sciret, eos bene facere, numqaam ejecisset. Isaac Esau di- lexit, tarnen ejecit a se, offendens animam ejas in alienis Qzoribns. David abjecit Absalon coDtempnentem saa monita, seqaentem consilia javenum. David corripuit Salomon, nt cam saocto sanctus eris et rel.

Cap. 7. De verüaU pairum trtidenda in ßlias.

(Yat TL 18S.)

Lex^) dicit : Statai delere vos, sed propter Abraham et Isaac et Jacob non faciam.

Johannes metropolitanus : David post adnlteriam homi- cidiumque egit penitentiam, ex qua jnstitiam haboit, qoae post mortem ejus* etiam posteris profail Nam et Salomoni digno mille mortibas propter David concessit Dominus r^- num integrum dicens : Scindens scindam regnum Israel de manibus tuis, et dabo illud servo tuo; verum tantum in die- bus tuis non &ciam propter David patrem tnum, sed de mani- bus filii tui acdpiam illud.

Filius Siraeh didt : Pater aedificat domum, et filium divitem facit; mater autem filiam.

Daniel : Propter Abraham et Isaac et Jacob libera nos.

Item ‘®) : Peccavimus tibi Domine et tradidisti nos in manibus inimicorumi sed libera nos propter merita patrum nostrorum.

Cap. 8. De verüate patris filium mo/tim non adjuvante.

(Yat TL 188.)

Propheta ‘’) dicit : Ipsa anima, quae peccaverit, moriatur, homo autem, qui fsjdi justitiam, in justitia sua vivet

•) TergL 4 Reg. 18. t. 28.

•) Daniel 8. t. t9. 8t. **) Eiech. la T. 80. 81.

Cap. 7. 8. 9. 10. 127

Item ^’) : Si genuerit filium pestileDtem et effnndentem BanguineiD; et in via patris sui justi non ambulavit, in peccato 8U0 moriatur et vita non vivet.

Item ^^) : Qui omnea iniquitates istas fecerit, morte mo- riatur, et sanguis ejus super ipsum erit.

Item : Justitia Noe non aedifieavit Cham et genus ejus.

Item : Justitia Isaac non aedifieavit Esau.

Item : Justitia Aaron non aedifieavit duos filios malos.

Item : Justitia David non aedifieavit Absalon.

Item : Justitia Salomonis non aedifieavit Manassen. Hinc Aguetinua a persona filii nequam, si justitia patris non liberat me de malis meis, poenitentiam agam, et mea justitia libera- bit me et progeniem meam.

Cap. 9. De eo guod Justitia patris hanarißcat heredem

banum. (Vat YL 184.)

Hieranimus ait : Justitia patris honorificat bonum here- dem et aedificat sibi domum.

Inde David ‘*) : Non vidi justum derelictum^ nee semen ejus quaerens panem.

üap. 10. De eo guod maledicta ait progeniea ipsa, guae dege-

neravit a patribus bonie.

Propheta dicit : Maledicta est progenies ipsa, quae dege- neravit a patribus bonis.

Johannes ^^) ait : Nolite dicere, patrem habemus Abra- ham et rel.

In annalibus Latinorum ex persona filii dicitur : Pater mens juste vivit, ego injuste, verum dicitur : ramus aridus de arbore viridi nascitur.

») Eiecb. 18. T. 10 a. ff. “) A. a. O. *«) Psalm. 86. t. 25. ^) Evang. 8. t. 89.

128 Liber XXXL

Cap. 11. De justüia ßliarum non aedificante patres injustas.

(Vat VI. 186; Hooae. L 88.)

Propheia ‘*) dicit : Filius, qai viderit peccata patria, et timuit et non feeit, non monetär in iniqnitatibus patris aui, sed in jnstitia saa vivit Pater ejus, ai rapinam rapuerit, morietur in aua iniquitatO; et filins non accipiet iniqnitatem patris 8ui| jastitia juati super eum erit.

Item ^^) : In peccatis suis, qnibus peccavit unusquisque, morietur.

Hieronimus (c) de Theda ait : Duo contraria sunt, filius bonus a patre injusto et ramus viridis ab arbore arida, aicut ramns viridis aridam arborem non aedificat, ita filius bonus patrem injustum non aedificat.

Cap. 12. De modeetiia patrum ad filiaa, hoe est de carreetume eorum a pcUre eecundum doctrinam DaminC

(Vat VL 188.)

Esaias ait : Rogavi vos, nt pater filium roget. Balomon ‘®) : Qui pareit virgae, odit filium suum. Pautua *’) : Patres nolite ad iraeundiam provocare/ filios vestros, sed educate eos cum disciplina et oorrectione et rel.

•

Cap. 13. De pietate ßliarum parentibue suis.

(Vat VI. 188.)

Lex ^) dicit : Honora patrem et matrem, ut sis longaevus super terraro, et bene sit tibi in terra.

Salaman ‘^) : Corona patrum filii eorum. Item ^) : Filius sapiens laetificat patrem.

’ >*) Eiech. 18. T. 20. 21.

«») A. a. O. v. 24.

<*) ProTerb. 18. t. 24.

») Ad Ephaa 8. t. 4.

^) Exod. 20. T. 12.

••) ProTerb. 17. t. 8.

**) A. a. O. 15. T. 20. (o) M 9fMUL : add. 6. 8.

Gap. 11. 12. 18. 14. 15. 16. 189

Paulus*^) : FQü, obedite parentibuB vestris, hoc enim jastiun est.

Item ^) : Pietas ad omnia utilis est, bonnm vitae prae- sentiB et promiBsionem vitae fatnrae habet.

Sieranimiua : Propter creationem non honorandi Bunt, tarnen propter miniBterium generandi; diligendi et honorandi Bnnt

Cap. 14. De impietate filiorvm in jparentes auos punienda.

(Vafc VL 187.)

DominuB in Exodo ^) dizit : Qui percuBBerit patrem vel matrem, morte monetär.

Item *^ : Qui maledixerit patri Tel matri, morte morietor.

Item ^ : MaledictaB homo, qui non honorat patrem Bumn et matrem Buam, et dicet omniB populns amen.

Cap. 15. De eo quod non neglegendi sunt parentee etiam

propter cukuim divini graticL

Sinodue ^) (d) ait : Quicnmqne filii a parentibns biub canBa divini cultus abBcedunt, nee debitam reverentiam depen- dxmij anathema Bit

Item : Qui patrem et matrem in neceBBitate relinquit, eum ezcommunicandum OBse censuimuB.

Origenes : Patrem et matrem honora, ut tibi ex Deo et hominibuB honor detur; qua enim patrem pietatis petiB fronte, cum inhonoraB parentCB?

Cap. 16. De parentOme malte inhonorandte. (Tat VI. 189; Monac L 86.)

Dominus in evangelto ^) : Nolite vocare patrem aut matrem super terram.

**) Ad Ephes. 6. t. 1. ^ 1 Timoth. 4. t. & •^ 21. v. 16. •^ A. a. O. v. 16. **) DeDtexon. 87. t. 17. *”) Gangr. a 6; Monao. L 84. ^ Matth. 28. T. 9. (d) Sm, eangr$n$ : 6.

W*ii«riehi«b«ii, Irlteh« Kaaoii. Samml. 9

180 L&ber JJOLL

Item ^) : Selinqne (e) mortaoB sepelire mortaoB snos.

JEKeranimus ‘^) : Qnanti monachomm , dum parentibus misoentor, auas animas perdunt

Item : Filii Zebedei, patrem sumn in nave relinquentea, secuti sunt Christum.

Sieranimue ^) : Beddamus parentibus, quae parentnm sunt, si tarnen vivi sunt, Deo.

Basäiua ^) : Nam et parentes nostros quasi propria vi- scera diligamus, si accedere nos ad serritium probibuerint, non sepultura Ulis debetur.

Cap. 17. De eo, quod pareniea non auni vitae auctores, sed

Deu8.

(Vat VL 190.)

Clemena Bomanus : Quae sit nobis causa parentes dili- gere pro eo, quod videntur auctores vitae. Auctores quidem vitae nostrae non sunt, sed ministri; non enim vitam prae- beut, sed ingrediendi nobis ad hanc vitam exhibent officium : auctor enim vitae nostrae unus Dens est, qui nos creavit ez nihilo.

Cap. 18. De ratione primogenüi a fratribua sum.

(V»t VL iw.)

Lex^) didt : Dabit pater primogenito suo de cunctis, quae habuerit; cuncta duplida. Ipse enim principium liberorum ejus; duplicia autem, ut alii dicunt, hoc est in agro et peoo- ribuB et in omni substantia et benedictione, sive in primogenitis et primitiis. Aliter : In novissimis diebus pater equaliter dividit Omnibus filiis suis, et sibi ipsi, quasi uni ex filiis suis, de hereditate et omni substantia partem reservat, quam common-

»^ A. a. O. 8. v. 22. •0 £p. 64 Ad FabioL o. 4. **) Ep. 64. a. a. O.

«) Admonitio ad fiL ipirit o. 8 (Holften. Cod. RegoL T. L p. 466). *«) Deuteron. 21. t. 17. (e) DimiUe : Matth.

Gap. 17. 18. 19. 80.

181

dat primogenito sno, et illina erit jare perpetao, sive poBt mortem primogeDiti inter heredem ejns et fratres suob et BuccesBores eorum dividetar.

Cap. 19. De hüf qui despiciunt filioa suos causa religionia.

(Vtt VL 191; Monao. L 41.)

Binodua aancta ^) (f ) dieit : Si quia filioB reliqnerit , et eos non enutrierit, et non fadit^ quod pertinet eis cauBa divini cultDB, sine contentione anathema sit

Item (g) : Quicunque filios proereaverit causa posteritatis; natrire debet, ne Buae camiB homicida sive diBpector exiBtat, dicit enim Bcriptura : Camem tuam ne deBpexeris.

ffieranimus : Quicunque Operator fuerit camaÜB copulae, cooperator enutriendi fieri debet (h).

Cap. 20. De eo, quod preponendus Deua sü filiis.

(Vat VL 198; Monao. L 48.)

DominuB in evangelto ^) : Quicumque domum aut patrem aut matrem aut filioB aut filias non reliquerit propter me, non eBt me dig^uB.

Hieronimus : Si vis Domini fieri discipuluB; filios aut filias relinque. Aguetinua : Si vis Christum sequi, über esse debes. Quicumque non renuntiaverit ei, quod plus dilexit, id est filio aut filiae, discipulus Domini non potest esse.

Binodua (i) dicit : DefinimuS| ut omnis penitens non omnia sua relinquat filiis suis, et über exspectet Christum, qui omnia dabit necessaria.

“*) G(aiigr. 0. 6.

•^ liattb. 19. T. 89.

(f ) Sm. eam^9n$, : 6.

(g) Smod. hSbermamti» : 6.

(h) In 6 fqjlgt ein Kapitel : De

inmÜtiiaU fUiorum. Hieronimoa in oonflictn adTenna JoTinian. (i) Sm. kibemmuu : 6.

18> Über XZZn.

Li1)er XXXH De parentibns et eornm heredibns.

(Capitola XXIV.)

Cap. 1. De pieiate parmUHma heredea in heredüaie in per-

petuum eanaervante.

Siaremias ^) : Haec didt DominiiB ezercitaam, Dens Israel : pro eo, quod obedistis precepto Jonadab patris Testri et coBtodistis nniTersai quae precepit vobis, propterea non deficiet heres de stirpe yestra in perpetanm.

Cap. 2. De benedidione patris eonßrmanie kereies.

(Monao. L 48.)

Salomon *) : Benedictio patris multiplicat annoB. Oregoriua Naeianzenus : Benedictio patmm domos filiorom confirmat

Cap. 3. De paJbre wm dividente hereditaMn filüä tma «aeim-

dwn amorenu

Lex ^) dicit : fater non potest dare hereditatem filio dilectae secoB filio odiosae ; si enim filins odiosae primogeni- tuB Bit, habebit dupHcia^ hoc CBt in bereditate et pecoribuB et benedictionibuB.

Cäp. 4. De eo, guod pater poieat dare partem uni filiarum

prae fratribua. (Val VL 196; Modm. L 86.)

Lex ^) didt : Jacob dedit partem in Sidma Joseph filio BUO.

<) 85. T. 18. 19.

*) EoolMiait 8. T. 11.

*) Deuter. 21. t. 16.

«) VeigL Genee. 48. t. 83.

Gtp. 1. 8. 8. 4. 6. 6. 7. 8. 9. 188

Cap. 5. De eo f quod potest ordinäre paier nepotes auos in

locum filiorvm. (Yat VI. 196; Mooae. L 87.)

Lex ^) didt : Jacob ordinavit nepotes auos Efiraim et ManaBSOi et inter fratres patris sui in üuta positi sunt.

Cap. 6. De eo, quod pater pole minorem mUu praeceRere

majori. (Tal YL 197; HonftO. L 8&)

Lex ^) didt : Jacob pretolit Efiraim jnniorem Manasse dicens, major minori serviet.

Cap. 7. De eo, quod privantur alii filii hereditate pro delicto

auo. (Yat YL 198; Monfto. L 89.)

Lex dicit : Simeon et Levi jnramentum patris sui trana- euntes; hereditate in divisione terrae repromissionis privati snnt.

Cap. 8. De divisione heredüatia inter fratrea sorte.

(Monac. L 40.)

Lex : Josae ^) in Silo misit sortes coram Domino , divi- sitqne terram repromiBsionis in novem partes filiis Israel.

Cap. 9. De hereditate non habentia filios servanda filiae

ceterisque post eam heredibus. (Monao. I. 45.)

Lex ^) : Homo cum mortuus fuerit absque filio, ad filiam ejus transibit hereditas ejus. Si filiam non habuerit, habebit snccessores fratres suos; quodsi non habuerit fratres; dabis hereditatem fratribus patris ejus ; si autem non habuerit fra- trem patris^ dabitur hereditas his, qui ejus prozimi sunt.

«) A. a. O. T. 18. ^ A. a. O. T. 80. *) la T. 10. *) Numer. 87. t. 8—11.

184 Über XXXn.

Cap. 10. De haredäate servanda ßUU legüimü.

(Vat TL 199; Monao. L 46.)

In Oeneat^) : Abraham dedit cnncta, qoae possiderat, Isaac filio soo. Item ^) : Isaac servavit partem filio bqo Joseph. Item ^^) : Caleph dedit in hereditatem Chefaron jBIiis Bois. Item : Jeans moriens montem Effiaim filiis snis dedit in hereditatem. Item : David hereditatem Salomoni dedit Item : Tobias moriens dedit omnia sna filiis snis.

ßinodus didt : Non debet firandare pater filinm snom, sed ant largiri dona ant hereditatem debet dare (a).

Cap. 11. De muner^ua largiendia concuUnarum filiU,

In Oeneei ^) : Abraham dedit Isaac omnia, quae habnit, filiis antem concobinamm largitns est mnnera, et separavit eos ab Isaac, filio sao.

Cap. 12. De eo, quod non tata hereditae servanda est filüe,

eed Deo. (Mohm. L 49.)

Agusiinua ait in libris de heredibns : Noii snb imagine pietatis angere pecnniam, dicens : filiis meis senro has res. Qnare potins non servas illi, qui te ex nihilo fedt et ei, qni te pascit et filios senrat? Nonne melius est creatori tuo thesanrizare, quam filiis? Item : Qna fironte hereditatem a Christo qnaeris, cnm Christum tua hereditate firandaris? Hünminus : Cum qnis moritnr, omnia quae habet commendet Deo, qui dizit : thesaurizate vobis thesauros in coelo.

Cap. 13. De divisione heredüaiie in irea partes.

(Tat TL SOl; HonM. L 60.)

Origines in libris de heredibns ait : Pater moriens det tertiam partem filiis et tertiam Caesari et tertiam ecdesiae. Si

•) »ö. T. Ä.

^ A. a. O. 4a T. 88. ^) Joa. 81. T. 18. “) 86. T. 6. 6. (a) In 6 folgen noch Aoarilge «na Hteronym.

Cap. 10. 11. 13. 18. 14. 15.

186

non habaerit ecdesianii det panperibus; si non habnerit Cae- sarem nee eedesiam, dividat inter filios et pauperes (b).

Cap. 14. De eo, guod debet ecclesta partem suam dare cogna-

tis defunctu

Sinodus definivit : Cum qois moritor, omnia quae habet, commendet Deo, et partem Caesari tribuat, et Dens per ma- no8 hominnm triboet filiis ejus aot propinquis (c).

Cap. 15. De hereditatüma per muüa tempara neglectia ad

praprioa heredes revertentäms. (Monao. L 48.)

Veras angelua ipse daemon factns mundum non sunin inique possedit Paaso autem filio hominis daemon de heredi- tate ejeetus. Veras heres restitatas est, at dicitar : Jesas in saa propria venit, et illad : Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra. Item : Adam de paradiso ejeetus est per annos (d) V. CCXXVIU^ separatus ab hereditate ; passe Do- mino ad suam hereditatem reversas est Item : Gtenus Cham ejedt genas Sem de Syria et Abraham, a qao triavus est Sem, et hereditatem generis sai venit. Item : Templo in- censo et deleta Hiemsalem per LXX annos popalus Israel in captivitate fdit, et gentes eadem possederant, sed ejectis genti- bas Israel in hereditatem propriam reversas est Item^*){e) :

“) 4 Keg. 8. T. 1. u. ff. (b) In 6 siebt folgender ZoBati : Simodu». Omnifl bereditas snb oensa regia et ecdeaiae ligata in tres par- tea diTidator : prima pars berediboa aine aorte dator, nt in lege bomo eom moritom (lo) Aierit, relinqnat partem filüa ania ant fhitribna et non tranaferator ad alaam tribom ; aeonnda regibiUy dicitar enim : da illia pro me et te; tertia Deo, ooi didtar : exorge Dena, Jndioa terram tnam. Item Joaepb totam Egyptom in po- teatatem Pbaraonia redegit, tantom partem berediboa reliquit Item

Panlua partem Deo dabat et aliam regi et aliam aibi aenrabat et bere- dibna poat ae (rergL nnten XLVIII. 1). Hierauf folgt : De div%$ioHe ra- gümiä mier regem ei ecele». (Bibel- stellen; Tat VI. 202).

(o) In 6 folgt noob : /fem. Hio ordo a patribna oamalibaa a«snrator, nt nnoaqniaqne moriena soa propria relinqnat filüa ant fratriboa. Dens antem, qni omnia tradidit, non re- qoiratnr, qni filios alit et patrem.

(d) qmnque müia : Mon.

(e) m regmm Ubr. : add. 5.

186 lomt xxxn.

HeliseuB ait mulieri, cnjns filium siucitaTit : exi de terra toa et peregrinarey qnia Dominus vocabit famem saper terram et erit Septem annonim. Qnae obtemperavit voci ejns et pere- gprinata est, et post mnltos annos reversa damavit ad reg^em pro domo sna et agris, et rex misit per preconem soom di- cens : restituite ei oniTersoram reditas agromm a die, qua egressa est

Cap. 16. Defixis longo tempore non mnUaits.

Amorrei partem terrae Moab, id est ab Aroer nsque ad montem Galaad jure gladii sustulernnt^ et postqnam subvertit Dens Amorreos, postulavit Moab et Ammon terram a filiis Israel; nee invenire potaeronty sed divisit Moyses in tres partes filiis Israhel.

In änntUtbus dicitor : Pars, quae venit in partem tribus Dan, de terra Damasci venit et non reversa est Item : Söb- orbana Accharon et Azoti de terra Philistinormn erant et in sortem tribns Judae cedderont

Cap. 17. De eo, guod dare debei paier horedüatemßliae inter

fratrea auos. (MoDM. L 61.)

In lege ^^) : Caleph dedit hereditatem Axae filiae snae postulanti. Origenea in annalibua Hebraeorum : Jacob mo- riens partem dedit filiae snae Dinae, quae vidna mansit post ▼iram.

Cap. 18. De eo, quod filia diviaumem principaiem h&rediUUia

non conseguüwr.

(Vit VL 806; Monac L 68. 68.)

Non Evae dicitor : Tu dominaberis omnibus bis. Itmn : Noe filiis suis, non filiabns diyisit orbem terrae. Item : Inter vires tantum dividitur terra repromissionis. HietonimMB : Sicut propter viri peccatum terra maledicitur, ita eam in hereditatem dividit Agustinus : Quomodo vir laborat et custodit hereditatem, ita vir habet hereditariam terram; pro-

M) Jadie. 1. t. 14. 16.

Gap. 16. 17. 18. 19. 80. 187

prium enim malieris parerOi nutrirey esse sub potestate viri, in domo laborare.

Cap. 19. De eo, quod feminae divtdunt heredüatem, nan

tarnen principtdem. (Hohm. L 51.) Origenes (f ) dicit : Raab meretriz in Hiericho heredita- tem consecpta est Hieronimua : Dens ntrumqne sezum de peccato Adae detersit, et si hereditatem coelestem pariter conseeuntar, cur terrenam pariter non habebant? Lex ^^} didt : Filiae Selphat de tribu Manassen accessemnt ad Moysen in campestribus Moab dicentes : pater noster mortnas est^ non habens fiüos, nee fuit in seditione Chore et Dathan, sed in sno peccato mortuas est, cor privamnr hereditate ejus? Moyses retolit hanc questionem ad judidum Dei, qui dixit : Rem justam postolant filiae Selphat ; date eis hereditatem in medio fratram suorum. Sed Dominus praecepit, ut viris tri- bus suae nnberent| ne transferatur hereditas de tribu in tri- bum. In quo intelligendum est, quod Dominus ideo dixit : Nemo copuletnr uxori nisi de tribu sua, ne hereditas trans- feratur de tribu in tribum.

Cap. 20. De hie, qui addunt auctorea ecclestae in feminia

heredUms. Binodua H^emensia : Auetores ecclesiae hie multa ad- dunt, ut feminae heredes dent ratas et stipulationes, ne trans- feratur hereditas ad alienos; Dominus enim dicit : Transibit hereditas earum. fratribus patris sui, inde propinquis. Scien- dum est, utrum (g) dabunt partem Domino; si (b) tacuerint propinqui earum, Domini erit, quod dabunt, sin autem, irritnm erit (i). Sciendum est, quid dabunt in testamentum, hoc est, vaccas, yestes et vasa. Sdendum est, quid dabunt ministris, hoc est, partem de ovibus et lanam; si vero de propinquis

*») Numer. 27. r. 1 u. ff.

(f ) in amuMu$ : add. Mon. (!) Das Folgende etwas abweichend

(g) flt : 6. in 6 : 8cünie$ piid m tatUunmUo (h) Dom,, qum dtAmm, quod dare sä, peeora auUm ei eot« el fliim*

9tMunif hoc esiy fi twceiil (?) oel n riUa offorre Domino dignmm ird, jt Ute, : 6. qmdem proprU Jum «Mit PuoiUo

188 Über XXXIL

fuerint ministri, dabant eis aliqnid de hereditates et cd ecde- siae habuerint partem (k), dabunt ei de soa hereditates et si genuerint filios^ viiis suae cognationis dabimt bereditatem.

Cap. 21. De minüirü egrotantivm hereditaiem cansejuenHbue.

(Tat TL 806; Monao. L 68.)

Oregorius Naeianz. : Qtti DUtrit infirmoB, bereditatem eomm consequatur; Christas namque dicit : Infirmus fiii et visitastis me, ideo possidete bereditatem meam. Hieranimus : Nutrire infirmos et fovere Christom nihil interesty Dutriendus enim, quia Christus infirmus fuit

Cap. 22. De teskmmto infirmL

Binodua Hibemensü : Testamentom infirmi est, ut suo ministro partem de mobili substantia et aliam partem heredi- busy aliamque ecclesiae tribuat in pretium sepnlcri. Hereditas antem dividitar inter regnnm (1) et ecdesiam et beredes. Si autem non habnerit regnmn (m), tertia pars ministromm erit, si aotem non habuerit ecclesiam, divident propinqoi et ministri.

Cap. 23. De duobus coheredibus duarum mortuarum ptOrum

cofUradicentibuB (n). (Monaq. L 54.)

Binodus : Coheredes duorom patrum (o) contradicentess nbi invenitnr aetas et pmdentia ac dignitas morum (p) et bona conscientia, eligatm* et credator, quod dicat aot sorte, quae discemit omnem dubietatem (q), ant jadicibns idoneis interpretentar (r).

«iiteM MMÜfrofififriiff $$09— (?) «f (]) rtfftm : 6.

Ummm^ qmod m forte nUmairot A«6t»- (m) TBgmm i 6

trkU ^nqmmqmoM ^Mmt aUqmm (n) Ut jwüeiü eaiUmUiom W»-

hmredüaÜB pßHmm in yreHmm ftmm- dUatU Mter dwo9 h tredßi : 6.

lofMt «I wmmuierü frifriim iUw UeMi. (o) dm foriimr : 6; d, frobrum :

Si eeetetitm paienuum kabmeritU^ 1I0- Mon.

hmi M pmrttm de heredüaU wa» st (p) hanareiMr : 6.

g§UM9nni /Uiee «tri de eogtuUieme m», (q) torfem qmam dividiit omm dM-

patemm hertdüaa eoma» fUm erii. UOitme eareai : 6.

(k) eeekmam keh. paUmam : 5. (r) jmdieetUur : Mon.

Lib. XXSL Cap. 81. 8S. S8. 24. Lib. XXXHL Cap. 1. 189

Item : Heredes mortuorum sie judicentur : si alter babu- erit testes, adbibeat^ si non habuerit, aetas videnda et nobilitas et ordinatio et ratio ; si autem titabaverint, aut sorte aut veri- täte, qnae suporat omnia, aut a judicibos yeris in alteram partem non declinantibas interpretentnr.

Item ainodua Anchirüana definivit : Si duo in absentia mortuorum contradizerunt, quater judicentur ; aut sorte, quae discemit omne inyiBum, aut dividant, quod contendunt| aut alter abscedat pretio aut sacerdotibus dent

Cap. 24 (s). De duabus ecdeeiae caniendentibus agrvm wnum.

(Mohm. L 55.)

Binodus : Ager inquiratur in scriptione duarum ecdesia- rum; si in Bcriptione non inveniatury requiratur a senioribus propinquis, quantum temporis fuit cum altera (t); et si sub jubileo certo manflit sine yituperatione, maneat in aetemum. Si vero senes non inventi fuerint, dividant, et altera, cui pro- pinquior, det pretium, quantum judices judicaverint (u).

Liber XXXTTT, De debitis et pignoribiiB et nsnris

(Capitula XU). Cap. 1. De ddntu reddendia.

(Yat YL 119; Monae. L 46.)

Job didt : Debitum uniuscujusque solvL In regum libris : Bedde debitori tno. Patdue *) : Beddite omnibua debita. Binodue AralaUneU (a) : Quantum rogas debitum reddi tibi| tantum reddere debes.

*) Ad. Boinaii. 18. t. 7.

(8) DiM Ki^itel tMi : 5. htteiUmwB g/ßeii fmtn (Jea. fliraeh),

(t) MdcM : Mob. and De mieftm» ßkU (AngustiD.,

(n) In 6 folgen noefa swoi Kapital : Chronie^ Of^h liidor.).

De aa ^md emrwfüe Unt fUUe «f (a) 8m. AreL : foUt «.

140 lsmt xxzm.

Binodua Romana ‘} : Omnis qai firandat debitum fratris rita gentilioiDy ezcommonifl sit donec reddiderit

liem : Qaa fronte rogas a Deo debitum tibi dimitti, cnm debitam prozimi toi non reddidiBti?

Cap. 2. De debäis cüo reddendü. (Vat VL 180; Ifonao. I. 66.)

Maysea : Debitam fratris ne retineas.

Balomon : Ne retineas debitom proximi tai.

Hieronimus : Qni debitam retinet, ostendit se capidom älienae pecuniae et raptoris atitar more, et forti crimen in- carrit

In (b) vüia patrum : Maritos qaidam moriens et debitam non reddens inferis depatatas. Lide molieri per yisionem se ostendit et rogavit, at debitam solveret et oblationem Deo pro se offerret et elemosinam daret

Cap. 3. De ddntü dinäiendü Uli, gut debüü est aiU inops.

(Vat VL ISl; Ifonao. L 66. 67.)

Clemens^) didt : Est ergo, at dizimas, necessaria qaae- dam in dispensatione mnndi inaequalitas, dam omnes qoidem homines non omnia possant scire Tel implere artifida; asa tamen et ministerio omnium omnes indigent Et ob hoc ne- cesse est, aliom operari, aEnm operanti praebere mercedem, aliam servire, aliom dominari, aliom regi, aliom regere. Sed hanc inaeqoalitatem , qoae mortalium vitam necessario sob- secota est, divina misericordia (c) in occasionem jostitiae et misericordiae, homilitatisqae (d) convertit, ot dam haec inter homines agontor, sit anicoiqae caosa joste agendi com eo, qai debilitate fortassis aot penuria intercedente debitam sol- yere non potest

Aguetinus : Qni debitam inopi dimittit, opos christianam Operator.

•) gyn. L Pairioü e. 80.

*) Boeognitioii. (intoipr. Rnfiii.) IX. 7. (b) Difloer lotete Abaduiittfohh: 6. (d) kmmnmtaüipm : dorn, (o) fnvUtnfim : dorn.

Cap. S. 8. 4. 6. 141

Origenss : Qui quaerit debitum ab inope, exactor alien’ae rei efficitnr.

Faustus (e) : Si comraodaTeris propria , caye ne ezigas aliena, coi enim commodasti, si non habeat unde reddat, aliena exigis; propter inopiam enim Dominus dimisit servo.

Agu8tinu8 in libro de mundicia cordis : Qui sponte vel inopia peconiam debitam reddere noiuerity dimittenda iUi; ob duas enim res nolnit, vel quod non habet Tel quod avaras sit reique alienae cupidns.

Cap. 4 De hü qwUuor, quae debent comüari debüa.

(Monao. L 68.)

DüptUaito Bomana (f ) didt : Quataor comitantnr debita, ratae, stipulationes, testes idonei, scriptio. Si (g) unum de bis defuerity jusjurandum erit et persolvendnm (h).

Cap. 5. De mercede mercenariorum reddenda cüo.

(Vit YL 128; Mohm. L 69.)

Lex^) dicit : Non negabis mercedem fratris tai sive ad- venae, qui moratur in terra tua, sed eadem die reddes ei pretium laboris sui ante solis occasum, quia pauper est et ex eo sustentat animam suam, ne clamet contra te ad Dominum, et reputetur tibi in peccatum.

Item ^) : Non demoretur merces mercenarii tui apud te usque mane.

In prophßtis : Merces mercenariorum vestrorum clamat ad me de terra.

Dominus in evangelio ^ : Una hora labore consummato dedit denarium.

*) Deuteron. 24. y. 14. 16.

•) Tob. 4. T. 16.

•) YexgL Matth. 20. y. 2 n. £

(e) FoHffMn« : 6. 6. (b) penohei : 8; ef da ibMMi

(f ) In ditpäoHone htbememn vei toheimr : 6. wuma : 6.

(g) Si «nun amnss Hht h mw r imi vel

sdd. 6.

148 LÜMT TLXHL

Cap. 6. De mercede fnercenariarum non eäo rßddenda.

ßinodus Htbemenaia (i) : Considerandum est opus mer- cenariorom, et tunc merces reddenda est

Item (k) : Omnis mercenarius opus sniim dto consümit, ut cito acdpiat

Item : Omnis mercenarius ad ocolnm serrit, ideo exactor praeponendns est ei.

Item : Mercenarius deserit oves in quantom m^cenarius, et non congregat dispersnm, et qood firactnmi non fovet

Cap. 7. De datü beneficüa eine vice (1).

(Vat VL 1S4.)

In Paralipameno ^ : Amassias rex condoxit de Israel robustomm C milia et illis C talenta tradidit argenti. Venit aotem homo Dei ad illum et ait : O rex, non egredietor tecum exerdtus Israel; non est enim Dens cum Israel et cunctis filiis Effraim. Et ait homo Dei : 8i putas, in robore exer- dtus bella consistere, superari te fadet Dominus ab hostibus tuis, et ait homo Dei : Ejice eos a te. Dixitque Amassias rex ad hominem Dei : Quid ergo fiet de centum talentis, quae dedi militibus Israel? Et respondit homo Dei : Belinque, quia habet Dominus, unde tibi dare possit multa his plura.

Cap. 8. De pignore sumendo. (Vat VL 1S5.)

Lex dicit : Si debes aliquid fratri non habenti, quod red- dat tibi, sume pignus ab eo, et custodi, ut acdpias, quod debeas.

Cap. 9. De quantüate pignoria et ratione ejus.

(Vat VL 186.)

Binodue Htbemeneü (m) statuil^ quintam partem debiti in pignus tribui, ut in lege didtur : Kedde quintam partem, et

*) 8 Pttalip. 86. T. 6 Q. ff. (i) Bibern. : fehlt 5; tvauMMi vei (l) m fenen : add. S.

(k) Ilem -^ tfccijp. fehlt in 1. 6. 6. jm : 6.

Cap. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 148

si non solverit pignus suam usqne ad certam tempQSy non solvet in aetemnm, et reddet totum debitom, niai misereariB illius.

Cap. 10. De eo, guod mtsericardüer pignus sumendum siL

Ezechid de bomine justo dicit : Hominem inopem non deprimit justas et pignus debenti aliquid reddet.

Lex ®) dicit : Cum repetis aliquam rem a proximo tuo, quam debet tibi ; non ingredieris domum ejus , ut auferas pignu8| sed stabis foras, et ilie tibi proferat, quod habuerit; si pauper est, non pemoetabit apud te vestimentum ejus, sed reddes ei ante solis occasumi ut dormienft benedicat tibi et habeas justitiam coram Deo.

Item in lege *) (Monac. I. 59) : Non tolles molam aut vestimentum prozimi tui in pignus, quia bis sustentatur vita ejus.

Cap. 11. De fAsura reddenda» (Yat YL 127; Monac. L 60.)

Hiertmimua in libris de regula : Omnia, quae acdperis, reddenda sunt cum fenore, longa enim dilatio usuram parit

Dominus in evangelto ^^) cum usura sua pecuniam exig^t.

Oregariua in homeliis dicit : Qui accipit pecuniam ali- cujus cum usura, reddenda vel acdpienda, et quantum man- serit, tan tum crescere debet; sicut enim, qui mutuum dat, ut usuras acdpiat, ita, qui elemosinam dederit, remunerabitnr bonis.

Cap. 12. De usura non gnsaerenda. (Monaa L 61.)

Lex ^^) dicit : Non fenerabis fratri tuo ad usuram. Item : Si aliquid proximo tuo dederis vel alieno, non exigas cum usura.

*) Deuteron. 24. y. 10 o. ff.

“) EzocL 22. T. 26; Deuteron. 24. t. 6. *^ Lnc. 19. T. 28. ^^) Deuteron. 28. y. 19.

144 lsmt xxxm. xxhy.

David ^ laodando viram saiictaiD didt : Qai pectmiam snam usque non accepit.

Eeechid^*) : Panem eanrienti dabit, et nadnm operiet et pecuniam soam non dabit ad asoram et super haboudantiam non acdpiet

Hteranünus : üsuras qnaerere aut firaodare ant rapere nihil interest

Ortgenes : Accomoda fratri tao et accipe, qood dedisti, nihil snperflnum quaeras.

Binodua sancta ^^) : Si qois inventas fnerit usuras accipiens aat negotinm quaerens torpis lucii gratia, abjidator a dero.

Liber XIXIY. De fidcgnssoribns et ratis et stipn-

latoribuß (Capituia vin).

Cap. 1. De eo, quod solvü rata, vel ßdejuasar defigena manum

pro extraneo. (Vat VL 118.)

Balomon ^) : Defixisti mannm pro eztraneO; non ait tibi cnrae liberari.

Item ‘) : Adfligetur malo , qai fidem fiidt pro eztraneo.

Item ‘) : Tolle Testinientnm ejns; qai fidejnssor eztitit alieni.

Item ^) : Qni pro extraneis defixisti manum, anfer pignos ab eo.

Cap. 2. De eo, quod non debet dericus esee ßd^fussor.

(Vit TL 114.) Binodua ^) : Clericns fidejnssoribus serviens deponator.

^ PmOhu 14. T. 5. ^) 18. T. 7. a ^) NicMD. a 17.

^) Prorerb. 6. t. 1. 8.

*) A. a. O. 11. T. 18.

•) A. a. O. 80. T. 16.

«) A. a. O.

•) CaiL 20. Apoftol.

Cap. 1. 8. 8. 4. 6. 6. 146

Patriciua *) (a) : Clericos si pro gentili homine fidejussor faerit in quacomque quaiititate, si contigerity quod mirum noD est, nt per astatiam aliquam gentUiB ille fallat, de rebus suis solvat debitum^ nam si armis compugnayerit, computetur extra ecciesiam.

Cap. 3. De peraonia xndignia ad ßcUjusaionem.

(Vat VL 116.) Binodua Hibemenna : Non est dignus fidejussor fieri servus, nee peregrinus; nee brutus(b)y nee monachus^ nisi imperante abbate, nee filius^ nisi imperante patre, nee femina, nisi domina, virgo saneta.

Cap. 4 De tempore, quo debei rata aolvere.

(Vat VI. 116.) Sinodua Hibemenaia dieit, ut rata reddat debita, pro qui- bus fibKerat manns, ita ut prima vice XV diebus exspectet debitorem, secunda vice XX diebus, tertia vice XXX diebus, quarta vice XL diebus; postea sine rebellatione reddat do- bitnm. Item alii aliter dicunt, ut, si pro vivo, prima vice X diebus exspectet, secunda vice V dies, si vero pro mortuo, XXX diebus.

Cap. 5. De modo, quo debet reddere debüor aolutum ratfie.

(Vat VI. 117.) In definüione ejusdem Sinodi : Debitor reddat, quantum rata solvit et quantum fatigatus fuerit, si autem humanus fuerit, rata (c) non quaeret usuram, nisi tantum quod solvit rata, et quantum fatigatus fuerit, sin vero inhumanus fuerit, uno anno crescit usura, et omne debitum reddat, et quintam partem debiti in omni mense unius anni.

Cap. 6. De eo, quod aliquia non debei emere aut vendere eine

ratia et atipulationibua. (Vat VL 118.)

Hieremiaa ^) dicit : Factum est verbum Domini ad me

*) Byn. I. Patri& & 8. ^ 82. T. 6 o. ff.

(a) PolmtM : 6. (o) Imm. unU rata : 6.

(b) roburhu : 6.

Wass«rs«lil«b«n, Irlteb« Kanon. Samml. 10

146 Über XXXiV. XXXY.

dicens : Ecce Aneel filios Sellnm patroelia tuus Teniet ad te dicens : Eme tibi agi’am meum, qui est in Anathot; tibi enim convenit ex propinquitate, xxt emas, accipe librom posseBBioiÜB sigpiatum, stipulationea et ratas et Bigna forinsecns. Binodua sancta decrevit^ nt omnis venditio qoattaor confirroetor, id est raus et stipiilationibos et testibas et scriptione, in qua finnt haec. Agu8tinti8 ait : Si vendideris aot emeris, adde ratas et stipulationes et scriptiones. Omnis enim emptio sine bis irrita erit Hieranimus ^) : Non debet nnumqaemqoe bere- ditatem proximi subtrahere, nisi firmo pretio et ratis et stipu- lationibas inscriptione manentibuSi quia sie fedt Hieremias.

C^>. 7. De nUüme stipulaiionum et teatium.

Binodus HtbemenBia : Si ona stipulatio fiierit, sortientor, et debitor jnrabit alter super alterum ; si vero alter duos vel tres testes haboerit, a pluribas erit juramentam , et debitor reddet, aot cum ploribus testibus rennuet; si autem stipu- lationes inter se dissentiant^ sortientur, nisi faerint testes, et si mendax sit altera pars, aut solvet debitum, aut penitebit, quantum valet debitom.

Cap. 8. De debüore resistente.

Eadem Sinodua : Omnis debitor, qai resistit testibus et stipnlationibus , ejiciatur, donec secundum judices peniteat PatriduB (d) dicit : Nam si armis compugnaTerit, extra eccle- siam ejiciatur.

Liber XXXV. De jnramento (Capituia xiv).

Cap. 1. De juramento jurando. (Yat TU. 166; Monac L 68.)

Puer Abrahae juravit Jacob juravit et Laban juxta acervum testimonü. Isaac juravit ad Abimelech et Phichol. Moyses jnrayit ad Jethron sacerdotem Madian. Jesus juravit

*) VergL Hieron. Comment in Jerem. YL 88. y. 9. (d) Paimrimi : 6; dieMr totste Ab- schnitt des Kepttelt fehlt : 6.

Lib. XXXIV. Cap. 7. 8. üb. XXXT. Cap. 1. 2. 8. 14?

non qniescitaru8y donec deleret Achi. Item : Jesus jaravit ad Gabaonitas. David ^) dicit : Joravit Dominus , et non poenitebit eum. Patdua ‘) : Veritatem dico in Christo , non mentior, testimonium mihi reddente conscientia mea in spirita sancto. lUm : Finis contradictionis est jaramentum. Hiero- nimus : Jesum testor et sanctos angelos ejus. Propheta ‘) dicit : Vivit Dominus et vivit anima mea. In lege *) : Sed- des Domino juramenta.

Cap. 2. De catUume jurandu

(Yat YIL 167; Monao. L 64. 65.)

Eaidarus ^) in libro de natura rerum : Cavendam igitur esse jurationem; neque ea utendum, nisi in sola necessitate. Non est contra preceptum Domini jurare, sed dum usum jurandi facimus, peijurii crimen incurrimus. Sicut mentiri non potest; qui non loquitur^ sie et perjurare non poterit^ qui jurare non appetit Item *) : Nnmquam juret, qni perjurare timet. Origenes : Omnis audax juramenti mendacii proximus est. Item : Vir jurans audaciter, quodcumque boni fecerit, peribity et poena in futnro super eum manebit. Salaman ^) ait : Vir multum jurans implebitur iniquitate et non justificabitur, et plaga de domo ejus non discedit Aguetinua : Vae his, qui volunt jurare^ ut augeant res perituras, unde aeternas amittant.

Cap. 3. De eo quod non jurandum per aliquod, nisi j>er

Deum. (Yat Vn. 168; Poen. Märten, o. 68. g. 5; Monao. a. a. O.)

Dominus in evangelio ^) : Non jurabis omnino neque per

) Psalm. 109. y. 4.

*) 1 Timoth. 2. t. 7.

*) Jerem. 88. ▼. 16. 20.

^) Matth. 5. ▼. 88.

*) Bentent IL 81. §. 1. 2.

•) A. a. O. §. 2.

*) Ecoletiaatio. 28. y. 12.

^ Matth. 5. y. 84. 86.

10*

148 Liber XXXV.

coelum, quia sedes Dei eat, neque per terraniy quia BcabeUum pedum ejuB est Hieronimua : Haec conseqnentia lectionia docet; nullam adjurandam esse creaturam, sed creatorem, nt mos est prophetis dicere : vivit Dominus, cui adsisto hodie, omne enim, quod adjnrabitur, hoc et amatur.

Cap. 4. De eo, quod mfficü dicere : est, est, non, tum.

(Yat VlI. 169; Monae. L 66.)

In evangdio ‘) : Ego aotem dico vobis , non jurate om- nino, sit autem senno vester est, est, non, non; qaod autem bis habundantius est, a malo est. Hieronimua : Sermo justi pro jaramento accipitnr. Binodua Romana : Qaatuor ab ec- clesia toUenda sunt, iuramentum, contentio, usura ac omne negotium seculare. In hutoria eceUeiastica ‘^) : Basilidea qnidam, com inter collegas suos, qui contradixemnt vota ejas et jaramenta , cum ob causam quandam juramentum poscere- tur, ait, sibi non licere omnino jurare pro eo, quod esset cfaristianus.

Cap. 5. De juramento aolvendo. (Vit yn. 170; MoiiM. L 69. 808.)

HieronimuB : Tria juramenta solvenda sunt^ primum, cum quis male facere jurat, hoc est homicidiom vel quodlibet hujusmodi malum. Isidorua ^^) de natura rerum : Non est conservandum , id est utendum sacramentum, quo malum in- caute promittitur, Teluti si quispiam adulterae conjunctus per- petuam cum ea permanendi fidem polliceatur ; tolerabilius est, sacramentum non implere, quam permanendi in stupri flagitio. Inde dicitur : omnem nodum iniquum dissolve. Item : Jura- menta perversa retrorsum vertuntur; secundum : cum quis in- caute jurat non putans peccatum. Originea : Alii frustra jurant, nee se ipsos adjuvant aut alios, ut melius solvere vide- antur, quam implere. Siviodua ait : Definitio incauta lauda- biliter soWenda, nee praevaricado , sed temeritatis emendatio.

•) Matth. 6. T. 84. 87.

^) Eaieb. (Intarpr. Rufin.) VI. 7.

“) Seotent IL 81. §. 9.

Cap. 4. fi. 6. 7. 8. 149

In Begum libro Saul jnravit JoDatfaan occidi^ nee oeeigns est, nee in hoe jaramento enlpatur^ qui jazta voluntatem soam^ non Dei Toluntate juravit. Tertium : Si mulier sita in aetate pnerili in domo patris se jaramento eonstrinxerit^ si pater statim, ut audierit, contradixerit, vota ejus et juramenta ejus irrita erunt^ nee tenebitur noxa. Sinodus Hibemensia : Jura- mentum filii aut filiae nesciente patre, juramentum monachi, nesciente abbate, juramentum pueri et juramentum servi non permittente domino irrita sunt Hteronimua : Qui votum ini- quum super hebitem vel parvulum vel infirmum dat^ tenebitur reatu voti absentibus parentibus eorum.

. Cap. 6. De juramento non solvendo.

(Vat YII. 171; Monao. L 208.)

Lex ^’) : Si quis virorum Deo votum yoverit , aut se juramento constrinxerit^ non faciat verbum irritum, sed omne, quod promisit, impleat Item lex^) : Mulier si jurando se constrinxerit^ artusqne (?) ait, si pater ejus una die tacuerity voti rea erit. Ortgenes : Prohibenda multa juratio y sed post jurandum implenda magis, quam irrita facienda. Jepte jura- mentam incantnm jaravit, nee solyit

Cap. 7. De eo quod multi falluntur per juramentum.

(Vat VIL 179.)

Istdorus ^*) in libris de natura rerum : Multi ut fallant perjurant, ut fide sacramenti fidem faciant yerbi, sicque fal- lende, dum j)erjurant et mentiuntur, hominem incautum deci- piunty interdum et falsis lacrimis seducti deeipiuntur, et cre- ditur eis, dum plorant, quibus credendum non erat

Cap. 8. De juramento fallacu » (Tat TU. 180; Monaa I. 57.)

Isidorua ^^) in eisdem libris : Qnacumque arte verborum

“) Nnmer. 80. t. 8. «•) A. a. O. T. 4. *^) Sentent Ü. 81. §. 4. 6. *») A. a. O. §. 8.

150 Über XXXV.

qtiisqae jurat, Deus tarnen, qui testis conscieDtiae est, ita hoo accipiti sicut ille, cai jaratar, intellegit Dapliciter antem rens fit, qui et Dei nomen in yanam adsumpsit et prozimum dolo capit

Cap. 9. De vitio audüorum eanpdlmUium ad juramentum.

(Vat YIL 181 ; Monao. L 68.)

Istdarus ^*) in eisdem iibris : Plerumqae sine jnramento dici disponimuS; sed incredulitate eorum, qni non credunt^ quod dicimus, jnrare conpellimnr. Taliqae necessitate jarandi consuetadinem facimas. Sant mnlti ad credendum pigri, qui non morentur ad fidem yerbi’, graviter autem delinquunt^ qui sibi loquentcB jurare conpellunt

Cap. 10. De eo, juod simüia est iniquitcLa perjuratUtU et ce-

lantü perjurium. (Vat VIL 178.)

In Levüico ^^) : Anima, quae peccaverit et audierit Tocem jurantis, et testis fuerit aut ipse viderit aut consdus erit^ nisi indicaverit, portabit iniquitatem suam.

Cap. 11. De penitendo perjurio et eUmoeina pro eo.

(Vat VIL 182.)

In Levüico ^^) : Anima, quae peccaverit vel male quid fecerit vel bene, et oblita fuerit et postea intellexerit, agat peniteutiam pro peccato, et offerat agnum sive capram, vel duos turtures vei duos puUos columbarum.

Cap. 12. De eo, quid eü juramentum et poeniUntia Dei,

(Vat VU. 188.)

Istdorus ‘*). in Iibris de natura rerum : Jurare Dei est illa Providentia, qua statuit non convellere statuta. Peni- tentia autem Dei mutatio rerum est, non penitere autem, sta-

») A. a. O. §. 6. 7.

“) 6. T. 1.

«^ A. a. O. T. 4—7.

») Sentent IL 31. §. 10.

Lib. XXXV. Cap. 9. 10. 11. IS. 18. 14. lab. XXXVI. Cap. 1. 2. 151

tata non revocare , ut est illud : juravit Dominus et non pe- nitebit eaiO; id est, qui jaravit, non matabitur.

Cap. 13. De accuaaio causam fintente per Juramentum vel

stando ad aüare,

Sinodus Sardinenaü *^) ait : Placuit ut is; qui accusatur, si timuerit vim temerariae multitudinis, eligat sibi locutn pro- zimum, quo facile testes possit adbibere^ ubi causa finiatur sivö per juramentum sive juxta altare. Sinodus Aralatensü : Si quis testificaverit super alium, jurabit per sancta evangelia relinquendus in arbitrio Dei, qui dixit : Mihi vindictam, ego retribuam.

Cap. 14. De eo, quid aü juramentum cum pluribua.

Sinodus Conaulentis : Hi, qui contendunt quacunque ex causa; si alter cum teste uno aut cum pluribus, et alius sine teste^ juramentum cum pluribus erit

Liber XXXVI. De jubileo (Capituia xi).

Cap. 1. De jubileo VII annorum et jubileo L annorum et

VII dierum.

Hieremiaa dicit : Annorum verum septimana annum re- missionis facit, et non solum septimana ^ verum septimanae septimanarum observantur, non solum in diebus, sed etiam in annis. Quinquagesimum annum faciunt^ qui apud illos jnbileus nominatur. In quo similiter fit terrae remissio et servorum libertas et possessionum restitutio ^ quae pretio fuerant comparatae.

Cap. 2. De sabbato annoso. ,

(Monao. I. 78.)

In Deuteronomio ^) : Septime anno facies remissionem.

*^) Afriean. c. 30. *) 16. T. 1—8.

15S libar XXXVL

qnae hoc ordine celebrabitnr : cai debetnr aliquid, hoc est de xniDore jabileo Hebreornm nobiliam (a), ab amico sao et fratre et prozimo repetente non potent repetere, quia annas est re- missionis Dotnini. A pere^no vero et advena exiges, dviam aatem et propinqaoram non habebis repetendi potestatem.

Cap. 3. De captivta ingenuia in eodem saibato liberandia.

(Monse. L 74.)

Dominus dicit per Hieremiam ‘) : Ego percussi foedos com fratribus vestris in die, qua eduzi eos de terra Aegipti, et de domo servitntis, dicens : ut cum conpleti fnerint VII anni, dimittat unusquisque firatrem suum Hebreum, qui ven- ditus est ei, serviet tibi septem annis, et septimo anno dimit- tas cum a te liberum.

Cap. 4. De agri vendüi preHo et jubäeo reverUndo.

Lex *) dicit : Quodsi homo ag^m possessionis suae ven- diderit (b), juxta mensuram sementis aestimabitur pretium agri; si autem XXX modus ordei seritur terra, L siciis ar- genti vendetnr, et quinquagesimo anno, id est in fine jubilei ad dominum pristinum revertetur.

Cap. 5. De tnbus, quO>us egimus in agro empto,

Hieremias ^) dicit : Accepi librum possessionis tuae sig- natum; accepi stipulationes et ratas et signa forinsecus.

Cap. 6. De III vendüie rehu in jvbileo reverientibus.

Lex^) dicit : Omnis venditio agrorum et possessionum et servorum sub redemptione jubilei, id est anni L vendetur.

Cap. 7. De tempore, quo negleeta cadunt in jtu antijuum.

(Monao. L 76.)

ÄguetinuB (c) : Nolite appetere ea, qnae yeterata ratio

■) 34. T. 13. 14.

•) LeTitio. 27. t. 16 il ff.

*) 82. T. 11.

») LeTitic 26. t. 13. 14. (•) Aoo cfl — nMl : fehlt l>eat (o) A. aä m Uhro i^ mrym. 6»-

Mon. elfL : 6. 6.

(b) 999€rii z Lerit

Ci^ S. 4. & «. 7. a. 9. 10.

lU

oblmoni tradidit, ant ea, qaae patram memoria sennit Origenes : Qnicomqae sna prppria in alienitate reliquerit, per tres reges ant tres episcopos non facile retrahet Sinodms Hibemensis : Qaidqaid per L annos remanserit, hoc est os- qae ad annum jabileom, in nnins jare transgrediens , sine murmmatione ant excommonieatione in perpetao non rever* tetor.

Cap. 8. De eo, quod cbHrvandae 9uni lege» juMei eiiam m

novo.

Bmodue ^ ait de yenditis (d) adsnetis : licet vemm num- quam veteratnr, observandae sunt tarnen leges jubilei, id est anni qoinquagesimi^ ut non a£Bnnentur incerta tempore vete- ratOy et ideo omnis negotiatio snbscriptione afiSrmanda est

Cap. 9. De domo, quae non revertüur eiiam in juheleo.

Lex ^ didt : Qni vendiderit domum intra muros nrbis, habebit iicentiam redimendi, donec unns impleatnr annns; et si non redimerit et anni circulus evolntus fuerit, emptor pos- sidebit eam et posteri ejus in perpetuum et redimi non pote- nt etiam in jnbiieo (e).

Cap. 10. De hie, quae non dudü jubtleus.

Sinodua Hibemeneia (f) : Aliis tibi opponentibus jubilenm respondebis : annus jubileus de rebus venditis et commodatis ex coheredibns (g) propriis ad homines catholicos est; non de

*) 87D. n. Patrio. o. 30. *) Leritia 26. t. S9. 80.

(d) vmdieamiiu : Patr.

(e) In 6 folgen Tier Kapitel : De ptrdiHs nom reverUmdU, He fixU time wiuiaHoms, Dß mMiaiig «um eufpa, Db rehui ntgUetU per wmlla iempara üd 9W^M proprio» reveriendis (Bibel- stellen, EngebioB, Chronio.).

(f) In 6 geht Torher ein 8ats : In duputeiione »eniormm, Si qnis sobrietate tomentti dizexit mundom

retro reToM, antiqoa rabmotiia lau- dabilia eriminarit, saecolnm perdii, retpondetar ei : Teritaa de terra orta est, qnae omne mendaotnm deleTit. Inde Paulos : Vetera transienint et eooe omnia facta sant noTa.

(g) eomm, ad proprio» htrtdot quimf quogesimo anno reverteniitm vi 99 eok. : 6.

154 Llber XXXYL XXXYII.

antiqois commendatio, non de ht8, quae (h) Bine pretio fiiiiit^ non de his, qaae vendantar ex alienis hereditatibos , non de bis, qaae inter regem et ecclesiam fiirnt, quia rex proprium ecclesiae qnanto tempore non snbtrahet^ ita et ecclesia jus reg^s, non de his^ qaae fiont inter firatres, qoia firater fratrem fraadat

Cap. 11. De tnbua eausü, quQma facta» est juhüeua, hoc est

remüsio Domini.

Tribas caasis factas est : I. pro inopia cibi ac pecaniae, n. pro servisy qaibas erat consaetam venandari sine redem- ptione, lU. ne sasarratio in popalo esset, nesciente statatam tempas, qao emeret aat venderet aliqaid.

Liber XXIVn. De principatu (Capitaia xxxix).

Cap. 1 (a). De ordtnando principe cum sorte.

(Yat L 5; Monac L 76.)

Lticas tn cuMtu apostolorum : Et stataerunt daos; id est Bamaban et Mathian, et orantes dixenint : tu, Domine, qui corda hominom nosti , ostende nobis , quem elegeris ex bis daobus, accipere locum ministerii kajus et apostolatus, de qao praeyaricatos est Judas, et abeat in locum soum, et de- derunt sortes in sinum eorum, et cecidit sors super Mathian et numeratus est cum undecim apostolis.

Cap. 2. De IUI generibue ordinatiomtm. (Vst L 6; Katrit L 6; Monac L 77.)

Hieronimua : Quatuor genera ordinationum sunt in lege, ^ |

I. ordinatio a Deo solo, ut Moyses ordinatus est a Deo solo, i

et Fabius in Koma, super quem de agro venientem colnmba |

descendit, II. a Deo et homine, ut Jesus filius Nun a Deo |

et Moyse ordinatus est, UL ab hominibus, sed permissu

*) 1. T. 28^26. (h) f. per «ün raplm smmi^ nom db (•) In 6 geht Tonn em Kapital :

Am» fiHM : add. 5. 6. 7. Ha noauiie ffimdpis ans laid. (Vai. 4).

Üb. XXXYI. Cap. 11. Üb. XXXYII. Cap. 1. S. 8. 4. 155

Dei, nt Oothoniel post Josne ordinatua est, qnia populns a principe distitutas dizit : quis ibit ante nos? Dominus dixit : Jnda ante tos ibit. Inde semetipsi ordinaverunt principes, alios quidem bonos ; alios malos; IUI. ordinatio a maligno, nt Abimelech.

Cap. 3. De bonis princtptbua. (Vat I. 7.)

8inodu8 (b) Hibemensia : Oportet omnem principem , ut terra sit ad snstinendum, gabemätor sit ad corrigendum, an- ehora sit ad sustentandum (c) , malleus sit ad percutiendam, forceps sit ad tenendani; sol sit ad illuminandum, ros sit ad madefaciendom (d), pug^Uariüs ad scribendam, Über sit ad legenduni; specnlum sit ad conspiciendum, terror sit ad ter- rendom.; imago sit in omnibus bonis, ut sit omnia in omnibus.

Cap. 4. De malia princijnbus increpandü.

(Vat I. 8; Matrit L 7.)

Oregariua Nazanzenus : Timeo hoc, quod video canes affectare officium pastorale, maxime cum nihil in semetipsis pastoralis disciplinae praeparaverint, sed laniare tantum di- dicerint, et dissipare alienos labores, quia facilius est semper, perdere, quam conservare. Ezechid ‘) : Vae pastoribus Israel, qui pascebant semetipsos, nee gregem custodiebant, nee pasce- baut Lac a gregibus bibebant, et lanis operiebantur, et quod crassum erat occidebant. Gregem autem meum non pasce- banty dicit Dominus. Et quod infirmum fuit, non solidabant^ quod fractum, non alligabant, quod abjectum, non reducebant, et quod perierat, non quaerebant, sed cum austeritate impera- bant eis, eo quod non esset pastor bonus. Hieranimtut : Non facile est stare in loco Petri aut Pauli, teuere cathedram reg- nantium cum Christo; hinc dicitur : non sanctorum filii sunt, qui tenent loca eorum, sed qui ezercent opera eorum. Hte-

*) 84. T. 2—4. (b) In 6 tmd 6 beginnt das Ka- (o) gUlendmm : 6.

pitel mit Citaten aus Gregor, roman, (d) mutdißettniitm : 6.

Yergl. anoh Monao. L 78.

166 über ZXXVIL

ronimus : Viri sublimis culpa grave peccatum; qaanto enim honorabilior est persona^ tanto acerbiBsimum est peccatnm. Ortgenes (Monac. I. 83) : Qaidam adsumpta ecciesia Dei et rebus divinis eleyantiir, et cunctos fasta saperbiae parn- pendanty hos canes magis quam principes nomino.

Cap. 6 (e). De eo, quo4 principes non etdpandi sunt parva

crimine. (Yal n. ISI.)

Oregarius Bamanue ‘) : Ammonendi sunt subditi, ne pre- positomm suomm vitam temere judicent, si quid eos forte agere reprehensibiliter videant Inde David non percnsstt Sani enntem ad pnrgationem, sed abscidit oram clamidis ejus. Qildtis (f ) : Adsentiente Aaron in culpando Mojse propter nzorem Aethiopissam lepra Maria damnatur; quod nobis timendum, qai bonis prindpibns detrahimns propter mediocres culpas.

Cap. 6. De subjeciiane populi principia,

(Vat n. 12S; Mobm. L 80.)

Smodus Ärlaiensia (g) : Quicanqne venerit contra ritom (h) prindpis, ab ecciesia abjiciator.

Cap. 7. De eo, quod non petihtr principatus, nisi quie prüts

suhjeetu», (Vat L 9; Matrit L 7.)

Binodue (i) : Oportet cum ^ qui vult principari , prins monachum esse, et enni; qui yult hereditäre, prius pium esse, qui vult docere, prius discipulum esse.

*) Begnl. Pastor, m. 4.

(e) Dies Kapitel fehlt : 6. lliiiistn tos ettii, et imiiaqiiieqae

(f ) Otlmmm» : 6. Teatrom prinoipem snom, eni adaistit

(g) In 6 geht Folgendes Torher : ac ministrat, timeat Die beiden Lern dicit : Popolos terrae oboediat ersten Abaehnitte itehen aneh in 6 Deo et prineipi illi neo eoafradicat. nnd Monae. L 80.

Euchikei : Timeat qoteqne Testmm (h) Jt erHw m : 4. 6.

prineipein et honoret Pelriehu ait : (i) Simüd. tt ü frmuH» : 6. Katrit

Cap. 6. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 167

Cap. 8. De penüentia inobedteniiae principC

(Monao. I. 81.) In regum libria : Qai non obedierit principi, morte mori- atar. Nunc autem peniteat, quantum judices ecciesiae judi- caverint, vel abjiciatQr.

Cap. 9. De jure principü a populo.

(Yat. IL 126; Monac I. 82.)

Ezechiel ^) dicit : Omnis populus terrae tenebitar pri- mitiis principi in Israel.

Cap. 10. De mansuetudine et humilüate prtneipia in papulum,

(Vat n. 119.)

Job : Neminem contempsi et kumilis fui ad universos. Moyses in Numeria ^) : Non gravis fiii populo huic , neque asinam cujusquam per vim sustuli. Item *) in lege : Moyses vir erat mitissimus coram Domino. Gregarius in homeliis : Princeps neminem indebite contempnat. Item : Princeps hu- milis esse debet, gradum enim mansuetndinis accipit, non snperbiae. Paulus ‘’) : Decet hominem hujusmodi mansnetum esse^ non elatum, non snperbum.

Cap. 11. De eo, quod non minus debet princeps ministrare

quam ministrari.

(Yat n. 112; Monac L 84.)

Christus ^) dicit : Quicunqne voluerit major fieri inter

vos^ fit vester minister. Hieronimus : Princeps debet servus

esse et minister^ quia gpradum ministrationis accepit, ut Christus

ait : filius hominis non venit ministrari, sed ministrare.

Cap. 12. De eo, quod non habere debet princeps domum pro-

priam in civitate sua. (Monao. I. 85.)

Augustinus (k) in homeliis : Princeps quasi hospes fieri

*) 45. T. 16. ») 16. T. 16. *) Namer. 12. t. 8. V) 2 Timoth. 2. ▼. 24. *) Evang. MaUh. 20. t. 26. (k) Uitron. : Mon.

158 Über XXXVIL

debet, et priTatam domum non habeat, sed quasi faospes fieri debet, ut Christas, qui ait : non habet jBlins hominis , ubi Caput sunm reciinet.

Cap. 13. De eo, juod non debet stbi servare proprium tAd-

saurum. (Yat IL 118.)

Hieronimus : Sic debet principem ecclesiae nihil pro- priom scire, sed omnia sub mann colligere ministri, nudos vestire, egenos sumere, seniores honorare, omnibas ministrare, exemplo Christi dicentis : non venit filius hominis ministrari sed ministrare. Intende, quod Christas locolos credebat Jadae ad alendos paaperes, nihil proprium sciens.

Cap. 14. De eo, quod d^bet prtnceps habere minütrum,

(Yat IL 128.)

Sinodua : Oportet principem omnia pensare per manus ministrorum in usus parochiae, et subjectorum et panperum.

Cap. 15 (1). De eo, quod non dd>et princeps nisi parva do-

nare sine contüio subjectorum.

Sinodus^) dicit : Non debet facere quidquam sine con- silio subjectorum, nisi pauca in liberalionem vinctorum, et in consolationcm pauperum et viduarum, et si clerici absentes sint, tunc faciet.

Cap. 16. De oboedientia ministrorum principe

(Tat IL 124.)

In Oenesi : Servus oboedivit Abrahae, nee sermones ejus mutavit Ideo Dominus adjuvavit cum. Jesus oboedivit Moysi et nihil sine consilio ejus fecit, inde meruit praeesse populo. Apostoli per oboedientiam ministerii sui apostolatum merue- runt, per quam in manibus eorum Christus panes turbis di- stribuit Stephanus per oboedientiam ministerii, quod ei junctum erat, spiritum sanctnm accipere meruit In evange-

*) YergL Statt eooL ant c 81 (15). 82 (50). (1) fehlt in 6.

Cap. 18. 14. 15. 16. 17. 18. 19. SO. 159

lio ^^) : Quia super panca fidelis foisti, super multa te con- stituam.

Cap. 17. De excommunicatione contradicentia principü

(Yat n. 125; Monao. L 85.)

Ortgenes : Qui fastu superbiae domino suo contradixerit aut communia fratrum diripuerit, anathema sit aut abjiciendus.

Cap. 18. De contradtcente prtncipi ordtnante keredem.

Sinodus : Qui contradixerit decreto principis (m) in berede ordinando, non est christianus, sed hereticus.

Cap. 19. De eo, quod Dominus solus siiccessorem ordinaU

(Vat L 66.)

Dominus solus ordinavit Samuhelem , solus ordinavit Moysen in deserto, solus ordinavit Hieremiam, solus ordinavit Isaiam , solus ordinavit Petrum et Andream ^ solus ordinavit Paulum.

Cap. 20. De consensu populi cum principe in ordinando

successore. (Yat L 65.)

Mojses coram multitndine filiorum Israel ordinavit Aaron. Saul ex consensu populi a Samuhele ordinatus est. David ex consensu populi a Samuhele ordinatus est. Jacobus ex sensu populi christiani ordinatus est. Mathias ex consensu apostolici chori ordinatus est. ßynodus Hibemensia (n) dicit : Dofinimus omnem principem non ordinandum^ nisi vocatis clericis et parochia in unum consentientibus. Hieronimus : Irrita erit ordinatio, nisi coram omnibus ordinatur. Origenes : Tria in ordinatione necessaria sunt : conscnsus bonorum^ testimonium multorum; electio principis ; sie enim Petrus or- dinavit dementem.

^<>) Matth. 25. T. 21. 28. (m) ei iinoäi : add. 5; deer. ep»- (n) lliberu, : fehlt 6.

$cofi ei Menaiui : 6.

160 über XXXYIL

Cap. 21. De eo, quod eavendum est omni principi, ne nude

regcU eccteatam suam.

Hierontmus : Tria omni principi providenda snnt; ne Bubstantiam ecclesiae male agat, ne nudet tabemaculum Dei^ et curam snbjectorum gerere, non solum in victu et yesti- mento^ sed etiam in statu bene vivendi et bonnm BQCcessorem praevidere, dum nemo valet^ sententiam ejus mutare.

Cap. 22. De sanguine stibjedorum de manu gubematarwn

quaesüo, si mcUe guiemat

Isaiaa ^^) ait : Sacerdotea eorum non prodestis eis. Oanes muti non possunt latrare, vos demulgitis lac ovinm et corae- ditis eas. Ego vindicabo sangoinem earum de manibns vestris, dicit Dominos omnipotens. Dominus “) in evangelio ait : nisi renuntiaveris iniquo iniquitatem suam, sanguinem ejus requiram de manu tua. Oregoriua ^’) : Sanguis morientis de manu speculatoris requiritur, quia peccatum subditi culpae praepositi deputatur^ si tacuerit. Unde quoque hie additur : si autem tu adnuntiaveris; et ille non fuerit conversus ab impietate sua et a via sua impia, ipse quoque in iniquitate sua moritur; tu autem animam tuam salvasti. Hiercnimus : Non solum pro peccatis nostris reddituri rationem sumus, sed etiam pro eorum, quorum abutimur donis, et nequaquam de eorum salute soliciti sumus. Joannes Cassianus ait : Ideo reliquiae sanctorum a peccatoribus babitantur, quia animae sanctorum non requirunt ea, quae amiserunt ; quoniam agnum Dei secuntur, quocumque ierit ad similitudinem angelorum. De quibus dicitur : In quem desiderant angeli prospicere, quanto magis animae sanctorum, aut ipsorum sanctorum merita quandam vel parvam coram Domino maculam habent, propter quam ad reliquias eorum relinquitur malus, ut illa accusentur per culpam yivi. Aut quia apud Dominum ad damnandum parvum est, peccatorem proprio violari peccato.

“) 66. r. 10.

^) Yei^L Eiech. 33. ▼. 8.

») In EMoh. Lib. L HomeL 11. o. 10.

Ci^ 11. tt« tt. H. U. Ul

aed reEqoiae sanctomm sab ejus namin« Tiolantur, p«ccalor«itt ergo Ins divitiis ditmri indnlnt^ ad aimilitttdinem Juda« S<mrio^ tfais. Cur Dominns dabat auram 8aam t% arg^ntum non alii« apostolisy qni miindiim pro nihilo roputantet« Titam aparabant aetemam? Ule vero in divitiis oonfidena vita oaniit

Cap. 23. De a/m desiderantAua prineip^iium indigne^ Aoe est inaipimUbus, out nuper a mwido oonvartfw.

(Vat I. 10.)

Sinodus (o) : DeoernimuB, ut disoat, quod dooaati rafor» metar quod teneat^ et aicat luoema lüpar oandalabrum poitta luceaty at adversa vis yentoruin imiens ooncaptam arudltionli flammam non extinguat, sed augeat.

Cap. 34. De tatcü jmneipatum afeoianiAue.

JPropheta dicit : Hi^ qaorum manus sanguina planaa lunt) non accedant ad altare meum. In regum librü : David vir sanguineuB non aedificabit mihi domum. Oregortue Na^fan* zenua : Qoidam desiderio honoris inflati defuncti« apisoopi» tunsarantur, et finnt repente es laicis prinoipe»! atque invara« conde religiosi propositi dacatum arripiunt, qai nee »e äste adhuc milites didicerunt; putandum, qnid isti »ubjecii» dicent, prestitatam, qni antequam discipnlatoft limen attingeranty teuere locom magisterii non formidant.

Cap. 25. De eo, quod indigni iuni prineipaiu eeeleaias, qu4

non bene reguni domos $ua$. (▼•t L 1«,)

Oregorius Nagianzenus : Qoi nee regiminia in ie ratio- nem h^ndt, nee nia delicta detersit^ nee crimeo filiontm eorr e i u t y eania impndicoa magia diceudna^ quam prineepa/ Hdi emm •aeo’doti djcttor : Magia boooraali fiKo« Uum, quam me. Item : Noverat indigoe Mgert fiUoa mu^ et imhi eorri’ poit eoa. Uta» : QniemDqiie donnri foae bene praeciit aeaei^ qnomodo ecdeaiae Dei poteat habere regiimo*^

mm Gfmm. wmi OnmMr. 5*- ^•«••r»«kl«fr«*, itUth t wumem, a— I. •»

l^S Über XZXVn.

Cap. 26. De eo, quod natu genus nee locus, sed mores edi-

ßeeni prineipem. (Vat L 16.)

CfregarAis Namanxenus : Nos, qui praesomna, non ez lo- corom neo generis dignitate^ sed ex monim nobilitate inno- tescere debemus, neqae urbinm claritate fieri, sed fidei puritate.

Cap. 27. De penüentia blasphmnaniis principem bamun.

Fatridus (p) ait : Qui munnQrat verba blaspbemiae con- tra prindpem bonirai per odiam yel inyidiam, cum pane et aqua peniteat VU diebus, ezemplo Mariae contra Moysen mormorantis.

Cap. 28. De preeavendo prineipe,

(Vat L 17.)

Oregarius Bomanus : Sollicite precavendum est , ne qnis pastorem querens lupum inveniat, quia molti snnt prepositi^ qui cnpiditatem pecaniae mag^s exercent, quam animarum.

Cap. 29. De eo, quod insipientes praeesse non dobenL

Smodus totins mondi et Patricius decrevit (q) : Qui in- sipiens est, nnllo modo praeesse liceat, sed sab manu abbatis catholici opus snam exerceat

Cap. 30. De malis personis tempore novissimo,

Paulus ^*) (r) : Novissimis diebus instabmit tempora pes- simal et emnt homines sui amatores, avari, arrogantes, superbi, blasphemiy parentibns inobedientes , ingrati, inpuri, sine af- fectione, sine pace, accusatoreS; intemperantes, cmdetes, hodio habentes bonum, proditores magis, quam amatores Dei, ha- bentes fbrmam pietatis, virtatem ejus abnegantes.

Cap. 31. De manendo in omni vocaiione. OHdcks (s) : ünnsqnisque, in qno vocatus est, in eo per-

^) 2 TImotli. S. ▼. 1–6. (p) Pstsnu» : 6. (r) IKerw». : 6.

(q) Simodui kiUmau. : 6. (s) AfOBltUu : 6.

Cap. S6. S7. S8. M. SO. 81. 32. 88. 84. 85. 86. 168

maneat, ot nee primarina nisi voluntate muietur sabjectonmi; neo sabjectas nisi senioria consilio locam prioris obtineat

üap. 32. De eo, qüod non degradandi autU principea a Do- mino uncti, eiiam maligniL (V«t n. 117.)

ßcUomon : Dignum mille mortibüB nön degradavit Domi- nus. Auguatinua : David Sanlem vocavit Ohristam Domini, postqnam recessit ab eo Dens, non nescius, diütuam esse traditionem in o£E[cio ordinis regalis. Euronimus : Penitet me ordina88e Saulem in regem, sed tamen non enm degrada- vit opibna.

Cap. 33. De eo, quod subjiciendum eü maiis prtndpibua.

Petfiis ^’^) : Snbditi estote dominis, non tantnm modestis, sed etiam discolatiB, id est discordantibns. liem : Filii Heli mali erant, tarnen sacerdotium et dona popnli eis non sunt detracta. Anna et Caipha, quamyis crucifigentes Christum, divitiis saecularibus non sunt privati a Domino. Christus quoque quamvis noverat, Judam futurum esse tfaditorem, loeulos, quos ei credidit, ab eo non detraxit

Cap. 34. De pesstmü prindpibus ejicimdia.

(Yst IL 118.)

Superbus angelus de coelo ejectus est; Adam post pec- catum de paradiso in terram ejectus est

Cap. 35. De peaaimia principtbue deeelrendis.

Hieroboam rex iniquus a decem tribubus deseritur. Omnes heretici, quamvis roagnarum urbium principes sint, denüdata eorum beresi, a caihedris suis consensu sinodi ejecti sunt

Cap. 36. De eo, quod non debet princeps deepieere fnonachos.

(Vat n. 180.)

Patdus^^ : Non potest dicere caput pedibus, non estis mihi necessarii, sed multo magis, quae videntur corporis in- feriora esse membra, necessariora sunt.

*^ 1 Epirt. 2. ▼. 18.

**) 1 Corinth. 18. t. 21. 22.

11

164

Über XXXVn.

Cap. 37. De eo, quod non düpersa esse debei eeelesia per contumaciam, sed cangreganda est, tU oves in ovih.

Binodus Sibemensis : Si qua contumacia inter prindpem et monachoB ejus per discordiam aliqnam orta sit^ non rejidat pastor gregem suiim in dispersionem , nee oves pastorem fbgianty sed invicem pacificentur, dicentes (t) : Introibo ad altare Dei mei. Oregorias Nazianzesus traetat hoc dicens : Ab altario non quislibet potestatem habet me repellere. Nee firaudetis unquam ovile yestnim, non insurgant pedes adver- anm caput, neque caput a se esse alienos deputet pedes.

Cap. 38. De pessimis prineipibus mtandis.

Ez€chid (u) dicit : Pro consdentia suspectos vitare debes, non ut yeros reos excommonicandosy yel mensa vel missa aat conyentu, qua non possnmns eis dicere, quod male viyunt (v).

Cap. 39 (w). De eo , quod non dAet princeps puiare pro- prium, quod sibi donaiur, sed ecciesiae.

Sinodus ^^) : Pontifices vero, qnibos aat cum ecdesia aot seqnestratim donator aliquid, hoc non qoasi proprium , aed inter ÜBMsultates ecdesiae conpatabont.

“) Agaih. o. 6.

(t) ikmi aä : 6; pioimUtm : S.

(u) SimoduB kibtmmuU : 6. VergL ontsn XL. 1 : 8ymo<L Rtmmm.

(t) In 6 folgt hienuif : GäoMmt. QnM BcimiiB Bine nlU dnbitatione aste foxnicatoresy nisi legitimo ordiiie peniteant» a paoe et miiu et mensa cijaeciinqae foerint ordinationia ar- oeamoSy at est illnd : n qnis freier nominator et est forpioalor et rel.

(w) fehlt in 6; dagegen steht hier Folgendes : ih so, qmod ns« eperfsf fir imeip e m frfria kab^rt» In dispn- tatione anchiritano in Tita episoopo-

nun. Episcopns qni praeest eoole- siae fideles ab eodesia propiia eode- siae sciant (?) et fideles ab episoopo propria epieoopi, nt si oontigerit episoopo de hoe saeoolo n^giaie, res eoclesiae non peieant et ea, qnae episoopi Bonti ab eoolesia non perra- dantar. Jnstom namqne est oonun Deo, nt episoopns soa propria qni- bos Tolnerit derelinqoai, et qnae eoclesiae snnt ecolesiae reserrentnr (TorgL Antiodh. o. 24 und unten XLL 6); sodann Chaloed. c. %% (Dionys.).

lib. XXXVIL Cap. 87. 88. 89. Lib. XXXym. Gap. 1. 2. t66

Liber XXXYin. De doctoribns ecclesiae

(Capitula XIX).

Cap. 1. De jure doctorta bani. (Yat IL 188; Monae. IL)

Lucas ^) : In eadem domo manete edentes et bibentes, qnae apud Ulos sunt. Oregorius ‘) : Dignum est , nt ab eis terrena stipendia consequamur , quibus praemia coelestis pa- triae offerimns. Inde PauIuS; haec ipsa pro minimo suscipiexiB didt : Si nos vobis spiritalia Beminavirnos , magnam est, si ▼estra carnalia metamos. Oregorius *) : Qua in re consideran- dum est, qnod uni nostro operi duae mercedes debentur, una in via, altera in patria, una, quae nos in labore sustentat, altera, quae nos in resurrectione remunerat lism ^) : Dominos ordi- navit bis, qui evangelium praedicant, ut de evangelio vivant Oregorius hoc commentatus est dicens : Prosbiteri duplici honore habentnr, mazime qui laborant in verbo Dei et do- ctrina; quam enim turpe est, nos haec expetere, tarn turpe est, vos non praebere. Et quid inconvenientius est, quam stipendia militantibus non dari, et vineae fructum plantanti- bus et lac oviom pastoribus? Lex ^) dicit : Non alligabis os bovis triturantis in area.

Cap. 2. De honore doctoris bonL (Yat. n. 189.)

Sieronimus : Si cum regibus precones falsitatis digni honore habentur, quanto magis precones veritatis. Origenes : Si tabolae et pelles et ministri tabemaculi honorantur, hoc est fabri artifices indusores gemmarum, quanto magis colom- nae, hoc est principes sacerdotes et doctores ecdesiae.

^) Erang. Lno. 10. ▼. 7.

*) In evangeL Lib. I. homiL 17. c. 7.

•) A. a. O.

*) 1 Corinth. 9. t. 14.

*) Deuteron. 86. t. 4.

166 ubtf xxxvm.

«

Cap. 3. J)e eo, quad haheani dodarm merc^dem doctrmae

suas Qjntd J)m$m.

Paulus ^ : Qui sobministrat Bomen semmaBti, et iOe panem in escam ministrabit

Cap. 4. De eo, quod doctcrea dAent implere quod doeenL

(Tat IL 180; Modm. L S47.)

Oregorius Nazanzenua ait : Mundari prius oportet, et sie alios mandare, Bapientem prius fieri, et sie alio9 sapientes facere, inmen prios ef&ci, et sie alios iliomiDare, accedere prius ad Dominum, et sie alios ad Dominum accedere facere. Eeaias ^) : Vae mihi, quia vir pollutus labiis ego sum. Item ‘) : Canes muti non latrantes juxta veritatem. PropKeUt : Vae mihi praedicanti Tobi^i si non implerem. In evangeUo ‘) : Vae Tobis scribae et pharisei, qui inponitis onera gravia humeris hominum, et non vultis tangere etiam digito. P<iii- lue ^^) : Castigo corpus meum et servituti subjicio, ne forte aliis praedicans ipse reprobus efficiar. Ortgenes : Doctor docens et non impiens similis est viro verberanti aerem so- nantis sonum, non dans virtutem. Oregorius : Necesse est, ut esse munda studeat manus^ quae dQuere sordes curat, ne tacta quaeque deterius inquinet, si sordida in sequens lutum teneat (a).

Cap. ö. De eo, quod seguenda sü doetoris malt doeirina non

cpera» (Vit n. 188.)

In evangeUo ^^) : Sedemnt scribae et pharisd super cathe- dram Hojsis. Quaecumquo Forint yobis fadte, secundum

•) 3 Coiinth. 9. t. 10. ‘) 6. T. 5.

•) Jenias 56. t. 10. •) Maftth. 28. T. 4. ^ l Corintii. 9. T. 87. *>) Kstlh. 83. T. 8. 8. (a) In 6 folgt ein Kapitel : De emmUm a nAo^etu (BäebteOeB, •o, ptoi Mmi doHortM aeeiftn Hieron).

Gap. 8. 4. 6. 6. 7. 167

autem opera eoram non faciatis. Pküoaophua ait : Si vir pradens metallam auream invenisset in ceno, nonne portardt et magno honore haberet? Hierimimus : üt lixa per cinerem humidum et sordidum flaens lavat, et non lavatm*, ita bona doctrina per malam doctorem lavat animas credentium sorde peccatoram. Item : Sicat aqua munda in lacuna sordida in- venta lavat et mundat^ ita doctrina bona per malum doctorem. Isidorus’^^) : Qni bene docet et male vivit^ tamqnam cym- balom sonnm facit aliis, ipse tamen sibimet sine sensu. Item ^’) : Qui bene docet et male vivit, quod docet bene, yiventibus proficit, quod vero male vivit^ se ipsum occidit Sicut sacerdos^ qui si digne se agit, ut decet sacerdotem^ ministerium ejus et sibi et aliis utilis est Indigno autem vivens aliis quidem utilis est loquendo, se autem ipsum inter- ficit prave vivendo, ac per hoc, quod in illo mortuum est, proprium est; quod autem vivit in eo, id est sacrum ministe- rium , vitae ejus alienum est Qui bene docet et male vivit, videtur ut cereum, aliis, dum bona exponit, lucem prestare, se vero in malis suis consumere atque eztinguere.

Cap. 6. De malo doctore cantempnendo.

(Yat IL 188.)

In evangdto ^^) : Quod si sal evanuerit, in quo salietur ? Ad nihilum utile, nisi ut mittatur foras et concutietur pedibus. Hterimimus : Quod si doctor erraverit, in quo doctor emendabi- tur? Item : Servus, qui seit voluntatem domini sui et non fadt, multis vapulabitur plagis. Sinodue : Honorandusi est, in quantum homo est, inhonorandus, in quantum contrarius.

Cap. 7. De eo, quod melior est docta justUia, quam aaneta

rusticüas»

(Tat n. 184; Monao. L 100.)

Hierenimua ^) : Sancta quippe rusticitas solum sibi prodest,

<*) Sentent m. 87. §. 4. “) A. a. O. §. 5—6. M) Matth. 5. y. 18. ^) £p. 62 ad Paulin. o. 8.

168 Liber XXXVUL

et quaBtom aedificat ez vitae merito ecdesiam Christi , tan- tam nocet y u contradicentibas non resistit Augustimu : Helior est docta sapientia non minus eradiens, qnam sancta rnsticitas.

Cap. 8. De eo, quod »ancta rugticüas dißcreiianmn non haheL

(Tat IL 185; Mooac. L 101.)

Augugimus : In rnsticitate cavendom est, ne aot minoat aot aogeaty in Ins enim, dum mens mstid saciatur^ pericnliim inconit, et dum potat jostam esse, quod facit, mens eleyator, et in saperbiam mit, et verba scriptnraram contempnit.

Cap. 9. De rusticäate eertante eonira wipüntiam.

(Tat n. 187.)

Salaman ‘*) : Verba oris sapientis gratia; labia insi- pientis praecipitabnnt eum. Hieronnnua ^^) commentatos est dicens : Stultitia, si sui rnsticitate contenta, minus baberet maliy nunc autem contra sapientiam bellum gerit, et gnrgite ▼erborum suorum gratiam eloquii sapientis obscurare nititnr.

Cap. 10. De eo, quod sancta rusticitae debet whjungi, non

praeease. (Vat IL 186; Monaa L 108.)

Hieronimus dicit : Tnnc sancta rnsticitas bene utitur, cum sub reg^imine monasterii et abbatis et yerbis scriptnrarum doceatur.

Cap. 11. De eo, quod mdior est sancta rusticitas, quam sa- pientia minus implens. (Tat n. 189; Mooac. L 108.)

Sinodus Narbonensis (b) : Certnm est, meliorem in per- fectis rusticitatem esse, quam scientiaro peccatricem, ab in- cormpto et probate derico magis debent populi perfectam recipere doctrinam. Binodus Arlatensis : Ibidocta rustidtaSy

^ Eeolfla. 10. t. 18. *^ Commant m Eoolea. 10. 18. (b) MmrdiemM, : 6.

Cap. 8. 9. 10. 11. 12. 18. 14. 16. 169

tamon sanctai colligit ezemplo et opere; docta vero scientia, tarnen peccatriz^ destruit exemplo non implens; quod ore docet.

Cap. 12. De comparaiione sanctae rusticiUitia et edentiae

peccatricie, (Vat n. 188; MonM. L 104.)

OregarAu Bomanus : ConparemoB, bi placet, illiuB indoctam ignorantiam et ooBtram doctam scientiam, noB de virtutiboB vacui loquimor, et quasi inter fructifera arbasta poBiti odo- ramur pomai nee mandacamaB, ille Tirtatam frnctam carpere non coBBat^ quamvia odorari neBciat.

Cap. 13. De martbua verborum scripturae.

Sterantmue (c) ait : Verba Bcripturae Btimulns ad BUBci- tandnm, lac ad nutriendum, oleum ad fovendum, virga ad corrigendum, Bai ad Baliendum, lucema ad inluminandum, aqua ad lavandum; vinum ad inebriandum. Item dicit : Lectio divina indoctum aedificat, doctum corripit, pauperem BUBtulit, regem humiliat» purificat animam, mentem laetificat» ignobileB extollit; nobiles BuperboB elidit, murus est ferreuB.

Cap. 14. De querda aapientium minus impleniium,

Propheta ^^) ait : Vae vobiB, qui sapienteB OBtis ad facien- dum malum. Item *^) Periit Bapientia a sapientibuB. Item ^) : Non est, qui clamaret et moveret pennam.

Cap. 15. De eo, quod difficüiua errantem sapientem converti,

quam rueticum. (Vat DL 140; Monae. L 104.)

Hieranimua : Si ruBticuB errayerit, in quantum ruaticuB, tantum fiicile corrigitur^ BapieuB vero Bi erraverit, in quantum BapienB, non adqnioBcit correction]* Inde dicitur : Si doctor erraverit^ in quo doctor emendabitur, quia depravat verba

^ JMniai 6. t. SO. 81.

•) A. a. O. 89. T. 14. •^ A. a. O. 10. T. 14. (c) Oi&ttmuu : 6.

170 Über XXXVHL

scriptarae, et ad sensom suam redigit? Origenes : Si doctor erraverit et in buo sensu firmatus fiierity nisi per auctoritatem regiam aot episcopalem nemo pole emendare.

Cap. 16 (d). De emendoHone vd notatüme dodarwn, quod ab

ipsia haereaü crta est

Binodua : Notandum, qaod a sapientibas haeresis per mnndam delata est

Cap. 17. De dodore bona nan conirtatando* (Tat. IL 141; Mobm. L 106.)

Petrus dicit : Quiciunqae oontristayerit doctorem veri- tatis, peocat in Christum et patrem omninm ezacerrat et carebit vita (e).

Cap. 18. De eo, quod conaiderandum est dodori, gu£d, cui,

quando, jualüer loqtuiiur. (Tat DL 148; Monao. L 100.)

Oregoriua Bomanus *^) : Etenim doctor debet conside- raroi qnid loqnatnr^ et cai loquatar^ et quando loqnator, qoa- liter loqnatur; si enim unam defuerit homm, locntio aptanon erit. Considerare debemns, quid loquamur, et juzta Pauli Tocem : Sermo noster in gratia sale sit conditus; pensandum est quoquOy quando loqui debemus, quia saepe etsi deferatur increpatio post modum benigne recipitur. Et propbeta adu- lantium linguas non esse in subseqnentt tempore differendas adnuntiat^ qui ait : Confimdantur stotun et erubescentes , qui

ti) In EMcfa. Lib. L homiL 11. c. IS— 15.

(d) feblt in 6. (Hieroa. , Clemena , Julias : Qoae

(e) In 6 folgen 4 KMjpiüel : Dß ««, sunt qnae infteneotn diTinamm leri- qmod Mail aitiiori« tmareeÜB tU pmbtUo pCuanim enslodira debemua , nt ea

99r^ quam itrremo pame jafiarg (Gre- qnae dionntor dioenti oonTeniant» ut

gor. in omeliis, Vat OL 142), üb ««, a oansis pro qaibas tont dieta non

qmod «a» aporM qmmq umm wulara diaorapent» nt ooncordsnt temporibna,

9erba urifim r mrm m tUmd tf ftwniw looia, ordini, intentioni). De to, fnorf

(BibdateUen), De ee, piod §emnm Mal ttifiema m^/nwmre tm f mmiBm ei teripiwrtu dtfratare na« ^poHaC Melhu $imite ee m §emti re (Oibaktellan).

Lib. XXXVm. Gap. 16. 17. 18. 19. Üb. XXXIX. Gap. 1. S. 171

dicant mihi enge enge (f). Pensandam est, cni loqnamur, qvia saepe increpationiB yerbuiD; qood admittit personal altera non admittit. Pensandnm est quoque nobis, qoaliter loqua- iQiir, qnia s^pe increpationis yerba, qaae ad salotem revo- canty fdiam vnlneraiit Unde Patdus apostolns, qui Titom ammooet dicens : Argne com oroDi imperio, et ad Timotheam exortator dicens : Obsecra, increpa in omni patientia et doc- trina, qnia dnobus modis delinqnimas, aat cum injosta did- muS; aut cum justa reticemos.

Cap. 19. De doetaribus non defendeniibua ecdeaiam inere-

pandü.

IVopheta*^) : Non ascendistb ex adverso, neque oppo- saistis mnrum pro domo Israel, nt staretis in proelio in die Domini. Oregorius Bamanus ^) hoc commentatas ait : Ex ad- verso quippe ascendere est pro defensione gregis voce libera hujns mnndi potestatibns contra ire, et in die Domini in proe- lio Stare est, pravis decertantibus ex jastitiae amore resistere.

Liber XXXH. De monachis (Capituia xvi).

Cap. 1 (a). De nomine monaehorum.

(Vit IV. 1.)

Sinodus ffibemeneia : Monachos graece latine anialis, sive qnod solns in beremo vitam solitariam dudt, sive qda sine impedimento mnndiali mnndnm habitet, sive qnia in hac vita solos, etsi inter mnltos babitet iniqnos, yersetnr.

Cap. 2. De eoDordio et aucUmMe monachorum.

(V«t IV. «.)

Isidorua ^) : Hujns propositi princeps Helias et discipnlns

“) Eieofa. IB. T. 6. *) In Eraag. Lib. L hom. 14. o. 8. De olfio. n. 16. {. 1. (f ) Hier cnd«t 2. & S. BmpUeU (a) In 6 i^t statt dioMS KapHelt ihe groL Amem : i. 6; KmpUeü ein Aiurag aoa dem nftlni ÜUr i S. loguHmwt,

172 Über XXXIX.

ejoB HeliseiiB fheniDt; qaibns miniBtrabat Abdias et alii pro- phetaram ; qoi relictb arbibns juzta flnenta Jordanis habita- bant. Hajos etiam propositi in eirangelio Johannes baptista extitit aoctor, qni heremom solns incoluit^ locosta tantain et afpresti melle notritas est Jam de novo prog^niti sunt no- bilissimi bajns conTorsationis principes, Paolos et Antonios^ Hilarion^ Hacbarios et ceteri patres, qoorom ezemplis per oniTersom mondom adolevit sancta institotio monachorom (b).

Cap. 3. De varüa genertbus manaehomm.

(Vsi. IV. 4.)

IMoTUi^ ait : Sex genera monacborom sont, qoorom tria optima, reliqoa vero deteriora atqoe omnibos modis evi- tanda. Primom genos est coenobitarom , id est in commone viventiom, ad instar sanctorom illorom, qoi in tempore apo- stolorom in Hierosalem venditis distribotisqoe omnibos in- digentibos in sancta commonione vitae babitabant, nihil pro- priom sibi dicentes; sed erant illis omnia commonia et anima ona et cor onom in Deom. Horom aotem institotione mona- sterica sompsere principia. Secondom genos est heremitarom, qoi procol ab hominibos recedentes deserta loca et vasta soli- todinis seqoi atqoe habitare perhibentor, ad imitationem Helie et Johannis, qoi recessos heremi penetraveront Hi qoidem incredibili mondi contempto sola solitodine delectan- tor, herbis tantom agrestibos victitantes aot solo pane et aqoa content!, qood eis per certa interralla temporom defertor, sicqoe secretissimi penitos et ab omniom hominom conspec- tibos remoti divino tantom conloqoio perfroontor, coi poris mentibos inheseront. Et pro hojos amore non solom mon- dom, sed etiam hominom relinqoeront consortia. Tertiom genos est anachoretarom , qoi jam coenobiali conversatione perfecti semetipsos indodont in cellolis, procol a conspecto hominom remotis, nemini ad se prebentes accessom, sed in

(b) In 6 folgt dn KspHel : Dt rellosos again, monsohiis non est, qoi Irf6fli0 wm c uUm mümaekL In Tita malnm pro malo reddh» m. n. e., qoi Mmotomm. AbbM paelor» qoi que- iraoandus est» m. n. e. (Vit IV. 8).

Ci^. 8. 178

sola contemplatione theorica viventes peneyerant; sed isti de examinatione coenobiomm probati, in omnibus moDasterii disciplinis per XXX annos ad hanc contemplationem per oboedientiam eleguntur. Qaartum genus est eonmi; qui ana- choretarum imagine blandiuntur; qui, ut Cassianus dicit, brevi qoodam ferrore in primordiis suis coenobii perfectionem viden- tar ezpetere, sed continno tepefacti, dum pristinos mores ac ▼itia recusare contempnunt, nee jugum hnmilitatis sustinere contenti sunt, subdereque se majorum imperio dedignantur; separatas ezpetunt cellulas et solitarie sedere desiderant, ut a nomine lacessiti, mansueti vel humiles aestimentur. Quin- tum genns est circumcellionum, qui sub habitu monachorum usque quaque vagantur, circumferentes hypocrisin, circum- euntes provincias, nusquam missi, nusquam fixi, nusqnam stantes, nusquam sedentes ; alü, quae non viderunt, confingunt, opiniones suas babentes pro Deo, alii membra marlyrum ven- ditant, alii fimbrias et philacteria sua magnificant, gloriam captantes ab hominibuS; alii criniti incedunt, ne vilior habea- tur tonsa sMictitas, quam coroata. Unde videlicet; qui eos viderinty antiquos illos, quos lepmns, cogitet, Samuhelem et Heliam et ceteros; alii honores, quos non aeeeperunt, habere se protestantur, alii parentes et consanguineos suos in iUa regione se audisse et ad eos pergere mentiuntur. Omnes petunt, omnes ezigunt aut sumptum lucrum se egestant aut simulantes sanetitatis pretium. Sextum genus est et ipsum deterrimum atque vitandum, quod per Ananiam et Saphiram in ecclesiae ezordio pululavit, et apostoli Petri severitate suc- cisnm est, quique ab eo, quod semetipsos a coenobii disci- plina sequestrant, suasque libere appetunt voluntates, Aegyp- tiorum lingna Sarabute sive Bennuite nuneupati sunt In cathalogo : Quatuor genera monachorum dicuntur : primum Heremitae, qui nihil commune cum mundo habent, sed suum victum manibns suis ezquirunt et dona aliorum non redpiunt; hi theoricam vitam et actualem continent, alii vero herum victum ab aliis sperant, orationi tantum vacantes. II. Coeno- bitae sunt, qui in commune vivunt in instar apostolorum familiae duplicibus non induuntur. Numquam horam yacuam relinqnunt, sed sive legunt sive orant sive utilitatem prozimi

174 über XXXDC.

faciunt .m. genns est vagabundi, qni nomeu monachi derant habere, sed mores abnegant, inter mulierculas discor- ront, fabalas moDasteriomm naikTant, sab nullo regimine vivanty negotiis saecularibns occupati, bis pericolum magis imminety quam praemiom et cavendam bis, quod aUus didt : vae mihi peccatori, quia Domen falsi monachi fero. Uli. genas est Sarabaite, qai necessaria sua sibi servant; domam in casteüo sive in monasterio fiftciunt, semper onerosi adveniont, ortam holeribuB consitam habent, XL. yel ebdomadam in commn- nione monasterii faciant, totam reliquom tempas sao senitio esigentes; hi graves sermonibas, nibil sibi plaoet, nisi quod ipsi stataant; nuili gradui jung^ntor , neque monachi neqne clerici neque plebiles neque laid. Hieronimus *) in epütda ad Benedictum dicü (Honac. I. c. 107) : Quatuor genera mona- chorum sunt : primum coenobitarum, mUitans sub regnia et abbate, hoc est Optimum genus, II. anachoretarum, qui solo brachio vivunt, nee favorem plebis accipiunt, III. g^nus, qui bini yel temi vel quatemi vel quini sine pastore, nee acd- piunt exemplnm seniorum, sed dicunt, quod lex Dei est, quod providetur Ulis; malum autem hoc genus est; IUI. genus est provagum, qui hospitantur per provincias, pejus, quam loqui est. Revertamur ad Optimum genus, quod militans sub regula ▼el abbate (c).

Cap. 4. De eo, quod tum oportet fnonackum ßeri eine (Maie.

(Monae. L 108.) Oregorius Bomanus : Tamquam in terra piscis sine aqua non potest vivere, ita monachus sine abbate vivere non potest Augustinus : Quis navem agit, si gubemator abscedat, quis ab insidiis luporum custodit oves, si pastoris cura non vigilet, quis latronibus et furibus resistit, si speculatorem non habue- rit? Binodus : Non oportet monachos fieri sine gubematione, nisi tantum una hora, ne ventus discordiae et dissensionis disperdat ecdesiam (d).

*) Vvrgl. Hieton. Epift S2 md Eosloofa. o. 84; Braedieti Bagol. c. 1.

(o) In 6 folgt ein Kspttel : De wwcAo fnfkge, SinodiiB «reUten-

tmtlflfi MMMcJboniM €i fofiin MtAtitH^ rit. M’ ftw^i j h”^’’* ndffisntdni

Im» Methmm (BibelcHate). ss Agalb. o. 87.

(d) In 6 folgt ein Kspitel : He

Gap. 4. 5. 6. 7. 8. 175

Cap. 5. De eo, quod non oportet monctchvm höhere proprium.

Qüdcts (e) dicit : Qaidquid monacho de rebus saecolari- bna superabundaverit; ad luxuriaa et divitias debet referri, et qnod necessitate, dod voluntate habere compellitur , ut non penuria cadat, non Uli ad malnm repntabitur.

Cap. 6. De monacho non retmendo ab ahbate suo.

(V»t IV. 7.)

Oüdaa ^) (f) dicit : Abbas remiaaua (g) non retineat monadbumr suum ad diatrictiora se tendentem.

Cap. 7. De monachis fugienitibuB eusceptü vel non eusceptü.

(Vat IV: 6.)

Oüdas ^) (h) ait : Qui veniunt ad vos de viliore loco ad perfectionem , quorum abbaa ita degeneravit ab opere Dei, ut mereatnr ad mensam non recipi aanctorum^ et fomicationia crimine non auspectionia , aed male videntia onerari; auacipite etiam sine ullo acrupulo monachoa talea ad voa de flamma inferni confugientes , nequaquam illorum conaulto abbate; iUoa (i) vero, quorum abbatem de menaa sanctorum propter infamiam non arcemua, non debemus illo noiente anscipere, qnanto magia venientea de’(k) aanctia abbatibus et nullo alio modo auapectis, niai quod habent peeora et vehicnla^ Tel pro conauetudine patriae vel aua infirmitate, quae mmua laedunt habentea, ai cum humilitate et patientia^ quam aratra trahentes et aofosoria (1) figentea terrae cum praesumptione et superbia. Item, navi Iracta qui poteat natare natet

Cap. 8. De eo, quod debet monachus dare alboH acquüüa.

(Vat IV. 16.)

Sinodue dicit : Monachua, qui per contumaciam per

*) Siehe das Citat bei Maaasen, Gesoh. d. Quellen des kanon. Rechts Bd. I. S. 840 ans Qnlasku und nnten cap. 9.

») Haddan aad Stabbs Coaneils Ozf. 1869. Vol. L p. 110.

(e) Moftiis : 6. (i> Hier fftDgt das Kapital in 6 an,

(f ) GelasimM : 6. aUes Vorhergehend» fehlt daselbst

(g) rtmufMif : 6. (k) fugienitM a : 6. (h) Gelium$ : 6. (1) fo$$oria : 6.

176 Über XXXÜL

deserta loca vagari coeperit, ot habere aliqoid praeBomBerit proprium, omnia, quae acqnisiTerit, abbati deferaotor Beciindam monasterii regnlam , ipse vero tamquam fugax aub custodia revocetur.

Cap. 9. De monaeho patdo remüaiaria regtdae nan tühnüiendo,

Oildas (m) ait : Abbas districtioris regulae non admittat

mouachum alterius abbatis paulo remissioris , et qui remissior

est, non retineat monachum snum ad districtiora tendentem.

Cap. 10. De eoj quod ambo exeommunieandi sunt, monackua

fugüivus et euecepior illiua, BinoduB Nieena *) : Si qnis suscipit monachum alterius, ambo ezcommunicandi sunt Patriciua ^) (n) : Quicunque ezcommunicatus fiierit a quolibet dericus, et ab alio susceptns fuerit, coaequali penitentia corripiantur.

Cap. 11. De vago monacko ezcammunicando.

(Vit IV. 10.) P(Unciu8 ‘) (o) ait : Honachus inconsulto abbate vagus ambulans in plebe debet excommunicari.

Cap. 12. De eo, juod debet manachus abbatem valde mdlvm

deeerere. (V«t IV. 8.)

Eteronimius : Lupus vitandue est, pastor bonus adeundus, spelunca latronis deserenda, ovile ovium petendum. Agu- stinus : Fugiunt oves vocem pastoris, quem non agnoscunt et deserta petunt, ita mali principis ovilia.

Cap. 13. De eo , quod non oportet monackum in duabue

ecclesiü conscrtbi. (Vat. IV. 9.) Binodua Catcidonensü ‘) dicit : Non licere clericum m

*) VeigL CoDO. Henidford. e. 6 (Bnmt, BibliotlL eodes. 11, p. 810) und MiMseo, Qtaoh. Bd. I. 8. 886.

*) Synod. Pairio. L o. 11 (Bnuu IL p. 803).

*) Sjnod. PAtrio. L o. 8 (Bmnt p. 801).

*) o. 10 (Dionyi.). (m) a^htku i 6. 0>) Ai<Mw : .6.

(d) Pmimim» : 6.

i

1

I f

Üb. XXXIX. Ci^ 9. 10. 11. 12. 18. 14. lA. 16. lib. XL. Cap, 1. 177

duamm ciyitatain iconscribi simnl ecclesiis, et in qoa initio ordiDatus est et ad quam coDfugit quasi ad potiorem ob inanis gloriae cupiditatem. Hoc antem fisunentes revocari debere ad suam ecdesiam^ in qua primitos ordinati snnt^ et ibi tantommodo ministrent.

Cap. 14. De poenüeniia monaekorumy qui flios generanL

(V«t IV. 11.)

8modu8 Alexandrtna (p) : Monachi prooreantes filios in carcere redudantor, tantum facinns continna lamentatione de- dentes; ut eis vel ad mortem solius misericordiae intaitu com- munis gratia possit indulgeri.

Cap. 15. De eo, quod tum oportet monachos a congregatüme

secedere.

(Vat IV. 18.)

Binodus Agatheneü ^^) : Monachis ad solitarias cellulas non liceat a congregatione secedere, nisi forte probatis post meritos iabores ab abbatibus permittatnr, ita tarnen, nt intra eadem monasterii septa manentes separatas habeant celiulas.

Cap. 16. De eo, quod non oportet monaeho cellam conetruere

eine cMatia permiasu,

Sinodus Äurüiensü ^^) (q) : NuUas monachos ambitionis et vanitätis impnlsu cellam sine abbatis sui permissione con- stniere praesumat.

Über XL. De excommimicatioiie (Capitnia xvi).

Cap. 1. De ordine excommunicaUonü.

(V»t VL 4a)

In evangeUo ^) : Si peccaverit in te firater tnos; vade et

*•) 0. SS.

“) AiueL L 0. 22.

*) Bfmtlh. IS. T. 15—17. (p) Rowuma : 6. (q) Amrdüanm : 6.

WAtt«rsehl«b«D, Iriteh« Kanon. Samml. 12

178 Über XL.

corripe emn inter te et iptom sofaim; n te andierit, liicimtaB es fntrem taam, n antem non te audierit, adhibe tecmn nnom vel daos, nt in ore doomm yd triom teatiiun stet omne yerbam; qoodsi non aodierit eos, die eodesiae, si antem ecdesiam non andient , sit tibi sicot etnicns et pnbli- canns. PouIub *) ait : Neqne ad mensam, neque in oratione coinninnices , qnae enim sodetas lud cnm tenebris et Belial cum jnstis? Sinodus Bamana *) tribns modis ezcommnnicari decrevity hoe est, ez paoe et mensa et missa. Smodu$ Etber- netuü : Hi snnt modi exconunnnicationis omnis hominis mali, a ooncelebrationey a commnnicatione mensae, a cohabitatione, a benedictione, a coOoqaio padfico, a conuneatn, a mnneribns.

Cap. 2. De excarnmunusandü malu.

(Vat. TL 49.)

Augustinus : Deo se amicnm denegat, qni inimico ejns placet, et inimicis adversabitor veritatis, qni eidem. Teritati in mente snbjungitar. Christus, antequam pateretor, non comedit in Hierusalem, sed ibat in Bethaniam, Abraham devitavit convivia Chaldeorom, Tobias ex cibis gentUinm ab- stinnit, Mojses non comedit de mensa Pharaonis, Judas Machabens ejecit mensas gentium, Dominus populum suum manna pavit, ne escis gentium violarentur, David devitavit participationem mensae Saul, Danihel dbos regis Chaldud execratus est, ut illic legitur, praeposuit autCTi Danihel in corde sno, ne pollueretur de mensa regis, neque de vino potus ejus. Ezechias excommunicavit nuntios Babiloniae, ut Ori- genis in annalibus ait Origems (Monac. I. 109) : Si para- disi^s, Ad^ excpmmunicatum ejedt, quanto magis ecdesia?

Cap. 3. De eo^ quod debet mundua excammuniaare tnmundos.

(MoluuL L 109.)

Dominus a nuptiali domo ejedt hominem cum sordida Teste. Hieroninus : Si peccata tua non nocent, cur peccatis alienis communicas?

*) YdrgL S Corintli. 6. y. 14. 16.

•) Syn. U. Pfttrio. o. 4. VergL oben XXXYIL S8.

Cap. 2. B. 4 6. 6. 179

CSap. 4 (a). De non dicendo ave peccatortbus et non recipiendo.

(Vit VL 6S.)

Johannee ^) in secnnda epistola didt : Si qnis venit ad vos et haue doctrinam dod adfert, noiite recipere eum in dornnm, nee ave ei dixeritis; qui enim dicit illi ave, commn- nicat illinB operibns malignis.

Cap. 5. De eo, quod non cito quis excofnmiuinicandua aü.

(Vat YL 68; Monao. IL)

GUUUu (b) ait : Non No^ Cham filinm sunm magicae artiB Bcribam ab arca aut mensae communione yolnit arcere; non Abraham Aner et HeBchol in debellatione V regum ex- horruit; non Loath Sodomornm conyivia execratus est, non Isaac partidpationem mensae Abimelech, et Ochaz et Phicol dncis militam negat^ sed post eibom et potom jnrayerant sibi mutuo \ non Jacob extimuit communicare fiiib y qnoB novit venerari idola, non Joseph rennit Pharaonis mensae et scypho partidpari, non Aaron sacerdotis idolorum Madian mensam repulit; nee non Moyses simal cum Jethro hospitium et con- yiyiam pacificmn inivit; non Christas conyivia paganorum devitabat, nt omnes peccatores et meretrices salvaret (c). Hactenns Oüdaa (d). Paulus convivia gentimn iniit. Dominus noster Jesns Christas Jndam non exconunnnicavit aperte.

Cap. 6. De eo, quod excommunieandi sunt tognatL

(Monae. I. HO.)

nieronimua ^) in epistola de cibis et vestibas Aaron didt : Quanti monachomm; dum patri, matri, firatri, sorori onmique* cognationi miserentar^ snas animas perdnnt, super patre et matre poUui non licet nobis; quanto magis super fratribas et sororibus ac consobrinis, id est filiis firatris patris.

*) ▼. 10. 11.

*) Epist 64 ad FabioL o. 4.

(a) Scheint im Cod. 8 und 4 an ektu ifte w ag i frirg l g e^gettU feeiu*. fehlen. DowUmm$ notlmr Jet. CkritL Jmdmm

(b) QeUumg : 6. num eareei wmmcapi<, qium pradlif orrai (o) Statt des Folgenden hat 6 : woeir; Pmüm» eammMm gemtimm ümi.

Oekuku : Sed seUmdum €$i, pairUtr- (d) B, 6. : fehlt B.

12

180 Liber XL.

QregoriuB *) : Cnin amicis incante Jungimur , colpis alienis

■ •

Cap. 7. De eo, quod exeommunicandua sü, qui excommyni-

caium mucipiL

Sinodus AnehiirAa$ui ^) (e) ait : Qui commnDicat ezoom- municato, et ipse ezoommimioetar.

Cap. 8. De eo, quod euseipienda non 9Ü elemaaina eoDcom-

muMcatL

(Vit VL 69.)

Pairißbu ^) (f ) : Qmconqne dericns excommanicataa fiierity nee ejus elemoama in eccTesia reeipiatur.

Cap. 9. De eo, quod non debet excommunicatus offerre vel

baptÜBare, sed solum orare.

(VüL VL 68.)

Pairieiue *) (g) : Si qois ezoommnnicatas fberit, solns ex eadem hora orationem fikciat, nee ofFerre nee baptizare liceat ei^ donec se fiau^iat emendatom.

Cap. 10. De eo, quod debet unuaquieque mandore ae prius et

eie alioa exeommunicare. (MoaM. L 111.)

Hüronimue ait in libro de stato monachorum : Alii monachi de sao statu et religione sna gloriantes convivia aliomm devitant, com se ipsos intus purgare debuerant ezemplo Domini dicentis : medice, cura te ipsum prius. Agueiinus : Alii sobrietatis causa exeommunicantes alios, non intelligentes, peccata aliomm aliena, sua autem propria esse.

*) RqpiL ptsloiml. m. 89. ^ Statt aod. aot o. 78 (40). •) Syn. L Patric. o. 18. *) Syn. I. Patrio. c 8a

(e) emiagumuU : 6. (g) Pml^riuM : 6.

(f) P«fmiw : 6.

Cap. 7. 8. 9. 10. 11. IS. 18. 14. 181

Cap. 11. De eo, quod non ^xcornnunicanäa äuni, quae in

maceUo veneunL

(V«t VL 64.)

Paulus ^^) : Omnia, qnae in macello Teneunty maDdncate, nihil interrogantes propter consdentiam , qnia Domini est terra et plenitado ejus. Item ^^) : Si quis tos yocat ez in- fidelibüB ad cenam et ynltis ire, omne qnod ante tob ponitor, mandücate.

Cap. 12. De eo, quod non tarn eeca ’et potus, quam eogäoHo

ei opus pravum hominem maculafU.

Sinodua : Non tarn esea et potns nocent, quam mala cogitatio et opns pravnm hominem macalant, sine alio enim potes esse, sine vero te ipso nnnqnam.

Cap. 13. De heretieia excommunieaiie.

Smodus Bomana “) : Clericns hereticorom convivia et sodalitates evitet. Item ^ : Com hereticis non orandom. In kietoria eceleeiasHca ‘^) : Sunt qni audiemnt^ qood Johan- nes disdpnlns Domini apad Effesnm, cnm balneas lavandi gralia fiiisset ingressns et vidisset ibi Cerintnm exsilnisse , continno fertar et discessisse non lotns dicens : fngiamns hinc, ne et ipsae bakieae cormant^ in quibns Cerintos lavat inimicns veri- tatis. Item in eadem : Policarpns Marciano aliqoando com occnmiisset et dicenti sibi, agnoscis nos^ respondit : agnosco, agnosco primogenitom satanae.

Cap. 14. De eo, quod bom eine maUe et mali eine bome eeee

non poeeunL

In tritnra areae grana sob paleb premnutor, nee aliter nisi per ventom secennmtor; ita hnnuunim genas mixti in

*) 1 CoriBOL 10. ▼. Sft.

“) A. •. O. T. «7.

«•) flirtt aed. aat €^ 70 (80).

tt) A. a. O. c TS (8S).

«•) EoMb. m. S6.

18S LQmt XL.

saeoQlo habitanty qaoadnsque yeDtiUbro siio Chmtos frnmen- tum a paleis segreget, hoc est jnstos a peccatoribos. Item : Flores inter spinas oriontar. Item : Bosa, quae redolet, cre- seit cum Spina, qnae conpniigit Adam daos filioa gennit primos, habait nnnin electnm et altemm reprobnm; Abraham qnoque dnos filios gennit, babnit nnnm electnm, altemm antem neqnam. In arca tres filii Noe erant, dno electi fnernnt et nnns reprobns; Isaac dnos filios gennit, bonum et reprobnm; Jacob XII filios gennit, ex bis nnns per innocentiam venditns est Joseph, alii XI fherunt venditores et homicidae; Christns dnodecim apostolos ele^t, nnns eomm proditor salvatoris et electoris sni fnit. Item VU diaconi ab apostolis ordinati snnt, sed sex in fide manentibns nnns eztitit anctor heresis Nico- laitamm. leidorue ^) : Varüs speciebns constitnitnr taber- nacnlum, partim spedosis, partim vilibns; per qnod demon- stratnr, alios sanctos, alios esse peocatores in eoclesia.

Cap. 16. De eo, quod meUua est eeeedere a malü, ne eimd

juü cum {Ute pereaL (Vat. YL So.)

Noe predpitnr cito introire in arcam, ne cnm malis mo- riatnr. Item angeli Loath de Sodomis traxemnt, ne simnl cnm illis periret. Item popnlo Israel in Babilone dicitnr : ezite de medio Babilonis. Dens Moysi et Aaron ‘ait : exite et separate de popnlo hoc, qnia delebo enm; David rogat, ne simnl tradas me cnm peccatoribns. Item Sinodus (h) : Omnis clericns, qni Indnm spectare desiderat, degradetnr. Item ‘*) : Qnicnnqne clericns in hello ant in rixa mortalinm et gentinm Indis mortnus fnerit, neqne obUtione, neqne oratione postn- letnr (i) pro eo, sed in manns inddat jndids, sepnltnra tamen non privetur. Agueiinua : Qnicnnqne matris ecclesiae sinn nntritnr et snb nmbra alamm Dd tegitnr, nntrimentis malo- mm et defensione demonnm longo discedat.

») In Ezod. e. 60. §. S (Opp. od. Anral T. V. p. 896). <*) Ifatrit m. 48 eitirt dietes Kapilel alt ex Sktod. JImmm.; e. 4. C. XXin. qa. 8 betaielmet es naeh Buroh. IL 288 : ex C^ne. Trikmr. (h) Dieeer AbMdinitt fehlt in 6. (i) Jtprtoiimr : S.

üb. XL. Cap. 16. 16. Lib. XLL Cap. 1. 2. 8. 198

Cap. 16. De eo, quod mm nocet honü mori cum malis.

(Yst YL 66.)

Christus cum malis depntatas est, pene omnes martyres iDter malos moriuntar. Item Jndas Machabeus obtulit pro viris cadentibus in belle cam malis.

Liber XLL De commendatioiiibns mortnonun

(Capitola X).

Cap. 1. De commendaiüme principü non mutanda.

(Tat. VI. 106.)

Jacob moriens dedit partem ap^ Joseph filio soo, nee fratres ejos rnntaverant. Ortgenea in annalibns Hebreomm ait : Moyses oommendavit hereditatem Jethro sacerdoti Ma- dian in terra Chanaan, et firmata est. Jesns moriens tonicam suam Johanni commendavit. In chronicia : Bex moriens regnnm snnm Bomanis commendavit. Hieronimua in libris de statu monacboram Aegipti ait : Quidam princeps moriens testamento agellum jnxta dvitatem commendavit ac monachis civitatis commotare conantibus, causa delata venit ad episco- pum. Ipso adhuc ignorante, quomodo judicaret, nocte se- quenti appamit angelus in forma commendantis agellum, qui dixit : firmetur t^stamentum episcopi, qui mutet testamentum, anathema est.

Cap. 2. De principe aut epücopo sua propria commendante.

(Vat VL 106.)

Sinodus : Omnis princeps potest commendare sua pro- pria ad mortem. Sinodua Anchirüana (a) didt : Episcopo liceat commendare vestimentum, quo utitur, et agipam et tazam.

Cap. 3. De eo, quod non liceat principi commendare res

ecdeeiae,

(Vat VL 107.)

Hieronimue in Quaestionibus ait : Jacob episcopus Hieru-

(a) iindbort^oiMi : 4.

1 84 Liber XLL

salem caihedram episcopalem iDtactam et iDdivisam reliqnit heredibuB BucceBsoribos. PetraB Antiochiam firatribuB reliqnit Balvam^ ut in historiaram libriB legitnr. Hieronunua : Tmiica Domini inconBOtüiB erat; Bignificat ecdeBiam in morte princi- piB nnllo modo loBam. Binodua : OmniB prinoepB chriBtianaB» nt invenerit ecdeBiam^ sie derelinqnat; niBi conBensn deri- comm nihil in morte commendet, ne maledictionibns post mortem gravetor.

Cap. 4. De eo, quod poUti princepe eommmidare alijua de

rebus eocleeiae, (Yst TL 108.)

ßüwdus Htb&meneü (b) : PrineepB in sna morte etiam de rebnB ecdesiae commendare potest, hoc est pretiam an- dllae, Bive de mobili subBtantia, Are de agro. SinoduB Aga- thenn» (c) ait : Sane Bi qnoBdam de BerviB ecdoBiae princepB donaverity placeat a snoceBBoribuB confirmari; quod tarnen jnbemnBy nt non ezcedat nnmemm XX Bolidomm argenti (d), modnmque in terra domnncnlam (e) ortolumqae , qnod jam ampIiuB Bit datom, poBt mortem prindpis ecdedae revocabit Sinodue Hibemensü ait (f ) : Testamentam epiBCopi Ave prin- dpis OBt X Bcriptoli (g) Bacerdoti danti Bibi sacrifidum^ Bagnm panperi, viaticnm dbi viduae, commune voBtimentum miniBtro, et haec tarnen firmentur a deridB.

Cap. 5. De eo, quod epiacopus omnia sua commendare poterü, oui voluerü, wOiü auiem de rebus ecdesiae.

ßinodus AnHockiae ^) : In vita epiBCopi qui praeoBt eo- deuae ab ecdoBia fidelcB Bua omnia Bdant et fideloB ab epi- Bcopo propria epiBCopi (h). üt d contigerit epiBCopum

«) C. S4 (Dionyi.). fliehe oben XXXYII. 89. Aam. w).

(b) Bik. fthH in 6. in seiner Anigabe der Opp. Petrieil

(c) DieMT Abwdmitl fehlt in 6. (Lond. 1656) p. ISO me Cod. 7 mit»

(d) mr$., «f mm Xii weHMi : 4. nnd lieet hier acrifmli, Jetrt iit fai 7

(e) m od mm m it «•» m cJwkeiB mUrm nur. nooh leebar : teri . . «li; iflMMe. : 4. fmleB : 6.

(f ) iism. Tui. : 6. (h) 1« eil« Ue ifiMopt : fthH

(g) WenMOf theih dieeei Kapitel Antiooh.

Gap. 4. 6. 6. 7. 8. 186

migrare de hoc saecnloi certis existeotibüs rebus , qnae sunt ecclesiae; sciant^ ne ipsae conlapsae depereant, nee qaae pro- priae probantar episcopi^ sub occasione pervadantar ecdesiae. Jnstam namqiie est et acceptum coram Deo et bominibus, nt et sna episcopus quibas voluerit derelinquat, et qaae ecclesiae sunt ; eidem ecclesiae conserventur (i). Origenes : Omnis habere propria princeps debet^ qnibus alat panperes et eos, qui sibi ministrant Tel filios, si habnerit Ut’) ne ecdesia aliquid patiatnr incommodnm , ne (k) episcopns snb occasione proscribatur ecclesiae et in causas incedant(I); qni pertinent ad enni; et ipse post obitam maledictionibns ingrayetur.

Cap. 6. De eo, guod tnonachua nihü cammendare potest, nin

permissu abhtUü. (Monao. L 112.)

Bamani dicnnt : Nihil monachus in morte sna commen- dare potest, sed relinquat omnia abbati. Cum enim in vita sna nihil proprium habet, qaanto magis in morte ? limn : Qui in vita nihil sine permissn abbatis fecit, cur fhr invenietnr in morte? Qui enim dat et qui accipit, et für et raptor est.

Cap. 7. De manacho pauca eommendatUe, sed permiasu aiboHa.

(Monao. L 118.)

Oriaenes : Omnis monadins sine abbate et aliquando, si abbas sit absens^ licentiam nullius rei habet; si vero abbas permiserit; pauca commendat In vüa monaoharum : Quidam monachus cuidam fratri casulam commendavit in morte sua, qui absente abbate non recepit^ donec angelus in forma ab- batis yenit, qui diadt : sume hoc.

Cap. 8. De degenie sub eensu nihü eommendatUe.

(Vat VI. 109.)

Binodus (m) Hibemensis (n) : Sicut sine permissn abbatis

*) Cono. Antiooh. o. 24 (Dionys.). (i) Das Folgende bis : si habnent (1) inciätmi : 6. DioDTS.

fbhlt : 8. 4. (m) In 6 steht Folgendes Toran :

(k) Mas : 8. 4. 6. Dionys. /« viim momatkormm, Qmimm

IM

monachnji nilul commeDdire andebit, its dq;eii8 sab potestatem non habebit donare afiqoid in morle soa, nisi jn- bente (o) domino sao.

Cap. 9. De degmUe mb emuu «na eammmdamU.

(Yst YL 110.)

SmoduB HA&mmm» (p) : Si qins ftierit sab censa regali aot abbate et oommendaymt ali<iiiid, n audierit et tacaerit dommiis U (q) diebns, non potest retrahere, sin yero, imtom erit (r).

Cap. 10. De eammsndatüme w mli er ü degen iie im (s) eonjugio.

(Yst TL 112.)

Bmodua Hibemensü (t) : Si vir ejus tacaerit 11 (n) die- bns, ne (▼) retrahet, qaodcomqne dedit, si vero non tacaerit^ irritom erit ejus testamentom (w) praeter corporis sni rationem, et sagnin et yaccam com corpore suo, si habnerit, eodesiaey cm servierit, qoamdin com yiro sno füerit, ez cdnsensa viri tertiam partem snbstantiae saae dabit, sed vir ejus cetera vero viri sni et fifiomm ejns emnt (x).

(n) m. fehH : e. (o) immmtuit : 6. (p) HA. fehh : 6. (q) ü fehh in aUen Mimiicaripton «olier 7; mm immuu§ imcmtriif fpMf- mmdienif «mi f. . . . : 6. (r) In e folgt ein Kapitel : ih

(s) jmI : 8. 4. 6. 7.

(t) BA. feUt : 6.

(n) n fehh In allen li auua cf ip ten aoiaer 7; pAtudmm : 6.

(t) fM» : 6. 7.

(w) Statt dea Folgenden ilekt in S : iMty mim pmd mjm Müvr. 8i

Blnodoa.

Pner in paeritia ant poella nolente patre nnOo toIo ae conaliiBgere Takt» nihil donahit, nihil commendahit; ai antem adolererit et aliqoid propriom haboeriti qnod non de enbatantia ait patena ^ Deo oommendaie inalehit (Vst VL 11).

4M fiti99 m am üm^fttftm (x) In 6 flehen nodi iwei Ka|nlel :

md mktrmm aUaüi Sinodoe. monadiaa alüngaa abbalia ad alinm abhaleni ezieiit, oommeadahit ae

Lib. XLL Cap. 9. 10. lab. XLII. Cap. 1. 3. 8.

187

Liber XLII. De ecdesia et mniido (a)

(Capitnla XXXH).

Cap. 1 (b). De vera ecdesia mm habente wüi tria.

(Vit VL ».)

Hieronimus : Tria tantom ecclesia custodit et Dotrit : theoricam et actualem et penitentem, ultra nee sumit nee castodit ecclesia.

Cap. 2. De tribua, quibua ecclesia non debet tOL

(Vat VL 8.)

Origenes : Tria debet ecclesia dona iniqnornm non re- dpere, qnae reprobat altissimns, et aliena non raperO; et pre- timn sanguinis innocentis non recipere, nt pretinm sangpiinis innocentis non accipietis (o).

Cap. 3 (d). De ecclesia non denudanda a mundo.

Oregorius : Si qnis ecclesiam Dei denundaverit, anathema sit. Binodus Agathensis ‘) : Si quis firandayerit ecclesiam Dei, peregrina ei commnnio tribnatnr. Sinodus (Matrit. ID. 25) : Fnres et latrones et raptores de ecclesia ejiciendi sunt. Item sinodus Vasensis ‘) : Si fraudaveris amicum, furtum est, eccle- siam vero fraudare sacrilegium.

^) Cono. Agaih. c 6.

*) Conc Vaaens. I. e. 4. atriqne, hoc est, dabit omnia raa propria abbat!. NoTissimo aatem relioquetor oorpus sqqid et yesti- mentom oommmie et Taa, quo bibit, et raoca aut pretinm ejus et eqiiiia, quo sedet; cetera prior babebit, quo- modo enim prior offerre poteet Tiati- com Titae, com recessit ab eo. — De €0f qm reirahii, ptod Deo eom- mendavU. Sinodot. Qnodcmiqae datam fherit ecdesiae Dei qnocmi- qae modo, non patimur ab ecclesia

alienari. AnAerdem AosKOge aus Hieron. und Augnstin.

(a) mumdUMuM : 6.

(b) In 6 c^ht ein Kapitel voran : De natnine eeelesiae ans Isid. Rtym. (Vat VI. 1).

(c) In 6 folgt ein Kapitel : De eoj qtud quaerendi euni defenMone ad defendendam eeetenam, Smodtu niemui = Afric c 76 (Vat VL 4).

(d) Dies Ki^itel fehlt in 6.

188 Lflmr XUL

Cap. 4. De epeUsia paiimte nudarC

Lucas *) in evangeUo : Et ab eo , qoi anfert tibi vesti- meDtam, etiam toDicam^ noli prohibere; omni enim petenti te da; et qni anfert , qnae tna sunt, ne repetas ab eo. Patdua ^) ad Carintkiaa : Qnare non magis injnriam aoci- pitis? Qnare non frandem patimini? Sed vos injnriam fad- tis et firaudatis et hoc fratribns. Fdagüu : Ac si diceret^ cnm inlatam injnriam secnndnm praeceptnm evangelii et Domini exemplo patienter snatinere debneratb, vos e contrario non Bolum non anffertis, sed etiam non facientibns inrogatis. Nechias ait : Si debitor inrogandns vel ezigendns est, differ, si jndex interpeliandns est, intermitte. Hüranimis^) : Co- lumbk si viderit aliam avem rapere pastnm pnllomm snomm, non movet pennam neqne nng^nlam neque rostmm neqne cro- citat Sic ecclesia, qnae vera colnmba est^ rapta non repetet Or^enes : Sicnt ovis tonicam snam dimittit tondenü se, nee aperit OB snnm, sie ecdesia raptori et tollenti tonicam ejns debet dimittere; qnanto de terrenis deminnitnr, tanto de spiri- tnalibns angetur, et qnantnm terrena qnaesiverit ant conten- derit; tantnm de spiritalibns diminnitnr. Inde dicitnr : Qni terrena contendit^ celestia non possidebit Äguatinu» : Si qnis perdiderit aliqnid et dixerit : Dominns dedit^ Dominns abstn- Üt’; pro ista sententia Deo pladta ant coronam acdpiet, si jnstns; ant indnlgentiam peccatonmi; si peccator. In evangeUo Mdthei^) : Et ei; qni vnlt tecnm in jndido contendere et tonicam tnam tollere; dimitte ei et pallinm; id est; ut nemo ezcnsaret honestatem et frig^s in nndanda se.

Cap. 5. De conientions prohtbenda cuf» juetü injusiüve. Saloman ‘’) : Ne contendas cnm impiis. leaiaa *) : Eoce

*) Lac 8. ▼. 29. 80.

«) 1 Corintii. 8. ▼. 7. 8.

*) Commeot in Oteae Lib. II. o. 7 (T. VL p. 77); Monac. I. 119.

t) uMl 8. ▼. 40.

*) Prorerb. 94. ▼. 19.

*) JenuM 68. t. 4.

Cap. 4. 6. 6. 7. 8. 9. 189

ad Utes et contentiones jejanatiB. Patdua ^ : Com enim inter ▼08 sit zeliiB et contentio, noDne camaleB eBtis, et Becnndnm hominem ambolatis?

Cap. 6. De ecdesia tU totwn nan rapiat.

Pars tantum dabator AaroD sacerdoti a popnlo, suburbana tantam triboi Levi dabantar. Salomon ^^) : Da partem kis, qui sunt VIII et his^ qoi sunt VII. Hierohimua ^^) : Haec est pars ecclesiae, qnae oetava est, et pars relinquatur man- dialibns, quae smit VII. Binodua : Nnllum oportet fraudare filios ant fratres ant propinqaos. Item : Ecclesia nonnisi partem Dei accipiat, cum enim heres mnndi (e) venerit^ retra- het ea, qnae mnndi snnt

Cap. 7. De eccleeia debente oblata servare propriis heredtbue.

Romantik) dicunt : Ecclesia servet ea, quae dantar ei usque dnm yenerit filins offerentis aut frater ant propinquns, et omnia in jns antiqunm revertentur.

Cap. 8. De duabtse eccleeiis cofUenderUibua agrum unum.

Binodua Hibemensis (g) : Ager inqniratnr in scriptione duamm ecdesiamm, si in scriptione non inveniator, requiratnr a senioribus et propinquis, qnantum temporis fuit cum altera, et si snb jubileo certo mansit, sine vituperatione maneat in etemum. Si vero senes non inventi fuerint, dividant (h).

Cap. 9. De jure eccleaiae non pereunie , licet muha tempora

transierint

Binodua Aurelianenaia ^’) : Si episcopus humauitatis ob- tenta villulas (i) clericis yel monachis praestiterit excolendas

*) 1 Corinth. 8. ▼. 8. »•) EodM. 11. ▼. 2.

“) YergL Comment in Ecolessast XL 3. ^ Aarel. L o. 28.

(e) mmtdialii : 6. (h) agnm Ml«r m, ei aiiera , ad

(f) ImHhUio tUmana. ßeeUs. prcpmquiar^ dei prel^iMi, qumUum ’ ^’ juüceM Jitdieovermi : add. 8. 4.

(g) 016. fehlt : 6. (i) mneoku vel ierrula$ : 6. Anrel.

190 über XUL

vel pro tempore tenendas, etiamri longa temporam tpatia transire comprobantnr , ad eoclesiam revertentor. In histcria eccUsiasHca ^*) : SanximaSy si qaae domns Tel agri vel qnae- Übet praedia a ChristianiB direpta sunt, sive sab fiscum rega- lern sive ib dona conlata sant^ haec omnia in antiqaum jus Christianomni praecipimns revocari domimsqne nniversa re- stitni. In Chronicia ^^) : Diodetianiui rexit “^"^ annis, divinis libris adnstis bona Cbristianonun diripi jnssit; coi Galerins successit n annis, Galerio ConstantiniiB XXX annis, qni CbristianiB licentiam dedit libere congregari et bona eonun post mnltos annos Ulis reddi.

Cap. 10. De cupidüaie (Uünarum verum prokibenda.

(MoDAO. L 198.)

Isaias ‘^) ait : Vae vobisy qni jnnptb domnm ad domom, Yillam ad Tillani; agnun ad agnun copnlatis. Rropheta ^) : Vae ei, qni mnltiplicat non sna. In evangdio : Facies paa- pemm demolitis. HieranimuB : Nolite aliena appetere, ne propria amittatis. Oregoruis : Veras pastor est, qai sna pro pria cnstodit et aliena non qnaerit

Cap. 1 1 . De eo, quod non liceat ecclesiae mmere^ danda onmto.

(Vit VL 7.)

In lege Mayeit : Divisa hostinm spolia popnlis l^^ns, et praecepit, partem Deo ab ntrisque dari, partem scilicet bellantinm Deo, et Aaron et filiis ejus, partem vero reliquae multitadinis Levitis Dens dari praeeepit; Daniel snmpsit munera regis iniqui; David dedit partem spoliomm Phili- stinomm tabemacnlo Dei. Dens jubet Eleazaro sacerdoti, nt ▼asa chorae igne concremata scrotarentar et adfigentor in laminas altaris. Binodua : Non debet ecclesia qnaerere et data respuere.

*) VagL oben XVIL 15.

**) laid. Chfonio. o. 97—99; nahe oben XVII. 16.

•») 6. T. 8.

■*) HabM. 2. T. 6.

Gi^. 10. 11. IS. 18. 14. 191

Cap. 12. De blasphmnanda ecclesia a munditUOnis.

(Vat. VL 8.)

Isaias ^^) ait : Embesce Sidon , ait enim m’are ; Sidon qiiae yeneratio interpretatar, id est ecclesia, mare autem miin- dum significat. Patdus ^) : Nülli dantes offensionem, ut non yitnperetar ministerinm nostrnm ab his, qui foris sant. Item ^) : Nonne nomen Christi blasphematnr per tos? Item ^) : Providentes bona non solmn coram Deo^ sed etiam coram hominibus. Hieronünus : Com peccaverit ecclesia^ re- probator a malis. Agustinus : Cnm bene facimus, laudem a Deo adqnirimnS; qnae laus vitanda a nobis; cnm vero male fadmnsy vitaperationem nostri a malis sine reverentia habemns.

Cap. 18. De increpaiione mundtalium ah ecdesia,

(V»t VL 9.)

Paulus ‘^) : Peccantes coram omnibns argue. Chrietus **) ait : Vae vobis, scribae et pharisei ! Paulus ^) : O insensati Oalatae, quis tob fitscinavit (k) ? David ^) : Stulti aliqnando sapite. In apocalipsi^) : Qaos amO; arguo et castigo^ emn- lare ergo et peniteutiam age. Johannes ^ bapt. : Progenies viperarum, qnis demonstravit vobis ftigere ab ira fntura. Hieranimus : Nihil boni gerentes^ malo estis intenti (1).

Cap. 14. De alumnis ecdesiae,

Sinodus Narienensis : A suo monasterio sola pietate

“) 28. ▼. 4.

*^ 3 Goriiith. 6. ▼. 8.

**) Ep. ad Boman. 2. ▼. 24.

■•) A. a. O. 12. T. 17.

•*) 1 Tim. 6. T. 20.

•*) Matth. 28. ▼. 18.

**) Galat 8. t. 1.

•«) Pialm. 98. t. 8.

«) 8. T. 19.

*^ Malth. 8. ▼. 7. (k) üeber «fasoiiiaTit« steht in 8 rUHmm dthmü. Sinod. agatfaensiB die Qlowe i mr ftm wri km. (c. 18), ih 9umeiyii$ ekricanm m«

(1) In 6 folgen swei K^itel : ik fnüforndis. Sinod. azelalentis (Azan- stuemlari^ug quoHn meeipert «iidha- aio. L c. 8).

19S

Liber XUI.

patimur traüsire filium, cum jiucta eyang6lii praeceptom paren- tibns oportet Biibimnistrare Decessitatem ; post obitum vero eomm nisi ad anuin transeat monasterium , a nobis alienns babeator. Christas non dimisit discipüliim säum ire ad sepe- liendüm patrem. Sinodus Nicena ^) didt : Si quis in mona- sterio nntritas est et usque ad summum Stadium aaditionis (m) edoctus est, et postmodum discesserit, nisi de novo rever- tatnr, desertoris et peccatoris crimine condemnandus est Hi^ r<mimu8 : Quicumque sab regala nutritas et edoctas fuerit^ in ecclesia aliena non recipiatar. ÄguHimu : Füiole, obi summa didicisti; permanere illic debes, nee desertoris nomine yagas ▼oceris.

Cap. 15. De tribus ab eceUsia rejuirendü.

Hieranimua : Tria ab eodesia requirenda sunt : monachus in ea multis annis moratus et conversatus, et alunmus ad gumma studia edoctus, et penitens a sua penitentia discedens.

Cap. 16. De ecclesia non retinente alijuem per vinu

Andreas in passionibus apostolonun didt ad Ermogenem (n) : Non est nostrae disdplinaei ut convertatur quis invitus (o). Paulus suadet, non iraperat, rogat, non deterret. Christus deserit sedem legis et secutus est Mariam et Joseph. In väa monacharum : Quidam episcopus ait de quodam alumno de- sertore sui monasterii : Non maledices ei in quantum alumnus est, nee benedices ei, in quantum desertor. Sinodus : Si quis sua voluntate discesserit, notetur coram testibus et relin- quatur Deo.

**) Vei]^. liiiwan QeMh. 8. SS6 und 889» and Mr. 21 unter den

nr Getoh. d. Toigrstianitftlien

Kfn^TMm des ConeiL Tribor. in Kirohenreohtiqndlen, 8. 178.

(m) Tu rf i tf w w » : 6.

(n) Jae^huB md Brmtogmmm : 6.

(o) In 6 folgt hier : In conflieta aaTestri legitnr : Inter hiunana di- ▼insqae lerntU hoo intereet, qood homana ooecta tont, dhrin» Tolmi- taria; Deoa enim mente eolitnr et

hominb alfeeta Teneratar» qua de re non neoeaaitate eoaeloa, aed Judioio, libeioa Ten» Beii Chii- itianoa jndieamna^ neo hnmano metn ad Deom aooedere» aed rationahfli oonaidentione magia petere^ nt atiania aodentnr. Panloa . . .

Ci^. 1& 16. 17. 18. 19. 198

Cap. 17. De pretio ecdesiastiei minüterii nan juerendo ei

de penitmtia nan (jkdmütenda. (Monac I. 196.)

Hieronimua : Doctrina et baptismum sine pretio et sine detentione debent impertiri, noD ita peniteDtia^ quae semper observaDda et imperaoda^ ne aboletur.

Cap. 18. De eo, quod non comedendum, neque bibendum, ne-

q%ie dormtendum in eccleeia. (MoDM. I. 240.)

Sinodus Laudicensia ^) (p) : Non oportet intra domuxn Dei cibum camalem comedere nee accnbitus ad dormitionem stemere, iinde Chiästus vendentes et ementes eztorqnebat di- cena : Domus mea domns orationis vocabitnr (q).

Cap. 19. De divüione parochiae inter episcopos.

(Vax, VI. 16.)

8inodu8 Sardinensü ^) ait : Eqnaliter inter se dividant episcopi, ubi ambae partes fiierinty id est alia loca ad iUam, alia ad istum pertineant ; ita ille dividat; qui plns temporis in episcopatu habet et minor eligat. Qaodsi forte unus fnerit locns^ ad eum pertineat, cui vicinior invenitor; qaodsi amba- bus cathedris eqnaliter vicinus est, ad eum pertineat, quem plebs elegerit; quodsi antiqui catholici suum yoluerint, et Uli suum, qui nnper conversi sunt, plurimorum yoluntas pauciori- bus praeferatur. Si autem partes plebis equales sint; majoris temporis episcopo deputetur. Si autem plurima loca inveniuntnr, in quibus ambae partes fiierint^ ut non possint eqnaliter dividi, vel si inpari numero fuerint, vel quodcunque remanserit, hoc in eo servetnr, quod superius dictum est, quod de uno tractaretur loco.

*^ Laodio. o. 28. **) Afrio. o. 118 (Dionyi.).

(p) LamdactntU : S. semdemän «< eone&nUa $eeiuUu, Bi-

(q) In 6 folgen drei Kapital : Ut nodos. Qnifqois andet seindere nni-

eot quod nan aporiei de reitgiant htera tatam quam nemo hominom eolrere

Inrena ieeiari (Bibelcitat) , De die- vel reprehendere poteet, «nathema

eardaniilm» r^ieiendit ab eeeL Sinod. sit ( Vat VL 10—14). arelatensis (II. e. 50), De tmUale nan

Wagg«r«ehl«b«n, Irisch« Kanon. Snmml. 13

IM Ub«r XLII.

Cap. 20. De eo, quod mdior dMno quam ducordia.

(Tat VL 17.)

Sinodus : Melius est dividere, quam Bemper diacordare, diviaio enim praeatat pacem, discordia vero destrait.

Cap. 21. Db Bcelesia vd parochia umua manasterii nan di-

videnda. (Tat TL 16.)

In lege nnum aacerdotiiiiii fmt et unna aacerdos; quando enim diviaum est aacerdotiam, in culpa popnli repntatam est, et minatnr Dena vindictam in popnlnm. Nota cum taber- naculom deaolveretar, ceaaabant hoatiae et holocanata, com antem conjungeretur, tone hoatiae in eo Domino eraiit Item : Tonica Christi non divisa est, significat ecclesiam Dei non divisam, qnia nna fides et nnum baptisma. Vestimenta autem significant partes, mundi milites lY evangel., satanaa primus scidit unitatem; unde multae ortae sunt divisiones in mundo. Nota, quod ante legem nnum jubetur altare Noe et Abram ponere, si in diversis locis ponatur; ita post legem natura ad naturam jungitur.

Cap. 22. De quanto mala fnerentur projedoree infantum in

ecdeaia DeL

Sinodus Hibemensis : Quicumque infantes in ecciesia Dei projiciuDt ignorante abbate, si in ea episcopi sunt sepulti, aut praesentes sint, m annis et dimidio peniteant. Si vero homi- cidium in ea fecerint, VII annis peniteant Unde hoc sumptum est, quod episcopus VII gradus habet et ecciesia septiformis est, si vero non habuerint episcopos, sed parva sit ecciesia, auno et dimidio peniteant.

Cap. 23 (r). De majore tpisccpo divtdenie et minore digente,

Sinodus Romana : Episcopus major dividat et minor elegat, quia Abraham divisit, Loath tantum elegit

(r) Dies Kapital ateht nnr in !.• Teigl. oben o. 19.

Cap. 20. 21. 22. 28. 24. 25. 26

195

Cap. 24. Db infantibus in ecelesia prqjectis.

Eadem Binodus (8) : Filius allatas servus est ejnsdem, nisi depretiatnr, nee noxa ejus maculabit ecclesiam, si proter- vus sit, si tarnen, in quantnm valet, corripuerit filius allatus eoclesiae. Si intra C dies ab ea discesserit, nnllam potestatem habebity sed ad nntrientium jus pertinebit ; si ecciesia pecuniam sumserit a parentibns in quantumcmnque nutrientinm more parentum erit filius, si infans mortnus faerit per negligentiam, VII annis peniteant, quia Christum necaverunt Hinc alii judicant, nt VII annis peniteant, qui infantes projieiunt, ut, quantutn malum infizerint in eeclesia Dei, tantum accipiant.

Cap. 25. De quaerefntibua pecunias vituperandia.

Binodus Romana : Qui ambulat inter fratres in forma egentis, petens aliquas res, non recipiatur a fratribus, nisi commendetur ab aliquibus cognatis catholicis. Binodus dicit : Qui facnltates ecclesiasticas subsidio vitae congregant sub nomine miserieordiae, tollatur ab eis auctoritas, si neminem captivorum redemisse comperiuntur, et quod acquisierint, in redemptionem captivorum distribuatur, et alieni a Cbristianis fiant, donee penitentiam trium annorum agant Pairicius ^) (t) : Si quis redemptionem captivi inquisierit in plebe suo jure, sine per- missione abbatis, meruit excommunicari.

Cap. 26. De collectura pecuniae non vituperanda necessitate

cogente*

(Vat VL 20.)

Pairicius ‘^) (u) : Si quis acceperit permissionem ponti- ficis, et collectum sit pretium captivi, non plus exigat, quam necessitas poscit. Si quid supra remuiserit, ponat super altare, et indigentibus detur et captivis. Item (v): Si quis colligit pecuniam sub nomine misericordiae, non andeat spoliare ec- desiam Dei, sed reges et plebes, quibus melius est dare, quam recondere.

••) Syn. L Patrio. c. 1.

*i) Synod. I. Patric. c. 4. 5. (■) Dies Kapitel fehlt in 6. (t) PaUriuM : 6.

(n) PiUerm» : 6.

(t) Dieter Abeehnitt fehlt in 6.

13*

196 Über XUL

Cap. 27. De eceUsia ligaJhim solvente.

Sinodus (w) ENhemenaie : Si eoclesia solverit yinctain de vin- culo, det yinciila pretii penitentiae super eom, si vero ille non impleverit penitentiam, et fecerit aliquod malum, non veniet midedictom super ecciesiam Dei, ecclesia enim habet potestatem ligandi et solvendi, et libera est, et unusquisque in eam debitor est

Cap. 28. De ecclesia degenie sub censu, ncn solvente vinctum,

E{u[em{x) Sinodus : Si ecclesia sub censu regis deguerit et mundialibus quibusdam fnnibus constricta sit, non est digna solvere yinctum, nam si solvent^ reddet debita delictorum ejus.

Cap. 29. De libertaie ecdesiae caiholicae non reddente debüa

maloTum.

Biademij) Sinodus : Non reddet ecclesia in tribulatione delicta aliorum; sicut non venient delicta daemonum super Deum aut angelos ejus, sie non venient delicta membrorum diaboli super membra Christi, id est super sanctos, nee mona- chorum fugientinm ab ecclesia^ neque peregrinorum pessimonun, neque eorum, qui ejiciuntur super ecclesia^ id est coOectomm maiomm, nee cognationum mundiaüum, sed mundiales delicta aliorum mundialium, quae commiserunt in ecclesia, ecdesiae reddent; similiter maü firatris delictum non maculabit firatrem religiosum sive spiritualiter sive mundialiter in delicto ejus reddendo.

Cap. 30. De ordine delicti fratris peccantis.

Eadem (z) Sinodus : Primum delictum uniuscujusque mali hominis veniet super substantiam suam et peoonti secundum, si non habuerit substantiam aut pecora, veniet super regiones snas, si non habiierit regionem, veniet super regem suum, si non habuerit regem, veniet super eum, qui arma dedit et vestimenta illius, qui delictum fecit, sin vero, postremo veniet super illum, qui cibavit illum et lectum dedit Si vero nihil

(w) Das Kmpitel fehlt in 6. (y) Dat Kapitol fehlt in 6.

(x) Dflsglaiohen. (i) Desgleichen.

Cap. 87. Sa i9. 80. 81. 88.

197

de his Omnibus inveniator, et delinquat in ecclesia, quaera- tur a rege maximo provinciae, in qua est ecciesia ista.

Cap. 31. Da culpa peccatorvm non veniente super ecdenam,

etiamst pascat eos,

Sinodus (aa) eadem : 8i ecciesia dederit cibum illi, qui delictam fecerit, non veniet delictnm mali hominis snper ecclesiam propter cibum datum ab ecciesia malo homini, quia columba vera est, columba enim non suis tantum puUis mini- straty sed omnibus avibus aperientibus os suum; ita omnibus servit ecciesia, Domino dicente: Estote perfecti^ sicut pater ▼ester coelestis perfectus est, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, super justos et injnstos.

Cap. 32. De mundtaltbus non jurantibua super decessorem

ecdesiae,

Sinodus eadem (bb) : Defendit se ecciesia etiam post obitum principura suorum, et non juratur super iUam/id est, super decessores, quia viva sunt verba illorum. Hoc exem- plo sanctae scripturae: Et patres nostri narraverunt nobis, non sunt occnitata a filiis eorum. Et illa jurat super mortuos mundiales, et ideo non juratur super illam^ quia libera est, et non ergastulum (cc).

(M) Das Kapitel fehlt in 6.

(bb) Desgleichen.

(co) In 6 folgt ein Bach : De irUm mit sehn Kapiteln : De nomims iribut (Isid.) [in 7. Bl. 177^ sind die ersten Tier Kapitel ebenfalls enthalten, im ersten steht im Anfang über «ctirMie* die Glosse : ^dadtou*]. De nmmero tribuM jwia (Bibelstellen), De ean- MangmMÜaie m una tribu (Isid.), De

Bf rm ttJMTMtn Af m nmmmiätm maam

(Isid.), De difermUia tnler poptilMM ei plebem ei Irihum (Isid.), De genea- logia iritme Juda eetMndum Maiheum, De geneal, irih. Jud. eecund. Imeam, De htmiMäme fiUarwm David (Üb. regnm), De differentia g emealogiae evangeUorum (Hist. ecoles.), De so, quod omma palrie non habentU filimm debeniur wro ßUae »mae pogi wMHem euam in unn trihu (Tobias).

198 Ub«r zun.

Liber XLin. De locis (Capituia vni).

Cap. 1. De eccUsia ab mfideltbus nan fundandtu

(Tai YL 86.)

Sinodus (a) : Si quis ingressuB fberit locam, non ab in- fidelibuB ant a laicis, sed ab ecdesia fundatar ecclesia.

Cap. 2. De edißcante ecelesiam in terrüario alicujua epücopu

(Vit VL M.)

Sinodus Arusicana ^) : Si quis episcopus sive aliquis edificaverit ecelesiam in territorio alicDJUB episcopi, hujus ecdesiae coDsecratio reservetur ei^ in cujus territorio edificata est^ et gubematio ejus ad enndem pertinebit, sin vero aliter, excommunicetur. lUm *) : Qnodsi etiam saecularium qni- conqne ecelesiam edificaverit, et aKum praeter eum, in cujus territorio edificävit^ invitaverit episcopom, tarn ipse episcopus, quam omnes episcopi, qui ad hujusmodi dedicationem invi- tantur, excommunicentur.

Cap. 3. De fundamento ecdesiae ab infidelibus accepto.

Sinodus (h) ait : Quicumque edificat ecelesiam, si ab in- fidelibus accipiat fundamentnm, convocet episcopum et seniores, et firmetur episcopo, et firmet episcopus in oblationem Deo et advenis.

Cap. 4. De conversatione advenae CLCcipientis locunu

(Vat VI. 26.)

Sinodus Patiricii *) dicit (c) : Si quis advena ingressus fuerit in plebem, non ante baptizet, nee offerat, nee consecret, nee edificet ecdesiam, donec permissionem acceperit ab epi-

‘) Anuuic. L o. 10.

•) A. «. O.

•) Bjn. i; Patrie. o. 24.

(a) Fehlt in 6; ttatt deMen : Dt deasen : th locU «mm tnorfyrtfriis. motuuUri» eam$irwemäo. Sinod. aga- Simodm» flnrcna . . . . ^ Afrio. e. 88 tiienda (o. 27). (Vat VL 24).

(b) Das Kapitel fehlt io 6; aUtt (c) Pmitrmt : 6.

Cap. 1. t. 8. 4. 5. 6. 199

scopo illins provinciae, qnia exemplum humilitatis est, nam qni sperat ab infidelibus aut laicis, et non ab episcopo permis- sionem accipit^ infideÜB (d) est.

Cap. 5. De advena tum vaUnte tenere locum suuim.

(Vat VL 86. 87.)

Sinodus (fi) Hibemenats ait : Placuit, ut advena accipiat locum inter monasteria ; cum vero datum ei locum obtinere non potuerit, ad suum monasterium revertetur, unde venerat. Si ab infidelibus accipit, et non potuit obtinere, accipiat pretium ejus ab heredibus, aliis vero veudi non poterit. Si in eo plantaverit reliquias sanctorura, potest dare aliis cleridSy sed tantum perfectis oportet

Cap. 6. De eo, qui dat locum alicui, si separaii fuerintj hoc

modo separabuntur,

Sinodus (f) HAemensü : Placuit, ut princeps, qui se ipsum non dedit aut sua, sed tarnen servabit ecclesiae, si ejectus fuerity aut voluerit abscedere, dimittat dimidium seminis in pecoribus ecclesiae, et quod ei datum , relinquat intactum, nisi quod neccessitas loci illius exegerit ab eo^ et quod secum intulit; toUat. Si ipse dominatricem aut ministros conduzit, in sua parte erunt, si vero causa loci conduxit, cum parte loci ezibunt, et omnes oblationes alienorum inter principem et ecclesiam dividentur in separatione ; sed si princeps sacerdos catholicus sit, omnes autem labores, quos ille fecit, et omnia loci omamenta; loci erunt, et quidquid ipse laborans impen- derit; de substantia loci non reddet, . ezceptis rebus maximis et propriis; id est, specialibus ecdesiae vasis. Aliis vero placuit, quod in primo anno sparsit, quando egenus fuit, in separatione non reddet.

(d) aUenui : 8. 4. 6. 7. Patric. vohmiaU eoH$lruer€ praetumtU (Anrel.

In 6 folgt noch : Sinodu$ oureHiana. I. 22). NuUmt monackuM ambiUamt ei vani- (e) äib. fehlt : 6.

taiis inpul$u cMttm tine abbaiig tui (f ) Das Kapitel fehlt in 6.

200 Über XLm.

Cap. 7. Db hü, qvd quaemni vüam praxknorum, H ob id

mutani loeum. (Vafc VL «0.)

OregoriuB ^) dicit : Saepe, cam de vita prozimoram qnae- rimiis, matare locnm coDamury secretam vitae remotioris elig^before, videlicet ignorantes , qiiodsi desit Spiritus , non adjuvat locus. Loath enim sanctns in Sodomis ezistit; in monte autem peccavit^ loca enim mentem nonmuniunt Ipse quoque humani generis parens primus testator, qnod in paradiso cecidit, sed minus sunt omnia, qnae loquimur ex terra. Nam si locus ad- juvarety satanas de coelo non caderet. Unde psalmista temr ptationes ubique in hoc mundo esse conspicienSi quaesivit loeum, quo fugeret ; sed sine Deo invenire non potuit mnnitum ; ex qua re et ipsum fieri locum sibi munitum petit, quapropter locum quaesivit dicens : Esto mihi Domine in Deum protecto- rem et in locum munitum» ut salvum me facias. Tolerandi sunt ergo ubique mali^ quia Abel fieri justus non valeret| si Cain malitia non exerceret ünum vero est, quo oportet vitari sodetas malomm, ne si fortasse corrigi non valeanti ad imitationem sui retrahant

Cap. 8. De eo, quod non de loeo ad locum querendua eai

Deus.

(Tat. VL 27.)

AguttinuB : Non de loco ad locnm querendus est Dens, quia, si amas quod amas, ibi es ubi eras, et si non amas, quod amabaS; non ibi es ubi eras. lUm : Regnum Dei inter ▼08 est, et in toto orbe terrarum constituta sunt regna coelorum. Quid vis per terras venire ad eum, qui terras implet ? Fidem habe in Domino Deo tno et permane in loco tuo; si semper processeris, quando necesse est, nunquam deerit causa proce- dendi. Isidorus : Non gressu pedum, sed gressu morum Dens querendus est

«) In EMoliiaL L Homil. 9. e. 22. 28.

üb. XLin. Cap. 7. 8. üb. XLIV. G^i. 1. 8. 8. 801

Liber XLIV (a). De locis consecratis (Capituia xx).

Cap. 1. Db consecroHone locL

(Vat VI. 28.)

In Acapalipsin : Cantabitar allelaja per civitatera et vicos ejus et plateaS; et postea dicitnr: Omnis iDmundus non traos- ibit per eam. Item de tabemaculo dicitnr : OmniB extraneas, quicnmque incesserit, mortem morietur.

Cap. 2. De debito termino circa omnem locum sanctum,

(Vat VL 29.)

Omnis dvitaa refbgii cum sabmrbanis gnis posita est. Item ^) : Omnis civitas sacerdotibus data cam snburbanis suis XV (b) milia longitudinis, et latitudinis X milia alendis pe- coribns sacerdotum fiiit. Item : Ezechiel metiens civitatem aliquando metitur mille passus, aliqnando milia passnum in orientem sie et reliq. Item : Templam Salomonis habnit septum circa se, in quo qui malum faceret periret Item : Ta- bemaculum Moysi circa se atrium babuit Item Ezechiel *) : Vidi angelum babentem arundinem in manu y ut metiret civi- tatem in circnitu et plateas ejus foras. Item in apocalipsin ‘) : Venit angelus, ut metiret civitatem et plateas ejus. Item in Zacharia ^) : Quando reversi sunt a Babilone^ aedificaverunt templum et circumseptmn ejus et reliqua.

Cap. 3. De termino sancti loci ignoto (c), terminatoque tribtu

personis. (Vit VI. 89.)

8inodu8 Hibemensia : Terminus sancti loci habeat signtL circa se (d). Binodus dicit : Ubicunque inveneritis Signum

1. VeigL Eseoh. o. 45. *) Apoosl. 21. T. 15. •) A. «. O. *) 6. T. 10 u. ff.

(a) Dies Buch bildet in 6 mit dem (o) i^nofo : 6.

▼origen ein einstges. (d) In 6 Umtet dieser Absofanitt

(b) XXV : El. so : Bmodn». Omme$ aamei4trum Ipco-

S02 Über XLIV.

cruciB Christi, ne laeseritis. Item : Tres pei*ftonae conseoETMit terminum loci sancti, rex, episcopus, populas.

üap. 4. De habücUaribus lU loearumL

üt est nemo liberabitur in die jadicii, nisi Noe pro conjngibus, Job pro penitentibna, Daniel pro virginibns; bi tantom habitatores regni coelorum ; locus sanctos non excedat longitudinem et latitadinem atrii exterioris tabemacoli et templi Saloraonis, qua metitur per C cubitos manas virilis, in longi- tadine qninqnaginta cabitos.

Cap. 5. De numero terminorum saneti loci.

(Vat. VL 40.)

ßtidem 8inodu8 : Quatuor terminos circa locam sanctum posuit| primum, in quem laici et mnlieres intrant, altenun, in quem clerici tantom veniunt Primus vocatur sanctus, se- cundus sanctior, tertius sanctiBsimus. Nota nomen quarto defecisse (e).

Cap. 6. Dt loco saneto a nuUü tum tangendo.

(Vat VL 80.)

liex, ^) : Mons Sina, in quo lex dabatnr, jubetur, ne tangere illum omnis populus et pecora, et posuit tenmnnm inter se et Moysen, et inter Moysen et Jesum, et inter Jesom et seniores, et inter seniores et vulgus populi. Item : Inter tabemaculum et popnlum tribus Levi intervallum fuit, et in atriis famiüa sacerdotum, et inter tabemaculum et sancta sanctoi^um.

«) Exod. 19. T. 12 n. it TUM tenmm eomteraü dehaü haben e^fu» plaieat jpMmm nuHeorum ea~

tigmm drea se , «t a pIMlmm agn$ ttrvtu nom mvätum iMguäCiae d§däa»

Mfror« tinimmi; feHNM, m qmtm Ud^

(•) In 6 lautet dies Kiqiitel ab- cot kowneidaB, adwUero$ penmttwm

weiobend : Smoduu* Duo vel ino ior- #sf eon$uetmdm§ miru tr» non votmmuu»

mAu eirea ioenm stmeimm deboni fieri^ Ende oocanimr prumu tnneHuiwm t,

pntnn$t m qnom frntUtr umidoirum ooamiiu $tmelior ^ ieriku toneflia.

deftroniet konorom dioenpmMmt. qtdm in mm» imei non necodmUt noe Notm quod doficU n o mmo iorüo.

nioi ekriei; ootmndnOf in

Cap. 4. 6. 6. 7. 8.

808

In EgeMd : Erit murale et antemnrale. Item ^) : ToUe calci- amenta de pedibus tuis et rel., quod Bignificat^ mundiales non opportere ingredi in loca Bancta; similiter et Josne dicitur.

Cap. 7. De violatione templi Dei cum aeptis punienda,

(Monao. L 128.)

Patdus ‘’) : Si quis violaverit templum Dei, disperdet illum DeuB. Hieranimus : Qiücnmqae peccaverit in locis BanctiB^ dignuB morte, et qnicumqne violaverit manda, dignns penitentia. Item Sieronimus : Quicumque loca Bancta pol- luerit, duplicia persolvet. Hieremiaa : PolInistiB templum Domini, ideo saper vob mala vestra reddam. Ägustinus : Nolite tangere Bancta, non Bolnm interionti sed etiam exteriora.

üap. 8. De decreto Htbemenstum (f ) in violandü rdxquii»,

Binodua Hibemeneü (g) : Quicumqne reliqniaB epiBcopo- mm vel martjrum homicidio violaverit, VII. annis peregri- noB (h) peniteat, ai vero furto, HI. annis (i) ; 8i antem in termino loci sancti occiderit, in quo laici hoBpitantur, anno I. Indul- gemuB vero poBteriora tempora, L dies, quia non locus BanctuB dicenduB est, in quem homicidae cum spolÜB, fureB cum furtis, adulteri et perjuri et preconeB et magi intrant. Et non Bolum omniB locuB BanctuB debet intus mundari, sed et ejus terroini, qui consecrati sunt, mundi esse debent.

*) Ezod. a. T. 5.

*) 1 Corinth. S. T. 17.

(f) gmoiU äibemengU : 6.

(g) Sin, a. fehlt : 6. (b) peregrmamdo : 6.

(i) Dm Folgende lantet in 6 ab- weichend : Quodn fvrMftyferomm mmütitm loca kowueidio vhUnerii, IribuM mmi$ ei dimHio diuineie mt^ titn» femitaL Si mUtm in lerwUno loci srnncHf ubi episeopi M^fmicrum, quompiam oceidtrit himncida, tret amtoi ei dimidium penüeaL Si OMtem emndom iermmum atUe ittiqitorum imrhae non fireqneniabaniur , qnodti

preebifierontm loci iemUnoe homicidio quis violaverii, anno pleno ei dimidio peniieai komiciday eod tarnen lermino inoiokUo permanenio. Nam si oio- laiue eii^ anno taio vel L diebue penir- leaif quia non iandms eil dieendus locue, tu qaem kom ioi da e cum apoiiie ei fwree cum fwno ei adulien ei per^ juri ei praeconee ei magi ei mero~ irieee eoleni inirare, quia omnit locus eanoiui non tolum iniue mundari debeit M(f <;tij iermini, quia eancO» coneecraii mundi eeee debomi.

104 Über XLIY.

Cap. 9. De ianto graviore poUuUofM sancti loci, quanio pbi-

res in eo eanctC (Vat VI. 81.)

PatrißiuB (k) ait : Qnicanqne Diia, hoc est martTribiis detrahit, Deo detrahit; quanti enim camqne martTres in eo humati aant loco, tantam Deo detrahit

Cap. 10. De lade sandte colendis ac

(V«t VL 8S.)

Sinodus VerceUensis : Qnanto cultu loca sancta honoranda 8iuit, viyis enim castodia, mortnis refugiuniy malis defensio et reliqaa. Hieronimus : Hiemsalem civitas sancta javennm nutrix fait, sennm adjatrix, omnium receptaculnm.

Cap. 11.. De diversüate vindidae in loca sancta et iniqua.

Hiemsalem LXX annis deserta fnit, Babilön vero in per- petantn non habitabitor.

Cap. 12. De loco non edificante, sed ijnritus.

Hieronimus in epistolis de Leone et ejus loco dicit: No- bilitas locomm spiritas sanctomm est; Hierasalem enim, qüamdin Jebusei erant in ea^ maledicta fhit.

Cap. 13. De conseorationibus HierusaUm, per quas, licet diver sae eint, omnis locus sanctus coneecraiur,

Hiemsalem spiritu prophetaram primo consecratnr, EL yictimis sanctis mnndantibus peccata hominum^ IQ. dicatione legis divinaOy nt exibit lex et verbnm Domini de Hierasalem, HU. templo in ea aedificato, V. sangoine Zachariae sacerdotis.

Cap. 14. De consecrationum locorum sanctorwn dblioione

propter habüantium peccata.

Hieronimus : V consecrationes Hiemsalem oblivioni tra- ditae sont a Jadeis, cam deficerint in eis personae bonae. Inde Christas ridens civitatem flevit saper eam, dicens : Vae tibi ciyitas meretrix.

(k) IWMtf : 6.

Cap. 9. 10. 11. IS. 18. 14. 16. 16. 17. 18. 19. .206

Cap. 15. De eo, quod iUrum cansecrantur loca, sed post vin-

dictam.

Hieranimua : HieniBalem consecratnr passione Domini et sauguine Stephan! protomartyriB et Jacobi primi epiBcopi HierasalexD.

Cap. 16. De loeo aancto non aedificarUe malos.

Hier<niimu9 : Si locus adjuvaret, satanas de coelo non cecidissety et Adam de paradiso ejectas non foiBset.

Cap. 17. De loco aancto et aolemnitate non defendenU iniguos.

(Monao. I. 129.)

Hieronimua : Jndei post passionem Domini in malo cre- Bcentes coartati in istam civitatem, in pascha, non defendens eos dignitas loci neque solemnitasy a Bomanis deleti sunt.

Cap. 18. De aacroaancto aanguine effuao cariore cum Deo,

quam locus, (Vat VL 88; Monao. L 180.)

Hieronimua : Vindicta, quae differt in Herodem; propter occisos pueros fore pronuntiatur, non propter loca sancta, in quibas occisi sunt Item: Vindicta indicta in Judeos, quae subito facta est propter occisionem Jacobi, non propter locum sanctum, in quo occisus est^ occidisse pronuntiatur (I).

Cap. 19. De probatione, cur carior aanctua aanguia, quam

aanctua locus. (Vat VL 84.)

Binodus : Sanguis martjrum consecrat locnm, non locus san^inem. Si aliquis dixerit : mea est ecclesia, dices ei, quod in Cantico legitur: Una est columba mea, et unus est dilectus mens. Et dices illi: aptum est, filium occidi in sinu matris et nutricis suae, tarnen scias, nutricem tantum pollutam, et pro hac poUutione consecratar, filium vero mortuum esse.

(1) In 6 folg«ii drei Kapitel : Ih oens. (s. oben XLIL 19), üb terwum»

/oce cen^rv^oliofwf ad etmuu , koe paärum tum tnuuemidemiibui (Bibel-

ui de fon (bid.X De dimMume loee- tteUen). Mif0r ealkoUeaM. Sinod. Sardi-

206

LOmt XLIY. XLY.

Sinodus : Ovios (m) epiacopns cücit : Reliqnias (n) nemo potest polluere, quomm animae visione Dei satiatae miindialia oblivioni tradnnt; aBunae vero martTram BübaimDei clamant dicentes : Vindica sangninem nostnun et reliqaa.

Cap. 20. De nomin» biuäicae et efue scissura.

Sinodus (o) Hibemensis : Basilion graece^ res latine, binc et basilica, regalisi quia in piimis temporibos reges taninm sepeliebantor in ea, nomen sortita est; nam ceteri bomines sive igni, siye aoeiro lapidam conditi sunt. Item : Nemo alienns libertatem scindendi basilicam sine prindpis permia- sione babet, et si hoc aasns fiierit^ reddet secnndmn dignitatem ejasdem loci.

Liber XLY. De gnaestionibns mnliemm

(Capitola XX). Cap. 1. De virginiUUü laude in utroque sexu.

(Vit nr. 76.)

Sieroninus : Virginitas ecdesiae pulchritado, flos pndi- utiae, vitae ingreasusy sobrietatifl costos, innocentiae

(m) 06mm : 6.

(n) joNcforMW : add. 6.

(o) Dat gmose Kapitel fehlt in 6, statt deseelben folgt * De Am fw iöea pro Umpore iemaU, qumiiltr reee- dmfcf Mtpamri Meml. Sbodna. Qni pro tempore locam tenent, sed to- loerint reeedere, quaitam partem tab- itantiae dimttlere debent looo, et qnastom in soa pacta retineie debe- bunt fabatantiae. Item. Antiqua inatitotio eat, ot diinidlam pactem seminia et peoonun aeenm habeal, et älterem reUnqnat in looo, et qnod eia oommiaanm eat, relinqnat aannm et intadnm in jnre lod, niai qnod

neoeaaitate ejna loei ezegertt, et qnod teonm portaTit» aecom tolle (ao). 81 antem ipaa dominatrioem ant mini> stroa condnxH, in ana parte enmt, fii Tero caaaa loci ooudnxit, com parte loci ezibnnt. Omnea oblationea aliomm inter propinqnoa et eccJeaiam diTidentnr in aeparationem. Omnea laborei, qnoa hie feoiti loci eronti et qnicqnid ipae laborana ezpendertt de subatantia loci, non reddet Alü tarnen Jndicea Tolnnti qnod in piimo anno ezpenderit^ qnando egenns ftiit, non reddet in aeparationem (Tat VI. 89).

Lib. XLIV. Cap. 30. Lib. XLY. Cap. 1. 8. S. 4. 207

amica justitiae, eradicatrix vitiorum, libidinum yictriz; haec robuBta est in abstinentia, in hnmilitate firma, in caritate sincera^ solidamentam orationis^ Bollicita in vigiliis, prompta in jejaniis, victoria vitae, consortium angelorum, virginitaa seqnitar agnum^ qnocamque ierit, quae semper in intuitn creatoris manet ; res excelsior omnibus^ qaam Dominus noster non andet imperare, dicens : Non omnes capiunt verbum, sed qnibns datum est a patre meo.

Cap. 2. De eo, quod cavenda aü eUuio in continenHcu

Binodua (a) in Oangris ^) : Si quis ex his, qui virgini- tatem propter Dominum servant^ extollitur adversus conju- gatosy anathema sit. Item *) : Unusquisque^ qui virginitatem custodit, propter Dominum faciat, non propter execrationem conjugii; qui (b) enim virum fidelem et religiosam feminam detestatnr^ aut culpabiles aestimat, anathema sit.

Cap. 3. De sHmtdi^ virginibus et earum morilms, (Yat lY. 76; Monac I. 184; Poen. Märten, c. 47.)

Hieranimus : Pudet dicere pro net’as triste, quod verum est, aliae erecta cervice et luden tibus pedibus incedunt, aliae vero sterilitatem bibunt, et necdum nati hominis homi- eidium ifaciunt NonnuUae vero, cum senserint se concepisse, de scelere abortivi venena meditantur, et frequenter etiam ipsae, cum mortuae fuerint, trium criminum reae ad inferos perducuntur, homicidae sui et Christi et adulterae, necdum nati filii parricidae.

Cap. 4. De mulieribua canceptua sttos necarUibua. (Yat. YIL 185; Poen. Harten, o. 46. 46.)

Hieranimfie in epistolis : Quaecumque mulier hanc rldte- stationem fecerit, rea bis constituitur, aut suae aniniHf aut

‘) Syn. Gangrena, c 10 (Dionya.).

*) A. a. O. c 9. (a) Yorher steht in ö onter der (b) Dae Folgende fehlt in 6, ist

Beseiohnong : Sinociiif o^olAeimf c. 1. ein Ezoerpt ans Qangr. 1., siehe Qangrena. (DionT».). oben (a).

S06 Über XLY.

parricidii in filimn snnm. Lide diffinimns ei, ot XIID annos peniteat Agustinua ait in homeliis (Monac. 1. 133) : Quae mnlier ant partom BQum disperdit, ant filium Baum necaYi^ homicidium perpetravit; mnlier sive vir oonsentiens ei in boc peccato Vll annis diatricte peniteat Item : Nnlla mnlier potationem acdpiat^ ne filios ant conc^ptos ant jam natos oc- cidat Qnaecnmqne enim mnlier hoc fiusit^ ante tribnnal Christi sdat se esfte cnm homiddis cansam redditnram. Item : Mnllas potationes diabolicas aoc^before mnlieres debent^ per qnas jam non possnnt concipere; qnaecnmqne antem mnlier fecerit, qnantoscnmqne concipere vel parere debnerit, tantomm homi- cidiomm rea esse oognoBcerit

Cap. 5. De penüentia ccnc^tue suos necaniium.

(PooB. Maftsn. c. 44.) Sinodue Anokirüana ‘) : De mnlieribns, qnae fomicantnr et partns snos necant, vel qnae agunt, nt in ntero con- ceptns ezcntiant, antiqna quidem definitio nsqne ad ezitnm vitae eas ab ecclesia removet, hnmanins antem nnnc definimna^ nt eis XTTII (c) annomm tempns secnndnm praefixos gradns penitentiae tribnatnr.

Cap. 6. De crigine vidMommu Prima vidna Dina, filia Jacob, secnnda Noemi, tertia, ad qnam missns est Helias in Sarepta Sidoniae, qnarta Sama- ritidisi qnae solebat Helisenm redpere, et victnm ei ministrare, qninta Bester, sexta Jndit, qnae de Olofeme rege Assyriomm trinmphaTit In novo antem testamento Anna prima vidna, qnae Dominnm cognovit infimtem.

Cap. 7. De veris vidms. (Vsfc IV. 77.) Pauiue^) didt : Vidna non minus elegatnr annomm LX

*) Byn. Anoyr. c. 80 (Dkm.).

*) 1 Tfmolli. ft. T. 9; t«^ Opose. 8. PatrieB ed. Wunmn (Lond. 1666). p. 48. o. 8. (e) d§emm ; 6. Ancjr. «•« f9tm mimtnm emifmm A«kf c^m-

(d) In 6 folgen swei KepHel : A» BckUf qmmm emrrmfim’, Sinod. anohi- MfMraliMM mAmvvm m dmmnm rhus (a 24. Dkm.). Hieron. (Tal IV. 74), 1^ m» piei

C*p. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 809

unius yiri nxor; notay si plures vires habuerit^ vidua non sit; yidua elegatur LX annorum. Hieronimua : Hoc omne pre« ceptam de his est viduis; quae ecclesiae elemesinis pascuntur, et idcirco aetas preBcribitur^ ut illae tantum accipiant pauperum ciboB , quae jam laborare non possunt. Simulque considera^ quod; qnae habnit vires, quedsi anus sit et decrepita egensve, ecclesiae stipem non meretor accipere; si antem panis Uli toUetor elemosinae, quanto magis ille panis, qui de coelo descendit, qnoniam, qui indigne comederit, reus erit violati corporis et sanguinis Christi. liem : Vidua electa est secun- dum eundem, si fuerit in operibus bonis probata; filios edocuit, si hospitio recepit, si sanctorum pedes lavit et rel. lUm : In habitu sancto, in motu, in gressu, non criminatrices, non garrulae , non multo vino servientes. Sinodua ^) : Viduae, quae ecclesiae stipendio sustentantur, tarn assidue in opere Dei esse debent^ ut orationibus et meritis ecdesiam adjuvent.

Cap. 8. Dß eoj quod debet ecclesia viduaa suaa debüea alere.

(Vafc IV. 79.)

Sinodua Cartctgtneneis ^) : Viduae adulescentes , quae corpore debiles sunt, sumptu ecclesiae, cujus viduae sunt, sustententur.

Cap. 9. De viduia ^Mdulescentulia.

Paulus : Aut elegant adulescentulae, ut nubant cui voluerint, tantum in Domino, aut ut dedicaverint se, et a viris longo fiant. Sieronunua ait : Cavendum derids, ne propinqui fiant domibus viduarum, et viduis cavendum est, ut a conspectu clericorum separatae fiant; conspectus enim a conspectu pol- Initur (d).

Cap. 10. De paUiaiarum nomine.

(Tat. IV. 80.)

Sinodua Sibemenata (e) : Pallium a palliditate dictum, hinc

et palliata sive Pallas Dea, quae et lÜnerva, cujus templum

pallidum (f) est, cujus sacerdotes virgines erant palliatae, hoc

•) Statt Mol. «nt o. 108 (102). •) Das. 0. 101 (86). (e) Bib. feUt in 6. (f ) paUadmm : 6.

Waif ariehlaban, IrUeba Kaaon. BamiDl. X4

tiO Liber XLY.

est Telatae; hinc mnt&ta specie (g) eodem Domine peneve- imnte, licet in novo ad palUatas, hoc e«t velatas censeri per- mimwiTn est

Cap. 11. De aeUUe, qua dAmU virginss vdaru

(Yal ly. 81.)

Sinodua ^) : Sanctaemoniales , qnamlibet Tita eamm et mores probat! sint^ ante annum aetatis snae XTT vel XV (h) non Telentnr.

Cap. 12. De duobus generibus paüiaiarum* (Yal IV. 8S; Monaa L 18&.)

Agu8lmu8 ait in Kbro de virgine sindetica : Duo genera palliatarom sunt : primum virgines^ qnae imitantnr corpore et habito Mariam, II penitentes, qnae imitantnr Annam, qnae naqne ad mortem snb mann pastoris fieri debent, hae ubi- cnmqne fnerint, ecdesia est. Primnm genns episcopis simn- latnr^ et comparatur, II gradas presbiteris, hoc est senioribus. Hieronimue : Sicnt in viris dno genera snnt, sancti et peni- tentesy ita in mnlieribns virgines et penitentes snnt

Cap. 13. De hanore paüiaiarum rdigiaearum.

(Vst IV. 88.)

Binodua Bamana : Palliatae, hoo est velatae magno honore habeantar, qnia sexnm, hoc est fragilitatem vincunt, et se mnndi actibns abdicant

Cap. 14. De eo, guomodo duo gmera j^aUiatarum vwere deeeL

(Yttt IV. 84; Monao. L 186.)

Somani (i) dicnnt : Decet mnlieres^ sicnt fragilitatis sexnm accepemnty districte semper vivere snb mann pastoralis regi- minis ; virgines habitn yirginitatis omatae sine omninm viromm conspectibns segregentnr, et sie vivant nsqne ad mortem; penitentes vero obedientiae snbditae sint, et qnanto ezpertae snnt fragilitatem, tanto fieri cantiores debent.

A^atlL a 19. (g) /Üb : 6. (i) SModbff nmtmm : 6.

(h) Ml Xr feUt : 8. 4. 6. Agmib.

Cap. 11. 12. 18. 14. 16. 16. 17. 18. 19. 20. Sil

Cap. 15. Da malta penüentüma mulünbua.

(Tat IV. 86.) Hieronünus : Sunt aliae penitentes, quae sie vivere nolunt^ vitioBae^ garralae; ▼Agae, fabulosae, graves, nihil commodi praebentes aliis.

Cap. 16. De nüa tuhdescenhdarum.

(Tat IV. 72.) Binodus Ardaienaia : Adulescentolae sie vivite, nihil sdentes praeter domum et parentes et^ cum a parentibuB separatae sitis, sab manu presbiteri usque ad mortem clansae vivite.

Cap. 17. De eo, quod non inficiat aanctaemoniaUa vi obprimiL Hieronimiu : Corpus sanctarum mulierum non yIb maculat, sed volnntas. lUm iiem : Non ita amittitur corporis sanctitas violata, animi puritate manente, etiam corpore oppresso; sicut amittitur corporis sanctitas violata animi puritate, etiam corpore intacto.

Cap. 18. De mulüribus viros tum dacewtOnu.

(Vafc IV. 86.) Patdua ^) ad Timoteum : Mulieribus docere non pei?^ mitto. Hieronimua : Alii a feminis discunt pro pudorem, quod vires doceant.

Cap. 19. De süewtOma in ecdesia mulieribus.

(Tat vn. 144.)

Paulus ^) ad Corintlttos: Mulieres yestrae in ecdesia taceant; non enim permittitur eis loqui, sed subditas esse, sicut lex didt Sed si quid discere Tolunt, domi vires suos interrogent ; turpe enim est mulieribus loqui in ecdesia.

Cap. 20. De wulieribue vel feminia non aceipieniHnu uUum

virile vel sacerdotale officium. (Vii IV. 87.) leidorus ^^) : Feminis in ecdesia loqui vel docere non

“) 1 Olmotfa. 2. T. 12.

^ 1 Corinth. 14. t. 84. 86.

^) De offio. n. 18. §. 11.

14

HS über XLVL

permittitor ; sed nee contingere vel conferre uDiiu moneris aut Baoerdotalis offidi Bortem sibi vindicare.

Über XLYI. De latione matrimonii ‘)

(Capital» XXXVm).

Cap. 1. De laude mairwumiL (Tai 7IL 41; Monaa L 189.)

Hieronimua ait : Nisi matrimoniimi fbisset^ virgimtas non easety ex matrimonio terra repletnr, ex yirginitate vero coelom.

Cap. 2. De uxare, juae m mairimomo habenda est*

(Tat YIL 4S; Manao. L 140; Poen. Hvtan. o. 87; C. 80. qo. 6. o. 4.)

Aguatbnue : Qualis esse debet nxcr, quae babenda est secandom legem, id est, ti virgo casta, ri desponaata in ▼irginitate, si dotata legitime et a parentibas tradita, et a sponso et paranympbis ejus acdpienda. Ita secandom legem et eyangeUam pablicis naptiis boneste in conjogiom legitime samenda est, et omnibas diebas vitae soae, nisi ez consensa et caasa vacandi Deo, nanqoam a viro sno separanda est, ezcepto fomicationis caasa. Si enim fomicata faerit, relin- qaenda est, sed illa Tivente altera non dncenda est, qaia adalteri regnam Dei non possidebont

Cap. 3. De tnbua legümis eonjugüa.

(HooML L t4S.)

Hierommus ‘) : Tria legitima conjagia in scriptara legantar : Primam conjagiam virgo casta et disponsata in virginitate, viro dotata legitime, 11. virgo in dvitate deprebensa a viro et illi per vim copalata, si voloerit pater ejos, dotabit eam vir L sidis aigenti patri redditis, sive qaantam jadicaverit pater, et dabit vir pretiam padidtae saae sibi; si aatem babaerit spon- som, anteqaam deprebensa faerit, dabitar ilU volonte patre

<) Ter|^ IfasHen, GmqIi. … 8. 886 und Anm. 7. *) Regln. iL 106.

Gap. 1. 2. 8. 4. 6. 6. 7. 918

et filia. Tertium conjuginm est filia praedicta deprehensay si non faerit Yoluntas patris, corraptori iUiiiB non Bociabitar, sed Uli; quem elegerit pater^ qui dotabit eani; et legitima erit, sed primum bis dnobus conjugiis praefertur.

Cap. 4. Da guarto eanjugio.

(Monao. L 148.)

Hterimimua : Additnr aliud quartum conjuginm, com mortua faerit nzor viri, licet illi acdpere aliam, aed non yi- duam nee repudiatam nee diaponsatam viro, aed virginem ; aic debet et mnlier. Inde Paulus ‘) didt : Quae sub viro est, ligata est lege viri, quamdiu yivit vir ejus. Igitur Tivente viro suo vocabitur adultera, si juncta fuerit alteri viro. Si autem mor- tnuB fuerit vir ejus , Hberata est a lege viri , ita ut non sit adultera, quamvis fuerit cum altero viro.

Cap. 5. De quinto conjugio. (Monao. L 144.)

Sieronimus : Additnr quintum. Si vir sive mulier ez consensu religionem coeperit, licet alteri acdpere conjugem, sed puellam vel puerum.

Cap. 6. De cavendo aduUerto etiam in legüimia conjugüa.

(Vat yn. 88; Monao. L 145.)

Hieronimua : In conjugio legitime adulterium cavendum non quantum voluntas ezpetierit, sed tantum modus naturae et causa postulaverit posteritatis. Item : Non licet ei aliam habere uzorem praeter suam; si enim habuerit, non eritlegi- tima, quae fuit legitima. Paulus ^) ait : Omne peccatum, quodcumque homo fecerit, extra corpus est, qui autem forni- catur, in corpus suum peccat, id est, conjugem maculat, ut non sit illi licita^ sed adultera.

Cap. 7. De pollutione canjugti eine culpa. Quaeritur, si est aliqua causa, qua liceret uxorem alteri

‘) Ad Boman. 7. t. 2. 8. «) 1 Cozinth. 6. r. 18.

S14 Liber XLVL

Yiro conjnngi viTente priore. In qua re tres camae sunt : Prima, qnia coactaticia vis matrimoniiiiD non separat, IL si alicnjuB profeetui canaa eveniat, acut Sarra fecit, ne Abraham a rege iniqao ocdderetar. Aguatinu» : Sive sieat in novo fitctam est, com qmdam dives nnmmnm auri exigeret ab alio viro, et non haberet Qle, qnod redderet; dizit qmdam dives juvenis nxori ejus, quod si se prostemeret, illi nnmmnm redderet, at illa sciens, se sni corporis non habere potestatem, yiro sno sie locnta es^ etille gratias agens, permisit, jndicans, non adniterinm esse, nln Hbido nnlla; m. si sterilis sit, sicnt de Abraham et Jacob legitor in (Jenes! ancillas snas in con- jnginm accepisse (a).

Gap. 8. De muliere repudiaku

CVat. YIL 98.)

Mayeea ^) dicit : 8i displicnerit tibi nxor toa, scribe ei libennm repndii; non praecepit eam penitns projid, sed Ubrom repndii dari ei, qnia Dominus in Evangelio ^) ait : mnlierem a tiro sno nnmqnam separaii, nisi ob causam fomicattonis.

Cap. 9. De eaueü quas narrai Über repudiC

(Tttt YIL 9S.)

Agusiüiue (b) : Haec snnt, qnae narrat liber repndii de mnliere: i. e. si temnlenta, si iracnnda, si Inznriosa, si jnrg^- trix, si g^osa, si maledica, ant si non est inventa rirgo,. sed si haec fidsa fiierint, maritos üle centnm libras argenti dabit nxorL

Cap. 10. De eo, quod non repudienda in novo proiü causie.

(Tai yn. 96.)

Isidorue ^ ait : Qnid ergo, si sterilis, si deformis es^ si

*) Deuteron. S4. t. 1. *) Ifatth. S. T. 81.

T) De offie. IL 20. (. 12. T«zgL OpoMoL Fitridi ed. Wanens (Lon- din. 1666.) p. 48. c. 8.

(a) In 6 folgen swei K^Hel i Dß m§ md MdmeH§ (Bibeleitate). eUitrm mm te nrUO m r mi (h) YmUrm kiqmi : 6. De

C*p. 8. 9. 10. 11. IS. 18. S15

aetate vetnlai si foetida, si temulenta^ si iracanda, n maKs moribns, si luzuriosay si golosa, si jurgatriz et maledicay tenenda sit vel tradenda sit? velis nolis^ qualiscamque accepta sit habenda.

Cap. 11. De temportbus, in quibus eontiners ae deherU con-

jugtUC (Poenit Egbert! TIL 8 [Balbordii. 8. S88]; Monao. L 146.)

Binodua Hibemensis (c) : In tribus quadragesimis anni et in dominica die et in feriis qaartis et in sextiB feriia con- juges continere se debent. Item : In omnibus soIemnitatibaB et in illiB diebns^ qnibns nxor praegnans, hoc est, a die^ quo filins in utero ejus motam fecerit, usque ad partus sni diem. Item (d) : A partu per XXXVI dies, si mascnlus^ si vero filia, XL VI dies. Item : Habitantibus illis in habitu religiöse copulari non permittitar.

Cap. 12. De virü et feminia in conjugium non recijnendia»

(Yat yn. 98; Monao. I. 147.)

Äguetinue: Uzores noiite habere yiros, quorum priores nxo- res vivunt Adulterina enim sunt ilia conjugia, nee illam feminam^ quae discessit a marito suo propter repudium, licet nobis ducere vivo suo marito.

Cap. 13. De aecundia nuptüa non jprohibendia.

(Monao. L 141; Comot. o. 247.)

Ägustinua : Secundas nuptias propter incontinentias jubet apostolus dicens : Melius est viro nubere^ quam ezplenda libidine cum pluribus fomicari; sepius enim nubendi licentia non est religionis, sed criminis. Hieremias ^) : Interrogavi denique eum et dixi : Domine^ mulier vel vir, si dormitationem accip’^rit unus ez illis, et alter post mortem alterins nuptias cognoverit; si eum hoc fecerit^ peccavit an non ? Et ait : mihi non peccaty sed si continuerit se et sie permanserit, magnam gloriam adqniret apud DemU; et si nuptias fecerit, non peccai

“) Hermae Paator IV. 4.

(o) Sm, Bib. fehlt : S, rorher steht (d) Dieaer nnd der folgende Ab-

daselhst ein Exoerpt ans dem alten schnitt fehlt In 6. Testament.

216 über XLVL

Cap. 14. De eo, guod non aceipimida uxor, vivenie pfiore,

licet €tduUera.

(Vil YTL 99.)

Süiodua ArekUensis ^) : Adoleaceotes fideles mores sau in adülterio deprehendentes placait^ ut yiTentibnB nxoribi» suis licet adolteris alias tarnen non acdpiant, hoc propterea agitor, ne penitenti quandoque locum poenitentiae exdndat, et nese ipsnm multis maculet copolis.

Cap. 16 (e). De adulierio feminae non edando ei penüenHa 0JU8 recipienda ei alia uxare non dueenda.

(Val YIL 106.) Sietemiias ^^) didt ad pastorem angelum : Permitte mihi, Domine, ut te pauca interrogem. Die, inqnit, si nxorem quis habeat, Domine, in domo fidelem et eam postea deprehenderit adolteram, qaaero an peccet vir, si cum ea yivet? Et didt mihi: Qoamdiu delictam illins non cognoverit, non peccat, si antem peocatnm illius cognoyerit, et mnlier penitentiam delicti sui non egerit, sed in sna neqnitia perseyerayerit, delinqnet vir, si com ea vivet et particeps consdentiae illius fiet Quid, inqnam, fadet maritus, si nxor ejus in eodem vitio perman- serit ? Dimittat, inqnit, eam, et ipse contineat Quodsi dimissa illa aliam dnxerit nxorem, et ipse adulterinm committit. Si antem, inqnam. Domine, posteaqnam ab eo dimissa est mnlier, ^penitentiam agat, et ad maritnm snnm reverti voluerit, non redpiator ? Et dizit mihi : si recepta non fnerit, peccat ma- ritos, et grande in se delictam admittit. Omnis enim, qni penitentiam delictomm snomm agit, recipit veniam. Servis enim Domini nna penitentia venia inddgetar. Igitor maritos post divortinm nxoris aliam non debet redpere, nee peni- tentiae occasionem mnlieri anferat, haec res tam viro quam mulieri communis est

Cap. 16. De eaeiüaie sp&nsi ei sponeae ante nuptias.

(IfoiiM. I. 14S.)

Aguetinus : Qui nxorem optat acdpere, sicut illam virgi-

*) Afekt I. o. 10. ^ Hennae Piftor mand. IV. 1. (e) Fehlt in 6.

Gap. 14. 16. 16. 17. 18. 19. 217

nem ixiyemre detiderat, ita et ipse usque ad nuptias virgini- tatem custodiat^ quia tarn grave malam est, ante nuptias ▼iolari; ut quando ad nuptias Tentum fuerit, benedictionem acdpere cum sponsa non mereatur, et impleatur in eo illud ezemplum, noluit benedictionem, et elongabitur ab eo; cum enim vir a virtute nomen accepit, et mulier a fragilitate, quare contra crudelissimam bestiam libidinis vult unusquisque uxo- rem suam esse yictricem, cum ipse ad primum libidinis ictum yictus cadii Nam quicquid contra fidem catholicam mulieri- bus non licet, omnino nee yiris licet (f).

Cap. 17. Da concuiinia ante nuptias non habendia.

(Comet 0. 249.)

Agustinus : Quäle est, quod multi virorum ante nuptias concubinas sibi adhibere non erubescunt, quas post annos dimittunt; et sie postea legitimas uxores accipinnt, unde coram Domino et coram angelis ejus testor atque denuntio, Deum ista conjugia semper profaibuisse, et nunquam ei pla- cuisse, et predpue temporibus christianis concubinas habere numquam licuit, numquam licet, numquam licebit.

Cap. 18. De concubinia non hahendia cum legüüna uxore.

(Honsc L 149.)

Süronimus ; Non quaerit quisque numerum mulierum, nisi ut superfluam Toluntatem faciat Item : Quicumque numerum mulierum desiderat, ’ licitum cum inlicito miscuit Didt enim apostolus : Qui miscetur cum meretrice, unum cor- pus effidtur.

Cap. 19. De eo, quod ingenua femina ingenuo viro debet

copulart relicta concubina.

Binodua Narhoneneü ^^) : Ancillam a thoro abjicere et uxorem certae ingenuitatis acdpere, non duplicatio conjugii, sed profectus bonestatis est Binodua eadem ^’) : Puellae, si

^^) LeozL deer. o. 19 (Dionys. £p. ad Sostic. Karbanatu, epiaoop.). tt) Das. o.. 18. (f) In 6 folgt : De modi» qmihu ^igmUur viri ei fmmuum (Ind. e^m.).

218 über XLYI.

viris concubinas habentibus nnpserint; paterno arbitrio viris jnnctae carent culpa, si molieres, quae a viris habeantur, in matrimonio non fuerint, qaia aliud est nupta, aliud concnbina. 8inodu8 eadem ^) : De presbitero vel diacono, qui filiam suam yirginem Uli viro in conju^um dederit, qui jam habeat con- junctam mulierem, ex qua etiam filios susceperit. Non omnis mulier viro juncta uxor est, quia nee omnis filius heres patris, nuptiarum autem federa inter ingenuos sunt legitima et inter aequales simd, prius hoc ipsum Domino constituente, quam initium Romani juris exstiterit. Itaque aliud est uxor et aliud concubina.^ sicnt aliud est libera et aliud est ancilla. Etpaulo po8t : Igitur cujuslibet loci dericus^ si filiam viro concubinam habenti in matrimonium dederit^ non ita accipienda, quasi eam in conjugato dederit, nisi forte est illa mulier et ingenua facta et dotata legitime et publids nuptiis honesta doceatur (g); hanc rationem ab initio constitutam Romana non permittit regula, quae prohibet conjugium, si ante praecorruptum fuerit

Cap. 20. De eo, quod debet mulier sequi virum «tmm ad vota

christiana confugieniem.

Origenea ^*) : Discant mulieres ezemplis patriarcharum sequi vires suos, nee enim sine causa scriptum est, quod Sarra stabat post Abraham, sed ut ostenderetur, quod si vir praecedat ad Dominum, sequi eum mulier debet, quod sequi dico mulierem debere in eo, si adstare virum suum videt Deo.

Cap. 21. De eo, quod non infieü virginitatem ms coacUUicia

in novo.

Hieronünus in commentario Mathei : In evangelio inquit : vohmtas quaeritur, quae si etiam non habuerit profectnm, tamen praemium non amittit Lex : Cum voluntatem non puniat, punit effectum, ne adulterium facias, finge in perse- cutione aliqua aliquam virginem prostitutam. Hoc apud evangelium, quod non voluntate peccat virgo, susdpitur, in log^ V^ ^^ corrupta, repudiatur.

^•) A. a. O.

^) Homfl. 4. saper G«nes. (g) k^meslaim tiiUa$m : Dion., du Folgende fehlt ebendMelbst

Cap. 20. 81. S2. 38. 24. 26. 26. 27. 219

Cap. 22» De reddendo debko inter virum et mtdterem.

Paulus ^^) : üxori yir debitam reddat; similiter autem et uxor viro debitiim reddai Item tdem ‘^) : Nolite fraudare invicem, niai ex coDsensu ad tempoB, nt vacetis oratioDi et coDYertiinini in id ipsimii ne temptet tos satanas propter in- continentiam veBtram*

Cap. 23. De muliere nee non et viro potestaühn suii corporis

nan habente.

Paulus ^^ : Mulier potestatem sni corporis non habet, sed vir; similiter et vir potestatem sui corporis non habet, sed muHer.

Cap. 24 De muliere suhdita viro. Paulus ^^) : Molieres subditae estote viris, sicut Domino.

Cap. 25. De nominUms conjugum.

Ägustinus : Vir de virtute nomen accepit, hoc est belli, laborisy defensionis, primatus, praelocutionis, mnlier vero a mollitia, hoc est a fra^tate, infirmitate, humilitate, snbjectione.

Cap. 26. De muliere ejicienda propter aduUerium,

(Vat Vn. 108.)

Esaias ‘*) : Coangustatnm est lectum nostrom ita, nt alter decidat, et pallinm breve utrumque operire non pötest.

Cap. 27. De mecho relinquente uxorem nisi ob fomicationem

et de stulto retinente adulteram.

Dominns in evang. didt ^) : Dico autem vobis, qui- cumqne dimiserit uxorem suam, nisi ob causam fomicationis, mechätur. Sieronimus : Cum enim illa nnam camem in duas

»} 1 Coxinth. 7. t. 8.

«•) A. 4. O. T. 6.

“) A. a. O. T. 4.

^ Ad EphMU & T. 22.

») 28. T. 20.

*•) Matth. 5. T. 82.

S20 über XLYL

diviserit, et fomicatione separata fuerit a Tiro^ non debet teneri, ne sub maledictione illa fuerit vir, qoia scriptura lo- quitnr : qui adolteram tenet, stoltas est et impiua.

üap. 28. De m&retrice tTirtcm proprium non hahenU.

(Yal YEL 106.)

Christas in Johanne ‘^) : Voca Tiram taum. Bespondit mufieTi non habeo Tinun; dicit Jesus: bene dixisti; quinque enim viros habuisti, et quem nunc habes, non est tuus vir. Hieronimua : Ubi fuerit numerus maritorum, ibi vir, qui pro- priae unus est, esse desistit

Cap. 29. De non dimittenda uxore in haptigmo*

(Tai yn. 102.)

Sinodua Romana dicit: Is qui habuit primam uxorem virginem ante baptismum, vivente illa alteram habere post baptismum non potent, quia crimina in baptismo solvuntur, non tamen legitimum conjugium.

Cap. 30. De non legitino conjugio de filüe aduherorum

jeciendis.

(MoDM. L 161.)

Ezeckid : Jeci matrem vestram fomicariam et filios for- nicationis. Ägtietinue : Mulier adultera dimittenda cum fimctu adnlterü, ne benedicta progenies contaminata sit Nota quod Abraham separavit a se Loath cum semine suo, praesdens, semen Loath maledictum fore; et ejectam Agar cum filio suo, ne fieret cum semine benedicto. Sinodua Hibemeneia : Si quis legitimam conjugem alicujus corrumpit et supersemina- verit semen, ut pregnans sit mulier, filius ille erit corporis, a quo genitus est, sed tamen pretium filii et educandi ejus dabit, quantum judices judicaverint ; sin vero adulterium superseminaverit, nihil reddet corruptor, nee adulter dabit aliquid adultero, nisi forte confesso fiUo pretium educandi.

M) Eraqg. Johann. 4. r. 16 o. ff.

Ci^. 28. 29. 80. 81. 82. 88. 84. 221

Cap. 31. De omni €tduÜero excammunicando»

Sinodua Htbemensia ^) (h) : Omnis adulter aive a concele- bratione, sive a commimicatioxie mensae, sive a cofaabitatione sive a benedictione , sive a colloquio, sive a comitata, nsque dum peniteaty ezdadendos est.

Cap. 32. De recipienda advlUra post penüentiam, et dequan-

tüate penüentiae.

Binodtu : Ut mulier juncta alii yiro causa adulterii ex- communicata fiat definimus, donec penitentiam agat^ et post penitentiam reconcilietur yiro suo. PcOriciua ^) (i) : Si ali- CUJU8 uzor fomicata fuerit cum alio viro, non ducat aliam uxorem, quamdiu viva fuerit uzor prima; si forte oonversa fuerit; et agat penitentiam ^ suscipiet eam, et serviet ei, quamdiu viva fuerit in vicem ancillae, et annum integrum in pane et aqua per mensuram peniteat, nee in* uno lecto permaneant (k). In alia vero Sinodo ^) : Septem annis peniteat, tribus quidem districte, quatuor vero remisse. Similiter de yiro intelligenda, si et ipse adulteraverit

Cap. 33. De casUtaie penüentia canjugü,

(V«t vn. 101.)

Agustinua : Penitentia illius recipienda est, sed per casti- tatem vitae illius duobus, quamdiu viva sit illa.

Cap. 34. De apanso non eunie ad beUum, qui sponaam in-

tactam habet

Lex ^) : Homo ille, cui disponsata est uxor, et non accepit eam adhuc, yadat et revertatur in domum suam, ne forte moriatur in belle, et homo alius acdpiet eam.

*) YeigL Opofo. 8. Patrioii ed. Wanens (Lond. 1656). p. 48. o. 8.

») Poernt Vinniai §. 48—45.

**) VeigL Cono. Ancyr. o. 19; Poen. Tbeodor. L 14. §. 14.

“) Deuteron. 20. r. 7. (h) EH. feUt : 6. fiM. Solms fürmetUiam$ emua Ht

(i) Paiermi : 6. «amv« adulUrüm dimUUff M§d HU

(k) Sodann folgt in 6 : /ftnocM- MMnfe no» kettU alitm dmctnu

tn Lflwr XLVL

Cap. 35. Defratre tum (ueeadmUe C&ottfm cUfimeii fratrü.

Sinodua ArekUenaü ait **) (1) : Ne snperates frater thonun defimcti fratris ascendat^ si enim hoc fecerit^ ezcommonicetor. Romani ^ : Superstes frater thorum defuncti fratris non ascendaty dicente Domino : Enint dno in came nn% ergo nxor fratris tai soror toa est lUm ^) : Mulier ^ qnae dnobns fi^tribns jangitor, ezeommnnicanda sit^ nin poeniteat Hie- ronimua : Malier dnorom fi^tram ihoram non ascendat^ si enim ascenderit^ adnlterinm perpetravit (m).

Cap. 36. De düporuatü puMia ei ah alne eorrupiü.

Sinodus ^) (n) : Disponsatas puellas et post ab aliis cor- mptas; placuit erai et aliis reddi^ qnibns ante fiierant dispon- satae.

Cap. 37. De euepieatia uxoribue.

Lex ‘^) : Cnm erraverit ozor dormieritqne com altero virOy contempnens virum sunm, et hoc maritns deprehendere nequiverit , sed latet mnheris adnlterinm, et non potest argoi testibus mnlier, qnia non est inventa in stapro, si spiritos selotipiae condtayerit Timm eontra nxorem snam, qnae yel poUnta est vel fiüsa snspicione appetitor, adducet eam ad sacerdotem, et offeret oblationem pro illa, decimam partem satae fiurinae ordeatiae, non ftmdet super eam oleum , nee in- ponet thuS| qnia sacrifidum zelotipiae est, et oblatio investi-

*^ AnnL L a 18. **) Bynod. IL Palria c. 26.

*^ Cona NeocMs. o. 2 (Dion.) im Aotiog; ia 6 gohl diesem der gaoae KiDon Tonn mit der luoriptioii : /8mmAm neecgieritiiiii. **) ABeyr. c. 10 (IHon.). “^ Namer. 6. t. 12 n. ff.

(m) In 6 folgen flinf Kapitel : Ih Tat YIL 104 (dei^L), Dt —, fmod

viro MdmU MaarmL ünmm$. Be- im. hgt ^Mt

oede a me mnlier, adhno igmoolnt (dea^) » He mmiat et

Tirit, paleam toUe; De ee, fverf lieel JmfU M m^teüame mmUmiB (Angii-

wir9 mmrt mm m v m fr t f ttt a Mimiu m itin. Ftalna. Tat VIL 48>

Yat Vn. 108 (Bibeloitale), Ih 9a, (n) maekirikmm z add. 8.

Gap, 85. 86. 87. 88. 228

gans adulterium. Offeret igitnr eam sacerdos^ et stataet coram Domino adsumetqne aquam sanctam in vas fictile, et pauxillnm terrae de pavimento tabemaculi, mittetque partem dedmaxn in eam, et cum steterit mulier in conspectu Domini, discooperiet caput ejus, et ponet super manus illius sacrifidum recordationis, et oblationem zelotipiae ; ipse autem tenebit aquas amarissunas, in quibns cum ezecratione maledicta congessit, et adjurabit sacerdos eam dicens : si non dormierit vir alienus tecum et si non poUuta es deserto mariti thoro, non te noce- bunt aquae istae amarissimae, in quas maledicta congessi, sin autem declinasti a viro tuo ac. poUuta es , et concubuisti cum altero viro, bis maledictionibus subjacebis; det tibi Dominus maledictionem in ezemplum cunctorum in populo suo, putre- scere faciat femor tuum, et tumens uterus disrumpatur. In- gredientur aquae maledictae in ventrem tuum et utero tumescente putrescet femur ; et respondebit mulier, amen amen ; scribetque sacerdos in libello ista maledicta, et dabit sacerdos ea aqnis amarissimis, in quas maledicta congessit, et dabit ei bibere aquas, quas cum ezauserit, tollet sacerdos de manu ejus sacri- ficium zelotipiae, et elevabit illud coram Domino, inponet- que super altare, ita dumtaxat, ut prius pugillum sacrificii toUat de eo, quod offertur, et incendat super altare, et sie potnm det mulieri aquas amarissimas, quas cum biberit, si poUuta est, et de contempto viro adulterii rea est, pertransi- bunt eam aquae maledictionis et inflato ventre conputrescet femur, et erit mulier in maledictionem in ezemplo omni populo. Quodsi polluta non fuerit, erit innozia, et faciet Hberos. Ista est lex zelotipiae.

Cap. 38. De eo, quod non potest mtdier accuaare virwn suum

de incerto adulierio.

Sinodus Romana (o) ‘^) : Mulier non potest accusare virum suum de adulterio, et non habent latentia peccata vindictam, vir vero potest illam adulteram apud sacerdotem deferre assidue.

si) Innocent deor. o. 24 (Dionys.). (o) /iMM>e«filiiiff : 6.

994 über TLYIL

Eadmn nnodua *^ (p) ait : Latente commisso yiromin non facile aliqais ex snspidoiiilHis separandus, qm atiqne sab- moYebitor, ai ejus flagitimn detegatur.

Liber XLYII. De penitentia (Capitoia xx).

Cap. 1 (a). De laude penüeniiae.

(VaL YUL 9.)

Agtuiimu ait : Sicot aqua eztinguit ignem, ita peni- tentia diloit crimina in fontibos lacrimamm, et aieat in tene- bris non absqne lacema hunen, ric non poteat peccatom absqae penitentia aboleri; nam qnod peccatom elndit, penitentia reserabit; qoi timet Dominnm^ per penitentiam inloBtrator, o penitentia^ quae peccata Deo miserante dinuttia et paradyanm reaeras, qnae contritam aanas hominem ^ tristem exbilaraa, de interita roYOcas, atatom restanraa, bonorem renoTaa, fidndam reformaa, gratiam abnndantiorem effimdis, o penitentia, quid de te novi referam ? Omnia ligata tu reaeraa, onmia adversa ta mitigasi omnia confusa ta hicidaa, omnia disperata ta animaa, o penitentia, mtilantior aoro, aplendidior sole, qnam non vincat peccatom, poenitentia reapoit peccatom araritiae, borret lozoriam, fogit fororem, firmat amorem, calcat soperbi- am, lingoam continet, conponit mores, odit malitiam, ezdodit invidiam.

Cap. 2. De eonfessiane peccaiarum,

(VaL yUL 8; Monao. L 169.)

AguHAma : Gonfitemini Domino, qooniam bonos, qoo- niam in etemom misericordia ejos. Bemedia, inqoit Agueimue, porgandi ftusinoris, spirito sancto institoente, discamos, non aliter veniam posse mereri, niai nostra fadnora Deo jobente

“) A. a. O. (p) £. M». & : fbhU 6. Am Bohhifr (a) In 6 gdit ein Ki^Hel : Ai

deiKapitab folgt noeh ein AbMhnitt mwint ymilMaai mm Ind. Elpn. ans Hieran, in teaeteta malheL TOilier (Val YIIL 1).

Cap. 1. 2. 8. 4. 986

faerimns confesai. Quid enim celat peccator, quod Deo teste commisit, quid erubescit confiteri^ qui peccatis non eruboit coinquinari ; diluat igitur confitendo^ quod peccando confecerat^ satiBfactione ablnat, quod delictomm maculis sordiderat, Bit cautior post delictum, qui ante delictnm segnior; sequatur bonis actibuB Cbristum, qui mälis actibuB diabolum »equebatur, non vult DeuB uldsci malitiam ejuB, qui confiteri delicta persuadet.

Cap. 3. De penüentia peccantium reeipiendii,

(Monaa L 158.)

Hi&ronimua ^) ad Damasnm urbiB Bomae episcopum: Inoportuna in evangelio anus, quae canibus Be parem confes- sa esty tandem audiri meruit, exciuso conservis ostio; media licet nocte ab amico panes amicus accipit; Deus ipse, qui nuUis contra se superari viribus poteBt, publicani precibus vin- citur, Ninive civitas, quae peccato periit, fletibuB Btetit; übristuB in paradisum de cruce latronem tnlit; CbristuSi in- quam, prodigum filium revertentem laetum amplectitur ; nona- ginta novem sanis pecodibus dereUctiB una ovicula, quae re- manserat, inventa magiB pastor gaudet ; Paulus ex perse- cutore Yas electionis fit (b)^ oculis camalibus excecatuTi ut mente plus videat, ut qui vinctos Christi famulos ducebat ad concilium Judaeorum, ipse postea de suis vinculis gloriaretur (c).

Cap. 4. De campendiosa penüentia proßciente. (Tat TIIL 11; Mooaa I. 164; Poenh. Martea. o. 20. 21.)

Peima in demente ‘) dicit : Unusquisque in sua pote- state habet breve aut longum tempus suae penitentiae 6xigere ;

^) Epist 16. o. 1.

*) Bdoognition. (intezpr. Rofini) II. 72. (b) jwr». f^nudieaiar fit : Hier. eltrieondn. Binod. agatfaens. (o. 41;

(o) In 6 folgen Tier Kapitel : De Tat VIII. 0) , De pemU^nim eorum pemiemHa iniqui auferenie plagam im qm revertunhir ad wuUüiam. Binod. iUbuM ^UB (BiM; Vat VUI. 6), De arelatena. Qoi ad malitiam poet cos- eof ptod ad solam emendaiionem re- feaaionem redeunt et iterom conreni, MtMio deheiur (deagL; Hienm. ; Tat XIV annot peniteant (Tat YÜL 10). YIU. 8)» De femienHa eMoearum

Wass«rtebl«b«B, Irtoeb« KanoB. SumbI. iD

tt6 LÜMT. ZLVIL

et ideo in vobis est, qvando veUtis ad noBtram yenire mea- Bam, et non in nobis^ qaibus pennisanm non est saniere com aliquo dbnm, nisi fberit prins biiptizatas. Itmn ) alibi : Patest fieri, at mnlti temporis negligentiam brevis et assidna reparet diligentia. Itmn ^) : Nottns pntet^ qnod in temporis longitüdine docomentam oonversionis ostenditur, et non devotionis ac propositi firmitate, Deo enim manifestae sunt mentes, qoi non temponun rationem colligit, sed animomm. Johannea Qu sianua ^) : Beminiscamur David regia, duo tarn gravia et tarn imiyiMiiaL criilkina, nno penitndinis sermone deleta.

Ciqp. 5. De penämUia Deo eoU cimßitenda

(Vtl ym. 6; Mfttrit I?. 9.)

PafmOiue ) (d) in conlatione sna ait : Postremo, qnis est, qni non possit dicere : peccatnm menm oogpoitom tibi feci et reL osqne non absoondi, at per hanc confessionem etiam illad confidenter sobjongere mereatar: et tu remisisti, asqae mei. Qoodsi Yerecondia retrahente revelare ea coram omnibas erabescis, illi qnem latere non possont oonfiteri, jagi sap plicatione non desinas ac dicere : iniquitatem meam ego oogno- sco, asqae feci; qoi absqae allias verecandiae pabUcatione carare et sine inproperio peccata donare consaevit Hiero- nimuB : Lacrimas Petri lege, satisfactionem ejos non lego. Ablaant ergo lacrimae delictam, qood voce pador est con- fiteri. Item in dogmai. eccles. ‘) : Sed et secreta satisiactione solvi crimina mortalia non negamos, sed matato prias saeca- lari habita.

Cap. 6. De peneandia eaueis et poetea eclvendtB. (Ytl YOL 12; Monaa L 156; F6«n. Kvtsn. o. SS.)

Oregariue Bamanue : Caasae pensandae sont, et tanc li-

*) A. a. O. TL 8.

«) ClttiMiit Ep. IL ad Jftoob. & 4S. •) LMlit ooenob. XSL 11. i) CtmnMtL Coa ZX. 8.

^ Q^maa., De eodatiast dogmst o. 58 (Opp. Isidori, päi AtstsId T. YJL p. SS1>

(d) IVm^/Im : S. Cais.

Cap. 6. 6. 7. S. 9. 2«7

gandi atqne Bolvendi potestas exercenda est Item : Videnda quidem culpa^ et videnda , quae sit penitentia subsequeiida vel Bubsecnta post culpam, ut quoB Dens omnipotens per eonpunctiÖDem visitat^ illos paBtoris sententia solvat. Item alibi dicitur : Nemo gladiö percutiät uIcus, qnod ferala mederi valeti nee ferula curare meditetor quisquam, quod gladio per- catiendum eBt.

Cap. 7. De mdlie prtietentia nan nocentibua vere perntentibue.

(lionaa L IM; Poen. Marien, o. 88.)

AgiMtinue : Non nocent mala preterita^ si non placent praeBentia, precipue si multiB elemoBynis faerint expiata.

Cap. 8. De penitentia cum laorimie agenda. (Vat Vm. li; Monaa L 156.)

David ^) : Lavabo per singalaa noctea lectum meum et reliqua usque inrigabo. Item ^) : Saper flumina BabOonis illic BedimuB. Hieremias ^®) : Qüis dabit aqüam capiti meo et oculis meiB fontem lacrimarum ? Romani ^) de penitentia dicnnt : Post ruinas statnitur; ut abbas penitentiam provideat^ et Bi fiet cnm fleta et lamentatione et Ingubri veste et sab cuBtodia^ melior eat penitentia brevis reddenda^ quam longa et remissa cum tepore mentis, in qua nihil stricte agitur. Origenea : Quod oculis concupiscentibus mundum conspicimus, oculis flentibus penitemus.

Cap. 9. De penüentiae inpossibüitate in dolore. (Yat vm. 15; Monaa L 156.)

JBieronimus : Age penitentiam , quamdiu poteris agero; cum enim infirmaris, non penitentiam agis, sed dolorem et gemitum conspicis. Aguatinus : Fructuosa est penitentia, cum tu detestaris vitia^ cum enim infirmaris^ non tu detestariB vitia, sed vitia tna te detestantur. JÜem : Cum infirmarisy non

*) Psalm. 6. T. 7.

*) A. a. O. 1B6. T. 1. “^ 9. T. 1.

“) Synod. IL Patrio. o. 8; Foen. Mscto& o. 8; Matrit lY. 4.

16*

SS8 liber XLYIL

ta vnlnera corporis curas^ sed a medico sano cnraris, ita ▼nlnera animamm a sano carantar.

Cap. 10. De incerta indtdgentia u&tmoe penUentiae. (YaL YWL 16; Monao. L 157. 158.)

Agusiinua : Qui penitentiam agant in ultimo Bpirita, iUis non dico : dimittentar peccata, quia nescio nee praesomo^ sed age penitentiam , dum sanns sis, et in hoc secnroB eris, qui perfeciBti peccata tempore^ quo potuisti, qnia in ultimo spirita non tu dereliquisti peccata, sed peccata te dereliquenmt. Sed ta dids: forte Dens remittet; forte venun dids, sed hoc nesdo, nam si sdrem, prodesse nihil tibi disperarem. Itaqne dimitte incertam, tene qaod certam est. Sienmimua didt : Penitentiam, qnando prodesti age, si enim inter vitam et mor- tem lamentaveris, nihil certi tenebis, magis enim dolorem intendiB, quam ad penitentiam respicis.

Cap. 11. De peniUntia agenda eUam in ultimo spiräu.

(Vat VUL 17.) •

In dogmate eeeUa* ^’) : Penitentia aboleri peccata in- dnbitanter credimos, etiamsi in ultimo vitae spirita admissor quis peniteat, et publica lamentatione peccata prodantur; qnoniam propositum Dd, quod decreverat salvare, quod peri- erat, stat immobile, et ideo, quia Yoluntas ejus non mutatnr, sive emendatione vitae, d tempus conceditnr d, sive simplid confessione, si continuo vita eztinguitur, venia peccatorum praesumatur ab illo, quia non vult Dens mortem peccatoris, sed ut convertatur et viyat. Patricius : Si quis infirmatur, agat penitentiam, etiam ex necessitate, quia misMcors est Dens.

Cap. 12. De eacrifido non denegando licei in tJtimo spirih$

penüeniibua. (Vsi Tin. 19.)

In (e) hisk^ria ecdesiaHica ^*) : Dionidus vero rescribens

**) Gemiad. a. a. O. e. 80. <*) Enaab. (latoipr. Rdüd.) TL B6. (e) In 6 ttekt Toiaa a IB Mioaeo. (Dionjt.).

Ci9- 10- 11- 12- 18- ss^

ad snpradictam Fabianum, intexit qnandam istoriam dicens : Serapionem qnendam ftusse apud Alezandriam, unum ex. bis, qui lapsi sunt, ecmdernqne sepe deprecatani; ut Bosciperetar, nee tarnen impetrasse , oppressom deniqne bunc aegritudine; ita ut tridno jam sine voce prorsus jaceret, paululum vero quarta die respirantem vocasse ad se filiolam saam et dixiBse : qttousqne me detmetis ? Qoaeso tos dto aliquis presbitenim roget, nt possim aliquando dimitti. Et cnm baec dixisset^ rorsom sine voce remansit. Abiit puer cursu ad preBbiternm, et noctis tempore infirmabator presbiter et yenire non potuit, tarnen quia praeeeptum fuerat^ nt lapsis in ezita nemo recon- ciliationis solatia denegaret, et maxime bis, quos prius id rogasse constaret, parvum’eacbaristiae puero, qui ad se vene- rat| dedit, quod infusum jussit seni preberi. Regrediente ad- buc puerO; antequam ingrederetnr domum, rursus Serapion respidens : Bedisti, inquit, fili, licet presbiter venire non potnit, tarnen imple, quod tibi praeeeptum est, ut possim discedere. Cumque impleta esset solenmitas, velut eatenis quibusdam ▼ineulisque disruptis, letiorem jam spiritum reddidit. £z qao constat eertissime, bujus boni auxilio nullum debere fraudari. Sinodus Bomana ^^) : Tribuitur ergo cum penitentia eztrema communiOi ut homines hujusmodi vel in suppremis suis a per- petuo ezitio liberentur. Item sinodus Bomana ^^) : Penitenti* bus etiam in extreme vitae suae spiritn communio non dene- getur (f).

Cap. 13. De loeo penüentiae et oraiionis.

(Yftt vm. 47.)

Ad templum oravit Esseehias; ad templum depreeabantur tres pueri; ad templum oravit Daniel. Ut Origenes in an- nalibus Hebreorum ait, David in tabemaeulo penitentiam agebat; bine didt : introibo in domum tuam et rel. Aren in

^) Decrei Iniioo. o. 82 (Diooyi.).

“) VergL Cono. Agath. o. 16. (f ) In 6 folgt : Dehü quiin fem- 28 (Epift «d Bnstla Narbon.), loduiii imHa vel poif veniiemtinm negoeUmiur. o. 16 u. 19. Anejr. (Dlon.). BfnodoB narbonensii ss Leon. deor.

S80 UbvXLYO.

tabernacolo pro peccatis orabat Agtutinui z Qnataör in peni- tentia coDBideranda annt, confeBsio, locus , tempoB, habitos« Sinodua didt : Corrigendi et penitendi locas conaideranduB est

Cap. 14. De eo, quid sü uüimua sptritus*

ÄguMnuB ait : Ultimos spiritas est, quamdin infirmitatis anfaelita quis spirat, quantum temporis spatium trahat, cam enim caro nostra, quae peccati nutrimentis moUita ac crassa fiieraty infirmitatis morsibus lacerator ac attenuatar, remissionem spectat. .

Cap. 15. De hü, qui penäere non possuni vd respondere com-

munianem, (Yal Yin. 44.)

Binodua Cartaginensia ^*) : Penitentes, qui leges peni- tentiae ezequuntur, si casu in itinere vel man mortui sunt^ obi eis subveniri non potuit, memoria eorum elemosjnisi orationi- bus et oblationibns commendetnr. Item ‘^) : Si quis subita morte arreptns fuerit, et penitentiam agere non potuerit, is qui praesens fnit, cui penitentiam confessus consoletur et memoria ejus vel oratio vel elemosyna confirmetur.

Cap. 16. De in freneein vereis.

(Yti ym. 20.)

Binodua CartcLgineneie ^) : Is, qui infirmitate penitentiam petit, si casu, dum ad cum sacerdos invitatus venil^ oppressus infirmitate obmutuerit, sive in firenesim versus fuerit, dent testimonium, qui cum audierunt, et si continuo crediturus est ire, reconcilietur per manus inpositionem, et infiindator ori ejus eucbaristia, si autem supervizerit, admonetur a supradictis testibns petitionis suae satisfactom, et subdatur statntis peni- tentiae, quantum sacerdos, qui penitentiam statuerit

**) Statt eooL aat. o. 79 (22). “) YergL Cono. Vaieiii. I. o. 2. <*) SUtt MoL SBt o. 76 (20).

C«p. 14. 16. 16. 17. 1& 19. 20. 281

Cap. 17. De eo, gw>d penüentia moderari non possü, niat

prtMceaserü canfesno.

Jacobtis ^’) ait : Confitemini peccata veatra alteratrumi quia confessio peccati et magnificentia penitentiae opus est^ id est Dei. Oregorius : Pro mensara peccati erit et plagamm modus ; quia, sicnt non possit medicus curationem exercere^ nisi egmm manibns oculisve attractaverit ac intaitus {iieri^ ita sapiens crimina peccatoram absqae confessione sanare non potest; corde enim creditor ad justitiam^ ore autem confessio sit ad salutem.

Cap. 18. De anno uho aliquando ad penüentiam suffidente.

Dominus dicit ad Job de turbine : Per angelos meos et per sedem regni mei anima, quodsi pro unius anni spatium emendationis fecisses in saeculo, numquid tibi priora, id est crimina commemorassem ^ Job namque peccata adulescentiae quaeritur.

Cap. 19. De peniUmiia uniuä diei sanante homtnenL

(V»t vm. 27.)

Chregoriua.i Ecce transit omne, quod agitis, et sine uUa momenti interpositione, volentes nolentesque preparatum cura- tur, quod relinquitur, si tu cognoscis peccatum, Dens ignosci^ a mane usque ad vesperum mutatur tempus.

Cap. 20. De tnposüiane manua super penüerUea in tempore quadragesimae ei quod ipei aepdiant mortuoa, quod et genua flectant a pascha uaque ad peniecoeten.

(Vat yra. 40.)

Bfinodua Bomana ^) : Omni tempore jejunii penitentibns manus imponatur a sacerdotibus ; mortuos ecdesiae penitentes efferant et sepeliant, poenitentes etiam diebus remissionis genua flectent (g).

<•) Epist 6. T. 16.

*») Stott eooL ant o. 80—82 (66—67). (g) In 6 folgen Mchs weitere Ka- r«f hmmmuu poti ptmienikm (Bibel- pitel : De nomtne revtrtemUwm ad stellen)» De eo, quod nen peleti iml»-

882

Über XLVni.

Über ILYm. De regiombiis censns (a)

(Capitola V).

Cap. 1. Da divinone regionis eennu in III partes.

Joseph totam Egyptam adeptns partem heredibus reliquit et censum Pharaoni adqaiBiyit; et quae Dei Bunt, Deo di- spensatione juBtissima ; populas Israel partem Deo dabit et censum Caesari, et aliam sibi reservabat et heredibas post se. Sinodus ^) : Omnis hereditas sub censu regts et ecdesiae alligata, in tres partes dividatur. Prima pars heredibas sine Sorte detur, secunda regibus, Christus enim dicit : Pro me et te Petr0| tertia vero Deo^ ut Domini est terra et reliqua. Hieraniniua : Apte tertiam partem Deo dant, qui sub tribus personis virunt ; tertiam partem regi , qui regit et fnlcit ec- clesiam cum Deo et hominibus^ et tres ordines cohmnarum in templo leguntnr: primus lignearum sine tegminO; hoc est subjecti, secundus cum argen to, significat reges, tertins cum auro, significat principes catholicos. Ortg&nes ait : Notandum, quomodo argenteae et aureae suam partem regunt, ita et ligneae. Et notandum, quod aureae et argenteae ligno aedi- ficatae sunt, quia ecdesia et regnum a mundialibus constitu- untur et fnlciuntur.

^) Veig]. oben XXXIL 18. Anm. b.

imn Dto cf MMufe (deegl.), Sinod. m^imtent. definmt : Anrigae fidelee qtuundiv in eqoitando ftierint» ez- commnnieandi sunt (L o. 4); De homo perdäo im modieo (BibelsteUen, Hi- stör, eoclee., Hieron.), Ih Umgo tpaiio MNfiri Ml brmri tmmaio (Bibel- ■teilen), De «o, qmd non Ueei ki§

m eokMiaÜon: 9m»im9. QnioQn- qne in illictto mstrimonio ftiexint^ post penitentiam non debent fieri in uia domo neo ee inrioem cmim «mo- ris oopolare. PtUttrmt = Patrio. Syn. n. c. 17, 8m»iu9 Hiitmmuu*

yix Tel mnlier cum rererti ftierint ad Dominnm poet peoeatom sanni, neo in nna ecol.esia oonTeniant, neo Sit inter eos salatatio, neo benefidom, nee Tisns neo ooUoqniam, neo de nno fönte potom bibant, neo alnninns inter ntnunqae fiat, Uoet ntroqne oonfeotna sit senis; De ea nmdem

Com alfeetna peooati defeoeiit et amor illieitas non fit, eos in nna babitare oella. Smodm remtmm ^ Bynod. IL Patrio. o. 11.

(a) De regimm eemeu : 8. i. Der ganae Titel fehlt 6.

Üb. XLYin. Ci^. 1. 2. 8. 4. 6. lab. XTiTX. Cap. 1. 288

Cäp. 2. De tota substantia Itbera Deo daicL

Dominus in evangdio ‘) : Si vis perfectuB esBe, vade et vende omnia et reliqua, qnia ‘) Domini est terra et pleni- tado ejus. Hinc Petras ait : Beliquimus omnia propter te et reliqua.

Cap. 3. De parte mundi dimiUenda in manUma mundi, ei

totum Deo detur.

Sieronimue : Unusqnisque , qui fbgit a muiido; partem snam in manibus mundi relinqnat; quia Joseph fiigiens reliqnit pallnm in manibus mulieris, ita Christus relinquens linteamina sola posita resurrexit; ita Petrus a carcere fugiens ab angelo suscitatus dimisit vincula; ita et Moysi dicitur^ ut über in- traret in locum sanctum.

Cap. 4. De jure regia eccleeiae non retraJiendo,

Hieronimus : Sicut homines legitimi in conjugio non sepa- randi| quia dicitur : enmt duo in came una, et quod Dens conjunzity homo non separet, ita quod ecclesiae datnr^ aut in censum regi, aut in venditionem peractam^ aut in testamen- tum datum.

Cap. 5. De eo, quod regia et episeopi ctequalis ait eenaua.

Binodua Hibemenaia ^) ait : Omnis, qui ausus fuerit, ea^ quae sunt regis aut episcopi furari , aut rapere aut aliquid in eos conmiittere; parvipendens displicere^ VII ancillarum pretium reddaty aut Vll annis peniteat cum episcopo vel scriba.

Liber XLIX. De martyribns (Capituia xv).

Cap. 1 (a). De exordio martyrum. Primus martyr Abel, cujus sanguini terra aperitur, ut yoz

*) Ifatth. 19. T. 21. *) 1 Corinth. 10. t. 2«.

*) Bynod. Hiben. o. 8 : JPalr»MW dieit … in meliMn BoHmHü. 8. 141. (a) In 6 ttebt Toran ain Kapitel : Ik wjwmh atar^m ans Ind. Ktym.

984 ’ LflMr XLEL

sangniniB fratris tai däinal ad me de terra. Bi&ronimMM : Haec secanda maledictio terrae fiiit post primam illam, quae dicitnr ad Adam : maledicta terra in opere too, et ceteri prophetae, quorum sangais efixisus est usque ad Zachariam filiam Barachiae, qui inter templum et altare oocisns est^ cujua sanguis captivitatem filiis iBrael in terra mala intulit In novo aütem testamento post Cbristum Stephanus primus martyr fuit, cujus sang^s coelum apemit et ceteri innamerabiles.

Cap. 2. Db eo, quod ntdla dütantia sH martyria et baptüaiu

’ Binoduä Nieena : Inter confessionem baptismi et confes- sionem sanguinis non discemimns martjrium; ubi tota ba- pdsmi sacrameikta continentnr; baptizatos fidem suam confitetur coram sacerdote, interrogatos respondet et boc martyr fadt coram persecutore; ille post confessionem spargitur oleo vel spargitur aqua, hie aspargitur sang^ine vel intingitar igni; ille manus impositione pontificis acdpit spiritum sanctum; hie loquutorinm spiritns sancti efBcitar, dum non ipse loquitur, sed Spiritus patris per illum loquitur; ille communicat eucha- risHam in communicatione corporis Christi; hio ipse in Christo commoritur; ille renuntiat mundi actibuS; hie ipse renuntiat ▼itae; iHi peccata dimittmitor, in isto penitus ezting^tor.

Cap. 3. Da fdicüats fnartyrum per infiddüatem martyrü

adquaeeüa.

Sieronünus ait : Martyres felices sunt, si enim ad tempns infelices sunt^ sed in eternnm felices, quia in brevi adquesie- runty qood per longum tempns ezpectabant Inde tollerandns est meror brevis, ut aetema adquiratnr vita.

Cap. 4. De divereie auppUcüe marhfrum.

Hieronimua : Mnlta genera supplidorum sunt, alios in- proviso icttt inmersos jngnlo gladius stravit, alios cruds pati- bulum adfizit, in quo mors et provocata et repulsa provo- catur ; alios hirsutis serra dentibus attrivit^ alios armato ferro insulcans nngula sparsit, alios beluina rabies morsibus detrun- cando comminuiti alios ab intimis viscerum per cutem pressa Tis verbemm rompi^ alios effossa terra Tiventes operuit^ alios

Cap. 2. 8. 4. 5. 6. 7. 8.

28ft

altamdimersos in morte pnuocipitiaiD fregit; alios in se pro- jectoB aqua replendo sörbnit, alios edax flamma nsque ad cinerea depasta consumpsit, alioB snffocatio manns strangalavity alios membromm divisio dire ramis divisit, alios carcemm conclasio dirä finivit

Cap. 5. De irammtgraiione martt/rum, hoc est rdiquiarunu

PopnluB Dei yeniens de Aegjpto ossa Joseph secnm asportavit in terram Canahan ; über Matthei manu soa scriptus cnm reliquiis suis translatus est; ossa Lucae et Andreae trans- lata snnty ossa Johannis baptistae translata sunt ad Hierusalem et Caput ejus repertum est Uli miliario ab urbe ; caput Pauli de lacu translatum est et Bomae bumatüm est (b).

Cap. 6. De martyribue pro nobia intercedentOma.

Oregorius : Tunc pro nobis sine uUa dubitatione sancii martyres intercedunt, cum aliquid de suis yirtutibus in nobis recogDoscunt

Cap; 7. De tuUalüiis martyrum in quadtcyestmia non agendie.

(MoDsa L 241.)

Binodtu Laudacensü ^) : Non oportet in quadragesima natalitia martyrum celebrari, sed eorum sancta commemoratio in diebus sabbatorum et dominicorum fieri convenit

Cap. 8. De tribua modie, quibue transmvUantur marhfrea, AgueUnua ait : Tribus causis martyres transmutandi sunt

<) Laodio. o. 61. (b) In 6 folgen iwe! Kapitel : De tr ammm UUione martyrum. In libro Hilarionifly cnjos eorpns faratne est disetpolQB ejus Edchias, portens de CTpro ad monasterinm proprinip In Biria et statim enm in eodem ortolo tena operoit Bed postqnam Pale- •tinae nnotaa Tir andi^it Etiohiiu perrezit Cypram et nmolana Teile ■e in eodem habitare ortolo, nt diH- genter coftodiae snspioionem ab iUia tolleret» onm ingenti Titae aoae peii-

cnlo decem forme meneea oorpns tjuB ftaratna est, qaod ad sna deferene, totis monaohoram et oppidomm tor- bis proeeqnentibQa, in antiqoo mona- sterio oondidit iUeta tonica et ca- oollo et pallio et toto corpore, qnasi adbao Tireret intervogantit qne flagrante odoriboa (f), nt düibotom (nc) nngnentis pntaretnr. Ih <o, ^uoä dmpUx peeeaimm «fl muUefa ju9^ wuurtfffg (Aognstin.).

286 Über XLIX.

Primai cum necessitas peraecatomm loca eomm adgraTaverit^ secunda, cum difficultas locornm fuerit^ tertiay com malomm societate gravantiir.

Cap. 9. De hanare martyrum aliquändo mtgranie, cum reU-

quiis aliquändo remanente.

Hieronimuä : Notandum, cum tranBrnatantar; alü de martyribus; cum bis hoDor conmigrat^ aliis vero transmatatia honor in locis eomm non ccBsat

Cap. 10. De resurrectione transmtäatarttm martyrum.

Origenes ait : Alü putant^ eos in loco cineris resürrectoros, alii in loco ossinm. übi enim caput fberiti illic omnia membra congregabuntor. Ezecbiel vidit ossa accedisBe ad osBa, anum- qnodqne ad jnncturam siiam; et prophetante eo Buccrescere nervoB et carneB et postea entern extenBam. Inde Bpiritnm a quatnor ventiB in ea flantem.

Cap. 11. De honare Dei ad marh/rea non adferendo.

Isidorus ^ ait : PatreB inBtitneront Bive ad imitationem, BirCy ut meritiB eomm conBociemnr ac orationibuB adjnvemnr^ ita tarnen, nt nnlli martymm; Bed ipBi Deo coronanti mar- tyrcB honor deferatnr; qnamviB enim conBtitnamuB altaria in memorÜB martymm, qniB BacerdoB dicit : offerimuB tibi Petre, ▼el offerimuB tibi Panle, Bed dicit : offerimuB Deo, qoi martyres coronavit Eo enim cnita coIimnB martyreB, qno Bancti ho- mineB in hac vita colnntnr, hoc CBt conBodetate. UnnB enim CBt DeQBi coi nnnB coltuB adhibetnr et debet, non angelo vel martyri vel animae Banctae, qoiBquiB in huno errorem de- labitor, corripiator.

Cap. 12. De eo, guod non intendü epiritus martyrum, quae

ayuniur in mundo. (Monao. L 170.)

Aguetinue : Aliqnando fallacibuB visiB hominoB mittuntor in magnoB errorCB; convenit enimi mortaoB noBcire, quid hie

*) De offlo. L 86. §. 1—4.

Cup. 9. 10. ll. IS. 18. 14. 16. 987

a^tor, sed dum bic agitnr, postea aodiunt ab his, qui hinc ad eo8 pergnnt moriendo. JBteraninus : Omnes de corpore migrantes terrenomm obliviscontur. Cum enim praeparationem suae beatitodmis conspidanti aatiati intuito (Äelestiumy ter- renae non recordantor passionis, et cum peccatores sup- plidomm memorea poenis torquentor, Buavitatia terrenae et caromm recordari non posaunt

Cap. 13. De eo, quod necessüate vtdent, quaa htc aguntwr.

(Monao. L 171.)

Hierimimua : Alii putant, quod spiritus mortuorum pos- aunt yidere alia, quae bic ag^tur, quando neceaaarium eat aut illia aut nobia, non aolum praeaentia, aed et praeterita et fiitura apirittt revelante.

Cap. 14. De eo, quod non omnea nu>rtui hoc poseunL

(Monaa L 171.)

Hteronimua : Non omnea mortui poaaunt yidere ea, quae bic aguntur, aicut non omnea praevident bic cuncta, niai pro- pbetae.

Cap. 15. De eo, quod martyrea nominandi euni martyrea, qui

jprompti euni ad martyrium,

Chregoriue ‘) : CbriatuS; cum interroget Jacobum et Jo- bannem; et diceret: poteatia bibere caficem^ quem ego bibi- turua aum ? Beaponderunt : poaaumua ; illo autem reapondente 1^ bibetia quidem calicem meum, pronuntiat, eoa martjrrium paa- auroa eaae. In quo intelligi datnr, quod Johannes , cujus sanguis non eat effuaua, martyr babendua eat

‘) Dialog, m. 26.

988 Ub«r:L.

Liber L (a). De reliqniis in deserto

(Capitala HI).

Cap. 1. De eo, quod mitUi homtnea Dei in deserto eqndii sunt, tU ab angdü frequentareniur ei a rnaUi püarentur.

Origenes ait : Moyses homo Dei in monte Phasga Be- pnltuB est, ut ab angelis semper frequentaretnr et a maiia vitaretur. Item : Aren in monte Or Bepoltus est Item : Paa- luB beremita in deserto et ceteri in desertis hnmati sun^ nam et ipse Dominus a malis gravatas, sive in desertnm, sive in montem, sive in mare sepe fngiebat.

Cap. 2. De eo, quod non minus religviae in deserto posüae

frequeniantur a Deo et angeUs*

Christus ‘) dicit : Ero vobiscum onmibus diebus usque ad cönsümmationein. Origenes ait : Nön tantum scimus, vivos a Deo adjuvari, sed etiam mortaos visitari et adjuvari. In vitQ monachorvm i LegimuSi quosdam martyres in desertis sepultos ab angelis mane et vespere visitatos, et ad sepulchra eorum ymnos cantare.

Cap« 3. De eo, quod magis visilantwr martgres in deserto

humaii, quam inier malos homines.

In vitas patmm le^mus : Martyres inter malos sepultos ab angelis visitari, sed tarnen tristes reversos angelos. Inde Dominus ait : Placuerunt terrae sabbata sua. Hieronimus: Sciendum, quod majus culpae est^ angelos ant homines malos fraudare. Item : Post resurrectionem multi audisse voces te- stantur dicentium angelorum : transeamns ex bis sedibus.

1. Eyang. HaÜh. 28. t. SO. (a) Dim Baoh und ein llieil dei folf^den ift in 6 mit dem Torigen Bnohe Teriranden.

liib. L. Ciq^. 1. 2. 8. Lib. LL Cap. 1. 2. 3. 4. 6. 6. 239

Über LL De mortnis in somno yisis (Capitoia vi).

Cap. 1. De mortuü apparentibua vivia.

(MoDM. L 168.)

Agustinua : Apparent mortui vivis, et cognoscunt, quid dicnnty per somninm.

Cap. 2. De causa, qua se ostendutU mortui in somno vivis.

(Monao. L 169.)

Agustinua ait : Alii putant angeliciB operadonibus sive ad vivoram qualecumque solatiiim, ad quos pertinent mortui, sive admonendo humano generi, ut sepulturae prebeatur hu- manitas, quae licet defunctia non opituletur, tarnen culpatur, si in religiositate neglegitur.

Cap. 3. De eo, quod srrore aliquando coniigü, mortuos visos

in somno.

ÄgusHnus : Aiiquando visis fallacibuB homines mittuntur in magpQOB errores et reliqua.

Cap. 4. De causa, qua se ostendunt vivis.

Oregorius ait : Alii ad no8 mittuntur, ut credamus premia esse celestia et penas infernales, sicut enim mulier pregnans mittatur in carcerem, et ibi puerum parturiet, et ibi nutriretur et cresceret, si ei mater sua solem et lunam et atelias et montes et coUes, aves volantes et equoa currentes nominet, nihil aliud, quam carceris tenebras aciret; ita in hac exilii sui cedtate nati homines difiSdunt, an vera sunt, quae audiunt.

Cap. 5. De qualiiaie corporum, quae sumunt mortui,

Oregorius : Qualia sunt corpora, quae sumunt mortui, hoc est spiritalia, sicut sunt post resurrectipnem, et qualia acceperunt Moyses et Helias in monte, sive ufc alii corpora aerea^ quae ad hoc tantum finguntur, ut coram hominibus lo- quantur per visioneuL

Cap. 6. De somnüs. Oregorius ^) : Sciendum, Petre, quod VI modii tangnnt

DUlog. IV. 48.

940 LiberU.

animnm imagines somniomm. Aliqnando namque somnia plenitadine yentris, aliquando inanitate, aliquando yero in- lusione, aliquando cogitatione simal et inliuione, aliquando revelatione, aliquando autem cogitatione simul et revelatione generantnr. Sed duo prima, qnae diximus, omnes experimento cognoscimus; subjuncta autem quatuor in sacrae scripturae paginiB invenimus, aomnia etenim, nisi plerumque ab oculto hoste per inlusionem fierent, nequaquam hoc vir sapiens in- dicaret dicens : Multos enim errare fecemnt somnia, et ezd- derunt sperantes in illis, vel certe : Non auguriamini, nee ob- senrabitis somnia ; quibus profecto verbis ostenditur, cujus sunt detestationis, quae auguriis conjunguntur. Bursum nisi ez cogitatione simul et inlusione procederent, vir sapiens minime dixisset : Multas curas sequuntur sonmia^ et nisi aliquando somnia ex ministerio (a) revelationis orirentnry Joseph preferendum se fratribus somnia non videret, nee Mariae responsum (b), ut ablato puero in Egyptum fugeret, per somnium angelus commo- neret; rursum, nisi aliquando somnia cogitatione simul et revelatione procederent, nequaquam propheta Nabuchodonosor visionem disserens^ a radice cogitationis inchoaret dicens : Tu rex coepisti cogitare in stratn tno, quid esset futurum post haec, et paulo post : Videbas et ecce statua una grandis et cetera; sed nimirum, cum somnia tot rerum quaUtatibus altement, tanto eis credi difficilius debet, quanto, ex quo inpulsu veniant, ÜLCÜi (c) non elucet Sancti enim viri inter inlusiones atque re- velationes ipsas visionura voces aut imagines quodam intime sapore discemunt, ut sciant, quid a bono spiritu perdpiant, vel quid ab inlusione patiantur. Nam si erg^ hoc mens cauta non fuerity per deceptorem spiritum multis se yanitatibus in- mergit, qui nonnumquam seiet multa vera predicere, ut ad extremum yaleat animam ex una aliqua fidsitate laqueare.

(a) fliffteri» : Gmg. (o) faaUm : Gi^.

(b) »fw kn m : Gmg.

Gap. 1. S. 8. 4. 241

Liber LII. De tonsnra (Capitoia vn).

Cap. 1. De exordio Umawrae ecdesiae.

(V«t VL 42.)

laidorua ^) : Tonsiirae ecdesiasticae usus a Nazareis in- cipit, qo] crine servato post vitae magnae continentiam caput radebant^ et capillos in ignem mittebant, ut devotionem Domino consecrarent Inde apostoli hoc exemplum imitantes, quasi divinifl cnltibuB mancipatio Domino consecrantar crine praeciso. Ezechieli didtar : tu fili hominis adsume tibi gladium acutum et duces per cäput tuum, hinc Prisdlla et Aquila in actibns apostolorum vptum fecisse dicuntur.

Cap. 2. Db Petro primo Umso cUrico*

(Vai YL 48.)

Bcmani dicunt : Petrus primus clericus tonsurando usus esty gestans in capite imaginem coronae spineae Christi.

Cap. 3. De quinque catais, quibus tonaua est Peirus.

(Vat YL 44; Monse. I. 172.)

Bamani dicunt; quod quinque causis Petrus tonsuram accepit : prima ; ut praedixi, ut adsimularet spineam Christi coronam, secunda, ut clerici a laids in tonsura discretionem haberent, et sicut in habitu, ita operibus discemerentur, tertia^ ut sacerdotes yeteris testamenti reprobaret susdpiendo ton- suram in illo loco capitis ^ ubi columba super caput Christi descendit, quarta, ut dirisione gannituram (a) in regno Ro- mano suscepturus propter Deum sustineret, quinta, ut a Simone mago christianorum discemeret tonsuram, in cujus capite cesaries ab aure ad aurem tonsa anteriore parte, cum ante magi in fronte cirrum habebant

Cap. 4. De sacramemto coronae in anima höhende.

(Vat YL 45.)

leidorus ‘) ait : Nunc autem in derids signum tonsurae in corpore radendi est (b), sed in anima intus agitur, hoc est^

<) De offio. n. 4. §. 1. 2. *) De offio. n. 4. §. 8. (a) gammShtUm : 4. (b) m earf. ßgmrtUm’ : Isid.

Waff«rfehl«b«o, IrUeb« Kanon. Samml. \Q

948 Liber LU.

qui criminibus carnis nostrae quasi crinibna exoimiiri et iode renovati sensibus, ut radibus comis eniteBcamus expoliantea veterem hominem com actibna suis et induentea novnm hominem, qni renovator in agnitionem Dei, quam renovationem in mente oportet fieri, sed in capite monstratur.

Cap. 5. D^ Corona sacerdotium et regnum signifieante.

Isidortu ‘) : In tonso capite sacerdotium et regnum ec- desiae figuratur in inferiore et snperiore circuli oorona^ thiara enim apud veteres in capite sacerdotum erat, id est dericomm. Unde Petrus ait : Vos estis genus electnm, regale sacerdotium.

Cap. 6. De taneura BrüUmum et solemnüaie et mieetL

Oüdae (c) ait : Brittones toto mundo oontrarü moribus Bomanis inimid, non solum in missa, sed etiam in tonsura cum Judaeis umbrae magis fnturorum serrientes, quam yeri- tati (d). Romani dicnnt : Brittonum tonsura a Simone mago sumpsisse exordium tradunt, cujus tonsura de aure ad aurem tantum contingebat, pro excelientia ipsa magorum tonsurae, qua sola frons anterior tegi solebat , priorem (e) autem au- ctorem hujus tonsurae in Hibemia subulcum regis Loigairi filii Neili (f ) eztitisse Patricii sermo testatur, ez quo Hiber- nenses pene omnes hanc tonsuram sumpserunt

Cap. 7. De excommunicandia clericü, gut non tandeniur tan”

eura Ramawu (Vai VL 46.)

Patricius ^) (g) : Si quis clericus, cujus capüli non sunt tonsi Romano more, debet excommunicari.

“) A. a. O. S- ^

^) Sjn. L PMrio. 0. 6. (o) G«laflMi« : 6. obige Text nur ein Exoeipt In 6

(d) fmacka emm Jmiam» qmmim folgt : De •#, fnad mom §p m i§l

hma niwkrmnJMB : edd. 6. rtm fenim (Qengrens. e. 17, Hie-

(e) Dee Folgende fehlt in 6. ron.), De •#, fnotf wmlivr füukr»

(f ) NmÜM i 8. 4. deUi (BibelsteUen), 0e ifm^bolw m

(g) PftUrim : 6; dieeee ICenneoript mnf i w rm eapom (Angostin.). enthilt den Kanon Tolletindiff. der

lib. LII. Gap. 5. 6. 7. Lib. LTIL Cap. 1. 8. 8. 4. 248

Liber im. De bestiis mitibns (Capitaia ix).

Cap. 1. De nomine ei rebus nocivü hesHae.

(Yat YL 816.)

Hieronimua : Bestia de bessu dicta^ hoc est more feritatis. Item : Qaicquid sevit aut ungxüis aut penna bestia nominatiir.

Cap. 2. De besHa conetringenda , ne daminua ejus reddat,

quod nocet. (Vat VL 817.)

Lex dicit : Omnis, quicumqiie bestiam nutrit et habet, constriogat eam. Hieronünus : In quantum bestia est, in tantum ad nocendum nntritnr. Agustinus : Quicumque no- luerit occidere prozimum sumn, ne enutriat bestiam, si enim nocnerit, reddat animam pro anima, damnum pro damno. Faustus : Ne enutrias bestiam, in quantum enim tibi proderit, tantum prozimis nocet. In vüa monacAorum Egypti : Quidam jejunavit ad Dominum, ut prohiberet bestias suas, et prohibuit, ne devastarent messem heremitae. Item ^) (a) quidam ait: Domine, redde mihi, quod vulpes tuae devoraverunt ; idem gallinas suae matris, et procul dubio reddidit sibi Dens.

Cap. 3. De bubü comupetü.

(Vat VL 2ia)

Lex ‘) dicit : Bos, si cornupetit virum, aut feminam oc- ciderit et mortuus fuerit, bos lapidibus obruetur, et non come- ditur ; et dominus bovis innocens erit, si bos corrupta (b) fuerit ab heri et nudiustertins, nee reclauserit eum dominus occiderit- que hominem , bos lapidibus obruetur , et dominum occident, sive dabit pretium pro anima sua, quantum judices judicaverint

Cap. 4. De tribue neoeesariCs hominis.

(Vat. VL 881.)

JBieronimus : ünusquisque lU necessaria habet, servus,

^) Gregor. Dialog. L 9. ^ Bxod. 81. T. 88—80. (a) Am Rande 1. : Gregorios. (b) eommpela : Exod.

16 ♦

944 Liber UIL

canis, bos; gervus ad operandnm^ canis ad castodiendam, bos ad arandom ; servns ntatar bonis domini sni , cania de mids onminm pascator, bos de berbis et frumento et paleis pascatur.

Cap. 5. De canOms (c).

Hibemenses ‘) dicont : Canis solito catenatus, qnidqmd mali fecerit in nocte, non reddetnr a domino suo, si vero in die violaverit aliquem, reddet dominus ejus. Canis yero pe- corum quidquid mali fecerit in bovello (d) aut in pascuis suo- mm pecorum, non reddetnr a domino suo ; si vero extra fines exierity reddetnr pro eo, quidquid mali fecerit.

Cap. 6 (e). De prima eanü culpa non reddenda ^).

Si canis quidlibet manducet^ prima culpa nibil reddatur pro illo, nisi forte semet (f); quodsi iterum peccaverit, do- minus canis quod oomedit reddat (g).

Cap. 7. De pecore accidente peeua.

(Yai. YL 919.)

Lex ^) dicit : Si bos alienus bovem Tuhieraverit alterius^ et ille mortttus fnerit, vendent bovem viYum et dividant pretium ejus, cadaver autem inter se dividant; si antem sciebat; quod bos comupeta esset ab heri et nndiustertius et non custodivit eum dominus suus, reddet bovem pro bove, et cadaver integrum redpiat

Cap. 8. De päaeibus.

Hibemenses dicunt : Pilax si quid mali fecerit nocte, non reddet dominus ejus, in die vero nocens, reddet

*) Siehe ammm BnlkofdiiiiDgeii 8. 149 ; De oanibns Sinodiis Sapientiiim, o. 1.

^) BnÜMudniixigeii a. a. O. c. 8 und 8. 1S6. o. 68.

•) Exod. 81. T. S6. 86.

(o) Dm EApitol fehlt m 6, statt (f) n. UU tolm : BuiaoEdiniiiaeiL

deteen eteht daeelbet ein Aamig was : A, n. farts rmumtl : 8.

liid, M Hin ElkffmoL (g) si Texo seeondo Tel tertb il»>

(d) Glofse : ^marek i 8. rsTeril» reddetnr quod fecerit Tel oo-

(e) Die folgenden EApÜel fehlen mederit : BnÜMrdnnngen. in 6.

Lib. Lm. Cap. 5. 6. 7. 8. 9. Lib. LIV. Ciq^. 1. 2. 8. 845

Cap. 9. De galUnü.

Htbemenaes dicnnt : Gallinae si devastayerint messem aut Tineam aut hortalum in civitate sepe circamdatum, qaae altitadinem habet nsque ad mentam viri, et coronam Bpinaram habnerit, reddet dominus earnm, sin vero, non reddet Si vero foras ezierint ultra siccatorium, dominus reddet, si aliquid mali fecerint.

Liber LIV. De camibns edendis (Capituia XVT).

Cap. 1. De tempore, -quo caneesstze sunt cames esui hutnano.

(Yat VI. 286; Monio. L 178.)

Isidarua ^) : Carnes in usum hnmanum post diluvium concessae sunt^ quia primo permissae non fuerunt, üt aviditas humana refrenaretur. Inde : lignum pomiferum et herbam dedi vobis in escam. Postea per Noe data sunt cuneta ani- malia in escam, ut natura licitis saciaretur, et inlicitis coerceret dicens : Carnem cum sanguine non manducetb. Veniente autem lege per Moysen haec licentia coercetur et indicantur munda et inmunda (a).-

Cap. 2. De camibus non vetandie, sed tarnen ueua earum

luxuriam gigniL (Monac. L 175.)

Paulus ait : Cames non malae, sed usus earum luxuriam gignit ac nutrimentum est omnium ^tiorum.

Cap. 3. De non manducando cibo, in quo luxuria est

(MoDM. L 174.)

Agustinus : Nolite manducare omnem dbum, in quo luxu- ria gignitur. Inde Paulus : Omnia licent, sed non omnia ad- juvant

) De offio. L 45. 8- 1* (a) In 6 folgt hierauf : Ek um nimm iUieU» (Idd., Yat VI. 887). (Hieron.), De um

846 Über LIV.

Cap. 4. De abstiiMniia in uau camnfm.

Hieronimua : usus camiiini lidtas esti sed in hoc lidto abstinentiam praedicamus.

Cap. 5. De cautUme diasennonia tn eamibus edendia.

(Vat VL S99; Monaa L 174.)

Paulus ‘) : ManducanB non manducantem non spernat, et non manducans mandacantem non jadicet; qpi enim mandu- cat, Deo manducat; gratias enim agat Deo, et qni non mandu- cat, Deo non manducat

Cap. 6. De eo, quod omne antnuU mortuum sine effusüme

sanguinis morHcinum est, (Vat VL 884; Monae. L 177.)

Sieranimus ‘) ait : Snffocatnm ant per manus hominnm gentili more, ant per se ipsüm lege mortis ant per bestias aut per ignem ant per aqnam ant per aliam qnamcnmqne mortis causam efficitur, inlidtum est, morticinum est enim, qnia absque effusione sanguinis emittit vitam et in quo moriatnr anima.

Cap. 7. De decreto Binodi in inlieitis et licitis eamibus*

Sinodus Oangrensis ^) ait : Si quis camem praeter san- gninem et idolis immolatam et suffocatam cum religione mandu- cantem et fide catholica condemnaverit, tanquam spem propter esum bujusmodi non babentem, anathema sit (b).

Cap. 8. De esu piscium valde licito. (Vat TL 888; Monae. L 17a)

Isidarus ^) ait : Piscem sane possumus manducare, quem Dominus post resurrectionem comedit; boc enim nee apostoli probibuerunt. Hieronimus : Esum piscium cum magna gratu-

*) Ad Boman. 14. t. 8. 6. '

“) Yttigl. Canon. Adomnani o. 14. 17 (meine Bolkordniuigen 8. 188). «) a 8 (Dion.). •) De offio. I. 46. 8- 8* (b) In 6 folgt : Ih 90, qwad ear^ featas mtmL Eoofaeiioa. . . . «M ertafg raniffi Ugo^ mnomofwri-

Cap. 4. 5. ft. 7. 8. 9. 10. 11. 18. 247

latione snsdpiiniia et landamas, qnia enm Dominiis Buscepit resurgens. AguHüiua : üna caro est, quae lnxuriam Don gignity hoc est pisciam, sed lex docet, aliqnos pisces inlicitos, ut in scamoBOB et piloBOB et reliqaa.

Cap. 9. De esu avium licüo*

(Yat TL 981 ; Monao. L 179.)

Hierontmua : Caro avium clericis lidta est; Don tarn enim pasdt, quam incitat dolorem, sed et paene totas aves inlidtas lex docet

Cap. 10. De esu ferarum mctxime cervorum licüo.

(Yat YL 888; Monae. L 180.)

Hibemenses dicunt (c) : Caro feramm ad esnm lidta (d), qoia magifl aemginem vitalium, quam saturitatem gignit (e). Quidam eam similem cami reliquae dicunt, quia saturitatem ventris, ut alia caro, praestat, tarnen ecclesia has lU cames esui consecravit

Cap. 11. De esu suium lieüo,

(Tat TL 888; Monac. L 181.)

Ortgenes : Suis inmunda prius, nunc consecrata per Btragem corporum in evaugelio, quasi probata per Imperium in poena. Agustinus : Pecorum nomen bis animalibus aptari seiet, quae in usum sunt bominum sive adjuvandis laboribus, ut boves et equi, et si qua talia, sive ad lanitium sive ad vescendum, ut oves et sues.

Cap. 12. De suibus manducantibus homines.

Theodarus ^ ait : Porci, qui sanguinem gustantes teti- gerint, manducentur, sed si cadayera mortuorum lacerantes manducent, cames eorum non licet comedi usque quo mace- reutur. Item (f ) : Si porcus sanguinem biberit, licet, si tan- tum gustaverit, nihil est

^ Poen. Theod. IL 11. §. 7. 8.

(e) 8modm$ kibemmm : 6. ert licet penitentibiis, non enim tarn

(d) Qt mnlti pntant : add. 8. 4. refeotionem quam aragmem ntalinm

(e) Caro fer. hoc est cerrina a pa- praettal : 6.

trilmi ad oomedendom praeocoapata - (f ) Dieter Abschnitt fehlt in 6.

948 Liber LIY.

Cap. 13. De uu equorum

(Honao. L 188.) ^

Lex probibet Hierenimue antem dicit in conflicta ad Aniabiam : Equus et canis animalia inmnnda sunt semper. Theodorus ^ (g) episcopQB : Equom non probibent, tarnen oonBuetndo non est comedi. Sinodue Carityüieneü : Equnm non probibet ecdesia, aed tainen inlidtom est comedi.

Gap. 14. De morticinis mUbua, et de anünalibus sanguinem humanuni sumentibua, et de cam^ua comeetie a lupie, depied- bu8 et strangulatie animalibus, de comeetia ab aeeipüre et de

equo. (Yat VL 286. 988.)

Theodarus ‘) (b) episcopus dicit : Gred camem mortici- nam non dant porda suis; pellea vero morticinoram ad cal- damenta licet acdpi , 8ed non in sanctum aliqnid. Si pord comedant camem morticinorum , ant sangninem bominia, non abidendo8 credimna, nee gallinas eqnali modo. Animalia, qnae a Inpis sive canibna consrnnantar, non comedenda, nisi pords proiciantnr et canibuB, nee ceims, nee caper, 8i mortui inventi fberint Pisces licent, quia alterins natorae annt Aves et animalia cetera^ ai in retibaa atrang^entor, non annt comedenda. Panlua enim ait : Abatinete voa a anffocato aan- guine et ab idnlatria. Similiter ab accipitre mortificanda. Equum non probibet, tamen oonanetndo non eat oomedere.

Cap. lö. De edendis camibus et omnibus escia, niei ecandali-

eant praximaa.

Paulua *) ait : Alina credit mandncare omnia^ qni antem infirmator, olera manducet; qni mandncat, non mandncantem non apematy et qni non mandncat, mandncantem non jndicet Nam.Dominna iUnm adaampait, qni mandncat, Domino mandn- cat; Deo enim gratiaa agit; ado et coniido in Domino Jean

*) Poen. n. 11. $. 4. *) Poenh. n. 8. §. 7. 11. S- 7. 1. 8. 8. 4. *) Ad BomaiL 14. t. 8. 8. 8. 14. 89. (g) Diflier AlMMdmitt tMt in 8. (h) Das guM Kapüd fehlt in 8.

lib. LIY. Ciq^. 18. 14. 15. 16. Üb. LV. Ci^. 1. 849

Christo^ quU niliil commune est per ipamn, nisi ei, qui aestimety quia commime est (i); ta autem fidem, quam habes penes temetipsum,. habe ooram Deo; si esca scandalicet fratrem^ non manducabo camem in aeternum.

Cap. 16. De eibia infiddium wm nocentibua juada doctrinam, 9% cum graiiarum (actione, ei si non ecandalüant fratrem et

idolotkicis ignoratia eünilüer»

Paulus ^^) ait : Omnia, qnae in macello veniunt^ mandn- cate, nihil interrogantes propter conscientiam^ Domini est terra et plenitado ejus. Et si quis vos vocat ad unum ex infideü- buB, et TultiB ire cmn eo, et omne, quod ante tob ponitur, mandncate nihil discementes propter conscientiam. Si quis dixerit, hoc idolo Bacrificatum cBt, noiite manducare propter enm^ qui nundavit, propter conscientiam alteriuB dico, non propter taam.

Liber LV. De Tera innocentia (Capituia vin).

Cap. 1. De Vera laude innocmiiae.

Agustinus ait : Vera innocentia est^ quae nulli nocet, nnlliuB rei desideratrix cunctos pntet meliores CBse. liem : Non concnpiscit, qnae sunt alterins, in omnibus semper suffi- cienB. liem : Innocentia praecellit jejanium; qui enim je- junaty corpus suum castigat; innocentia vero nihil corruptibile seit, praecellit orationi, qui enim orat^ timet puniri, innocentia vero nescit poenam, ideo non timet; praecellit elemosynae; qui enim elemosjnam dat aut pro bo ipso aut pro amicis, inno- centia vero non habet, quod in se deleat per elemosjnam; praecellit lectioni, qui enim legit, legit, ut loquatur ad Domi- num, innocentia vero non indiget querere Dominum, quia ab eo nunquam recedit, puritas enim mentis invenit omnia studia lectionis. Inde dicitur, cujus cor purum est, non est necesse

^^ 1 Corinth. 10. t. 8^—89. (i) ^mid e am mm me ctft : P«iii

950 Über LT.

litteras doceri; pnritas enim mentis socia est angelonmii conscia divini munerisi nihil ei inTinbile; hi Becuntor agnnm quocumque ierit ; de hia didtnr : qaomm angeli semper Yident fadem patris.

Cap. 2. De mnocmitia pu^rcrum.

In evangdio ^) : Sinite parvnlos ad me venire et nolite eos prohibere; talium est enim regnom coelormn. liem “) : Nisi efficiamini, sicat parvnli isti, non intrabitiB in regnom DeL

Cap. 3. De pueria mtUta quamvia innoceniea.

(Monie. L 188.)

In vüaepairum ‘) : Paer qnindecim annomm male nutri- tUB, mala quaedam loquebatnr verba, quia daemone arreptns in Binu nutritoris male locutus obiit, et nihil meriti post mortem consecatoB. In vüa monachorum : Qnidam puer male usus febre correptus moritur, et pater ejus Ovium episcopmn rogavit^ nt sacrifidum pro eo offerret; qni dixit : qui in vita male ntitar^ oblationem post mortem non meretor Tel non indiget^ sed meritam aetatem adjnvat Paidue ^) ait : Qnando par- ▼ulns eram, at panmius loqaebar^ quando vir factos sum, evacaavi ea, quae parvnli snnt, cum Dominus didt : talium est regnum coelorum, notandum^ quöd non dicit : aetatnm. Hieranimus : Qualitas providenda est, non aetas, aetas enim Fallit

Cap. 4. De vüüs, quae adherewt innocevUiaie pu/&rcrum^

Agustmua : Quae sunt parvuli, fidlatia, instabilitas, cupidi- tas omnis rei, maledicus, perjurus^ gulosus et cetera.

Cap. 5. De duobue genmUme innoeentiae.

AgusUnus : Duo innocentiae genera sunt : falsa inno- centia^ cui aetas non sucddit, et opus, ut in parvulis, vera

1. Karo. 10. t. 14.

*) Matdi. 18. T. B.

*) Gregor. Dialog. lY. 18.

«) 1 CoiiDtlL 18. T. 11.

Üb. LT. Cup. S.S.4.&ft.7. S. IIb. LTL Ci^ t.

Ul

innooentia est, qaae etiam per ooipuB Turile nesoit maliliaini nt in psacis acddere solet

Cap. 6. De eo, quod ncn mmMtamihttr partmli in num m r o jmt-

ß

Sex milia armatomm popnH Dei exoeptis parTulis et muIieriboB numerantur. Similiter qninqne milia in eTangelio mnliermn pamilonmiqae nnmero carent.

Cap. 7. De aeUUe parvuli, jua nihü

BinoduB gaUica (a) : Paryolns uaque ad annosXV (b) pro delicto nihü nisi disciplinam redpiet (c).

Cap. 8. De aetaie antequam eancUimnonialeB quadihei vüa

eorum et mores probata sini.

Ante annmn aetatis suae XII vel XV non velentur.

Über LVI (a). De hospitalitate (Capitula IV).

(Vat VI. 24»— 246.)

Cap. 1. De hoepikUüaie eervancUi.

Patdua ad Hebreos ^) : Hospitalitatem nolite obliviioi, per hanc enim placaerunt (b) quidam angelis hoipitio suioeptii.

^ 18. T. 2.

(») ramana : 6.

(b) JT/I : 4. 6.

(o) potl kmte qmd MimqmU mnU fwrüHmr irihuai : «dd. 6.

(a) In 6 Mt bier am Bnob (66) emgwebobttn : Jh mfmüAm fai fttaf Kapttobi : Jh fiuMl* wmU m&rmäm frwieeißrts mfmUkm im eeektia DH, Binod. bibemeiit. (tMbe oben XLIL 22), ih Itftmmm fnUtUmm k^ fmämm eeeUdme M (BlbeleHnte,

Dt ästest pm fernuk pro diUelo nikü rMtmi (-• LV. 7), Ih fo, i/mi non mwifa l ir n. ■. w. ■■ LV. 6» D$ Jw9§nibu§ Ml« MM ffofmrrn M«ii- Ubm$f enm ad Mino« p^hotielii mm- rin$, 6iao4ai toiiimm. Oportet Alloi ttt com a4 «inM puborlAttf vtMrInI oogafttoff iai axorM duo«?« iai «m- tloratUm profiWrl, •! AIIm Md«in A«Ute iai oMtltetom iai nupil«« «ll- fiiit ▼olontoto piUnii (▼argl. itiHiii LXVL 16). (b) te$u9mu I Pittl.

26S Liber LVL

In wangdio : Egenos TBgosqne ioduc in dommn tuaiii. lUm : Qaerite esurientes, qui luxnrUmmi in divitüs vestris; nota^ quod non solum didt^ eos recipere, sed querere.

Cap. 2. De profech/^

Abraham per hospitalüatem memit andire mTsteria a Deo. Loath per hospitalitatem memit liberari de Sodomia. Baab meretrix de Jericho per hospitalitatem domam anam liberavit Vidna fidelis et hospita prophetarum memit filinm roacitari et vaaa farina repleri. Abdiaa servns Dei in mini- stratione prophetarmn memit accipere gratiam prophetae. OregariuB *) in homeliis : Qnidam princeps aqnam hospitibas ministrans et kvana pedes; qainque viros vidit^ et rerersus IUI tantum invenit, in Boqnenti vero nocte audivit Dominom di- centem ei : hucnsque in membris meis ministrasti, hac vero vice mihi fecisti, ait enim Dominns : qui voa recipit, me redpit In nüa monacharum : Quidam latrones causa predandi vene- mnt ad alium locum^ et omnes monachi cum prindpe suo luminibus captis ad obsequium eoram venerant; quique dans aquam obsequii drca illos, dare vidit et indicavit illis, et illi confesu sunt suam culpam et penitentiam egerant

Cap. 3. De eavendü hoBpüibuB.

In vüoB paPrum : Quidam hospes ad episcopum venit, quem non suscepit Inde ad quendam maritum yenit^ et revelavit illi, quod ab episoopo non est susceptus, maritus vero suscepit illum, qui media nocte surgens, ocddit filium suum, quia demoniacus fnit hospes , quoniam et maritus in vituperationem episcopi suscepit cum.

Cap. 4. De malia hospicio recipiendü.

Bmodua Bomanormn (c) : Qui se ostendunt quasi di- sdpulos esse, et incogniti sunt, adducant secum a firatribusi quibus cogniti sunt, quendam commendantem eos ; si autem

*) VergL in eraag. Lfl». IL lioiiiiL 88. (e) riwma : 6.

Lib. LYT. Cap. 9. 8. 4. Üb. LTDL Gap. 1. 8. 8. 4. 258

non addnxerint (d), dantem testimonimn pro eis, non redpian- tar propter sednctores, qui se quasi discipulos perfectos osten- dtmty sed sunt lupi rapaces. Dominus in evangdio ‘) : Qui redpit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae redpiet Item : Qui pasdt justum, quasi qui pasdt Dominum, qui peccatorem pascit, quasi qui pasdt justum, eo quod homo esunens est.

Liber LVn. De hereticis (Capituia vi).

Cap. 1. De nomine hereUcorum ei eauaa, qua heretici dicuntur.

(Yat y. 70; Monao. L 184.)

Hieranimue z flereticus grece, elector latine, quia unus- quisque eorum snam doctrinam elegit, heresis vero electio interpretatur. Cicero ait, eresim sine adspiratione scribi debere.

Cap. 2. De causa, jua sunt hereHcu (Yat y. 71 ; Monao. L 186.)

Aguednua : Non ob aliud sunt heretid, nisi quod scri- pturas non recte intelligentes suas falsas opiniones contra earum rationem pertinadter asserunt.

Cap. 3. De hereeiarehis.

(Vai. y. 72.)

Hieronimus : Heresiarches elector, ezcelsus latine, hereti- corum auctores, e quibus dogmata et scolae oriuntur, heresiar- ches dicuntur, ut Arrius, a quo Arriani et Arrianum dogma didtur.

Cap. 4. De hereiico vüando poet ecrreptionem.

(Vai. V. 78.)

Paulue ^) ait : Hereticum hominem post unam vel 11

*) IfaftÜi. 10. ▼. 41. *) Tit. 8. T. 10. 11. (d) mU. mUqmtm beme teünit m eot : add. 4. 6.

S64 über LYIL LYDI.

correptioDein devita, sciens, qnoniam hajnsmodi sabyenor est, et delinqnit proprio jndido condemiiatiis. 8inodu$ ait : Defini- iniiB, hereticam esse TitaDdain, sicat enim cancer serpit per membra, ita doctrina ejus serpit in animas. Itmn : Omnis heresis suadibilis est et valde dnlcis, nnde quasi ignis vitanda est

Cap. 5. JDe hereHco non vüanda.

(Va». V. 74.)

Ägwtinus : In quantom heretiens est, non Titandos, sed sermonibns ejus ezpugnandns. Him^tminwu : Perversitas ex- pugnanda est et sermouibus scriptnranun ezcntienda est, qoia, si faciHs ad leTandom, ita fiudlis ad mendnm.

Cap. 6. D6 hereticarum Vbri» legendü ‘).

Episcopus libros g^ntiliom non legat, heretioorom antem libroB pro necessitate vel tempore legat

Liber LYHI. De snbstantiis hominiim (Capitoia V).

Cap. 1. De substaniia hominü pumunda pro peoeaio efus,

(Tat YL SIS.)

Dominas in Oenegi ^) dixit : Maledicta terra in opere tao. In dilnvio tota mnndi sabstantia deleta est propter peccata hominnm. In peccato Pharaonis et Aegyptioram primogenita Bua occisa sunt Pord Oerassenormn pro peccata eomm in- ▼asi a diabnlo mergontur, qnia ipsi prins offendemnt pecora Abraham (a).

Cap. 2. De suietaniia haminü non punienda pro peceaio efut.

(Tat YL S14.)

In Exodo : Deleto Fharaöne et populo ejus in mare rubro; pecora ejus salva permansemnt Item : Ddeto Amalech pecora non delentor. Htm : Deletis Amorreis simQiter pecora ejus non delentor.

*) Btett eod. ant 0. 16 (5). *) 8. T. 17. (a) in 6 folgm noeh Ezoeipta aoa Hiaroii. «nd Oi%«n.

Iah. LVn. Cap. 6. 6. Lib. LYIIL Cap. 1. S. 8 4. 6. Lib. LDL Gap. 1. S. S66

Cap. 3. De tribus rebus Itberie a peccak> .alieno.

(Tat TL 215.)

Sinodue Hibemeneü (b) : Tiia sunt, quae peccata alienanon BQstinent : primo largas homO; si domum Buam cum omnibns commtmem habet^ secundo pe.cora innocentinm, quornm firu- ctQB et labor communia sunt omnium, nihil quaerentia, nisi victam et victus, quo vivunt; non hominiBy Bed Dei, tertio Ber- vuB domino buo fideliter BervienB. Inde HieronimuB dicit : Peccatum domini in Bervum non cadet^ peccatum vero Borvi trauBit in dominum. Inde Balaam oeciBioni paratuB fiiit, niBi per aBinam emendatuB eBset^ et aBina libera fiiit (c).

Cap. 4. De pecore non sumendo ob alicujus peccatum niei

suum. Sinodus JBibemensü dicit : Ut in nihil aliud pecuB dam- netur, nisi in Buum peccatum , Bive hominem ocddendo, sive infirmando; sive aliud pecuB occidendo, Bive fenum, Bive moB- Bem devaBtando.

Cap. 5. De jejunantSms pecoribus cum homintbus imminente

vindidCL. Ninevitae cum pecoribuB buIb jejunant

Liber LIL De dncata barbaromm (Capituia V).

Cap. 1. De eo, qt^d reus sanguinis sü, qui duccttum praAei

barbaris. (Yat VL 222; Monao. L 187.)

ÄgtiLsHnus : XJt mihi videtur, effundeuB Banguinem et praebenB ducatam Bimili conditione punientnr. Sinodus : Qui inducit malum Buper prozimum Buum^ reuB est Banguinis.

Cap. 2. De penüeniia duceniium barbaros. (Yat TL 226; Maliit m. 66.)

Binodus Hibemensis *) (a) ait : Qui praebet ducatum

^) Vorgl. Syn. Lnoi Vietor. o. 4 («mmm Bofsordiiiiiigeii 6. 104). (b) Bib, feblt : 6. (a) Hih. feblt : 6.

(o) In 6 folgt noch ein Gitat ans dem Deuteron.

S66 Libar LIX. LX.

barbarisy XIV annis peniteat Barbaras, id est alienos; quis est alieniis , nisi qni more cradeli et immani canctos prostemit

Uap. 3 (b). Dt jure, quo judicani senatarea XIV amnoB petti-

tentiae dudorunu

Binodui Htbemtnaia *) ait : XIV annos hac de causa nancti sunt senatores, si basilicas episcopomm inoenderinty ▼el si bominem religiosom sive sancümonialem occideriiit vel prostrayerint , sive innocentes de ecclesia- sabtraxerinty dnctor VI (c) annos sna (d) causa, Vll annos alios causa ductonun peniteat

Cap. 4. De dudore, gui non ünplei ofismt ^echm^,

(Yal YL 994; Monaa L 187.)

Ongensä : Omnis qni dndt aIienoS| si effectom animi im- plere non possit, reatom omninm sompsit ütarontfntit : Om- nis, qni dolnm &cit, reatom doli et effbsi sanguinis snscipit.

Cap. 5. De tribua reatAue Judae,

(Yal YL 998.)

Sinodue (e) : Jndas reatnm triam accepit, qni dolam elegit, et indazit alienos, et pretiam doli assamsit Psalmas (f) didt : Viri sangainom et dolosi non dimidiabont dies saos.

Liber LX. De conTiTüs (Capitaia IV).

Cap. 1. De tribua modü, yuAus eccleaia eneenia faeä.

Ut beuedicto maltoram novam domom castodiat, at Dominos per orationes moltitadinis habitatores oonserret, ot sobstantia per benedictiones crescat

Cap. 2. De predicando in eanvivHe. (Val VL 189; Monao. L 985.)

ÄguaHnuB : Qootieseomqae alios invitamosy qoando ordi-

*) Poen. CummetiL IV. 11 (ammm BnlkirdBiiiigttii 8. 476). (b) Das gtuw Km^xUX fehlt : 6. (e) Sm. fehH : 8.

(e) VU : 7. (f ) Dm Folguide fehlt : 6.

(d) md : 7.

üb. TiTX. Cap. 8. 4. & lib. LX. Gap. 1. 9. 8. 4. Lib. LXL Gap. 1. S57

naTimiis ezUbere cibos, nnde caro refidtnr. Jastnin est, ut ant lectionem divinam legere ant aliquid sanctam ex ore pro- ferre stadeamus, unde anima rastentatiir, nee andlla dominae preferator, et ancilla nsqne ad crapulam saciatar, et domma ▼erbi Dei dolcedine non pascatar ; non enim in pane solo vi- ▼it homo, sed in omni verbo Dei, qnomodo non vivit caro sine cibo, sie anima sine verbo DeL

Cap. 3. De scurrüüatffma et turpüoqtma in,canvwio deväandie.

(Vat TL 240; Monao. L S86.)

Äguetinus : Alii vero non solum in convivüs lectionem divinam, unde anima reficiatm*; disBimolant, sed sermonibas otiosis, pro qnibns in die judicii rationem reddent, occnpantnr, aut detractiones scorrilitateaque vel tnrpiloquinm aut ipsi dicunt aut ab aliis audiunt libenter, si non capit anima, unde vivaty quare ei ingeritur, unde moriatur. Binodua • Cleri- cuB inter epulas decantans fidem utique non edificana ez- communis sit.

Cap. 4. De eo, quod non reficienda sunt festa gentium, sed

jejunanda. (Yat TL 241; Monao. L 229.)

Agustinus : Jejunemus, fratres cariasimi, in featis diebuB gentilium, et cum vera et perfecta caritate atultitiam miaerorum hominum lugeamua (a).

Liber LXL De maledictionibns (Capituia vi).

Cap. 1. Quomodo maUdicendi sunt tnbniciL

(Vat VL 263.)

Bcdomon ^) ait : Non sit bonum impio, nee prolongantur dies ejus, sed quasi umbra transeat, qui non timet faciem Dei.

<) Statt. eooL anl e. 62 (76). ^) Ecelesiaat 8. v. 18. (a) In 6 folgt : De convivüs pmt- grena. (Qangrena. o. 11, Dion.). periiuM exkibendU, Binodna oan-

Wiktt«riehl«b«ii, Irtoeh« Kahoo. SmaibI. 17

968 Über LXI.

Patdu» ‘) : ütinam Buccidantnr; qui tos contnrbant. Alexander *) aerariuB malta mala mihi fecit, reddat illi Dens aecundum opera Bna. In Psahno ^) : Bedde retributionem soperbis, sed haec non optantis animo, sed prophetantis dicontur.

Cap. 2. De duobua modü arandi pro «rttmibt!».

(Vat TL S5&)

Ägu8tinu8 : Dnobus modis pro inimids oramna, ut ant emendentur a malift, aut ne mala malia addant Inde Dominus ait : Addam mala malis, et alibi : Necdom oompletae amit iniqaitatea eoram.

Cap. 3. De inimiico proprio non maledicendo, sed inimoo

Dei ei eedeeiae.

(Vint VL 956; Monfto. L 189.)

Ortgenea : Non maledico inimicnm meum, sed inimicam Dei et ecclesiae eJQS, cum enim patitur unum membrum, con- patiuntnr omnia membra. David ^) : Ezurge, Domine, non coufortetur homo. Agustinus : Cum homo confirmatur, eo desia Dei infirmatur.

Cap. 4. De morte inimici non roganda.

(Val VL 967.)

Oregortus : Alius postulat mortem inimid; et quem gladio non potest persequi, oratione persequitnr; vivit adbuc, cui maledidtur et is, qui maledidt, de morte illius reus tenetur, etenim Dominus dtdt, ut diligatur inimicus^ et tamen ro- gatur Domiiys, ut occidat inimicum; et qui sie orant in suis predbuS; contra conditorem suum pugnant Unde didtur : oratio ejus fiat in peccatum. ÄgustinuB : Cum rogemus contra inimicum y contra Dominum rogamus, et nisi spiritus inter- pdlat pro nobis, oratio vertitur nobis in malum. In viUu pairum ^ : Florentius heremita de quatuor monachis ocdden-

*) Galat 6. t. 18.

•) FuiL 9. ad TimoCh. 4. t. 14.

*) 98. T. 9.

«) FMUm. 9. y. 90.

•) Gregor. Dulog. IIL 16.

Cap. 8. 8. 4. 6. 6. 869

tibuB ursum säum dicit : spero in Dominum^ quia in hac vita ante oculos omnium ex malitia sua vindictam recipient^ et secuta est nltio divina, qui percussi a lepra mortui sunt; quod factum ezpavit homo Dei et omni tempore vitae suae debat, homiddam esse eorum pronuntians.

Cap. 5. De dudogo Petri et Chregarii’’).

(Yal VL 858.)

De maledictione Petrus ait : Num quidnam valde grave esse credimus, si fortasse cuilibet ezagitati iracondia male- dicamus? Chregorius : De hoc peccato cur me percunctaris, an grave sit, cum Paulus dicat : neque maledici regnum Dei possidebnnt; pensa itaque, quam gravis culpa est, quae sepa- rat a regno Dei. Petrus dicit : Quid est^ si fortasse non ex malitia, sed ex linguae incuria vel suscitatione contra inimicos Dei, vel in proximum jaculetur verbum ? Oregoriua : Si apud districtum judicem otiosus sermo reprehenditur, quanto magis noxius?

Cap. 6. De maledictionibua legte.

Maledictus ^); qui non honorat patrem sunm et matrem suam, et dicet omnis populus amen. Maledictus, qui errare facit cecum in itinere, et dicet omnis populus amen. Male- dictus, qui pervertit Judicium advenae et pupiUi et viduae, et dicet omnis populus amen. Maledictus, qui dormit cum uxore proximi sui et revelat operimentum lectull ejus, et dicet omnis populus amen. Maledictus, qui transfert terminos proximi sui, et dicet omnis populus amen. Maledictus, qui dormit cum omni jumento, et dicet omnis populus amen. Maledictus, qui dormit cum sorore sua, filia patris vel matris suae, et dicet omnis populus amen. Maledictus, qui accipit munera, ‘ut percutiat sanguinem ipnocentem, et dicet omnis populus amen. Maledictus, qui non permanet in sermonibus legis hujus, nee eos opere pcrficit, et dicet omnis populus amen.

*) Dialog, m. 16.

•) Deoteron. 37. t. 16—88. 36. 86.

17

S60 Über LXIL LZm.

Liber LXII. De benedietionibns (C^itoinm i).

Cap. 1. Lex ^) didt : Venient super te onivenae bene- dictiones istae, ^ adprehendant te, si praecepta ejus «odieris. Benedictos ta in ciyitate, benedictus in agro, benedictos fructoB yentris toi, et firactos terrae taae, et firactas Jörnen- tomm taomm, et greges armentomm toomm, et canlae ovinm toarom, benedicta opera tna, et benedictae reHqniae toae, benedictoB eris et Ingrediens et egrediens. Dabit Dominus inimicos taos, qni insnrgont adversnm te, oormentes in con- specta tao. Emittet Dominos benedictionem soper ceUaria tna, et super omnia opera manoum toarum et benedicet tibi m terra, quam aociperis, et reliqua (a).

Über Lim. De artificio artificnm (Capitoia n).

Cap. 1 (a). Hibemenses dicunt : Si quis artifez opus inertis £M3at, et ferramenta usque ad dimidiom quaesiverit, dimidium pretinm habebit, sinvero, tertiam partem aedifidi sui aodpieti ut sit tertia pars operariis, tertia cibo et ferramentis, unde judices habebunt, hoc est, judex ab artifidbus et judex a praesidenti- bus eodesiae vel castelU, et quantumcumque voluerit, secundum operationem judicabunt, non secundum utilitatem, postea autem artifex habebit pretium benedictionis. Sic judicabuntor et

^) DentaiOD. 2S. v. S u. it (s) lo 6 folgen 2 Bficher, welche Jh kmmm «on kmitmU pt9d uk den fibrigen Handecbriften fehlen : erguriwo nii» pttemm (Origen.) , Ik

LXIL Dt froximiB flaemA (eeehs trihu frmmdtaimAuM MtcmU (Gregor.

Ki|>Hel, Yal VI. 207 — 212) : ih m omeL). LXIIL Jh nlmüö «f

mm a q uo q u t ptaetmiß frommU not pU- tUoüliamB eoew (Tier Kmpttel , Tal

kiU$ JMM teeUtiMiÜeus «we pemiUmM VL 247—262) : Dt ee,

(Bibelettate, Angnstin., Hieron., Vita Imidmm tu (AngotÜn., leidor.), DU moneohor.), Dt m, qmod tmmtpntqut Ut, pim etmÜmmUmr mtütmii» (Bibel-

iKmiiU rt frtaimo mo (Bibel- dtUe), Dt mödtraü^mt H emtitdim ehafte, Hieron.), Dt mm imuUtmdo am (deagl.). Dt pMhmr ^Mmt ala-

9iet, mte afpüai , ttd »tpiwngitt ^atmt vtm (Angnatin.). ttpütt (Bibelcital) , Dt äiftrtmiim (a) Daa Kapitel fehlt : 6. fmmüiat, CkritH ti ftafteli’ (Angnatin.),

Lib. LXIL Cap. 1. Lib. hXOL Cap. 1. 9. Lib, LXIV. Cap. 1. 2. 261

alia dona. Qai vero nolnerif secandnm hoc concilium facere, fiat ezcommunis, et nemo eam accipiat, et in morte carebit commnnione.

Cap. 2. De dedicatione navi edifieiu

(Monao. L 194.)

In dedicatione tabernaculi magna solemnitas cum Judeis fuit Ita in dedicatione t^mpli in Hiemsalem, ita et in re- edificatione ejus. In annalibtAa JSamanorum : In dedicatione ecdoBiae sancti Petri magna facta est solemnitas. In chronicis: Sab Philippe in dedicatione Komanae (b) post reedificationem ampUcatomm murorum magna fiiit solemnitas. Ita in dedi- catione Constantinopolis sub Constantino. In evangdio ^) : Facta snnt encenia in Bierusalem, hoc est novae dedicationcB. Inde hnnc morem cuBtodit ecclesia.

Liber LXIV. De anguriis (Capituia vni).

Cap. 1. De Christianis non debenMus querere divinoHonea

vel auguricL. (Monao. L 196.)

Agustinfts : Admoneo vos pariter^ nt nullus ex Yobis karagios et divinos et sortilegos requirat^ quia, qoicnmqne fecerit hoc malum, Btatim perdiderit baptiBmi sacramentom, et continuo sacrilegus et pagannB ef&cttor, et nisi grandis ele- mosina et prolixa penitentia Bubvenerit^ in perpetuum peribit

Cap. 2. De inanüale bonorum oporum, quamdiu sü m hoc

observatione. (Monaa a. a. O.)

ÄgtuUnue : Peribit, qni sapradictis malis; .id est in cara- gÜB divinisque et araspicibuB vel filacteriis, et alÜB quibaslibet aagnriiB crediderit, et si jejonet et si oret et si largaB elemo-

*) Johann. 10. t. 29. (b) Komme : 8. 4.

268 Liber LXIV.

sinaB faciat et si corpaBcolum auuin in omni adflictione cm- ciaverit, nihil ei prodeiit, quamdia in illa obseiratione fiierit

Cap. 3. De poena dtvimuionü hujus.

Lex ^) dicit : Vir aive mulier, in quibus phitonicus vel divinationis fiierit (a), moriantor, lapidibus obruent eo8| et sangois eonim ait super eos.

Cap. 4. De aerviemtOma auguriis et inspectione ecripturarunu

(Monao. L 196; Monao. IL)

Binodus Agatheneia *) ait : Non pretereundum est id, quod mazime fidem religionis infestat, quod aliquanti clerici sive laici studeant auguriis^ et inspectione scriptararum fatora pro- mittnnt^ quamdia enim quis in hoc scelere permanserit, ab ecciesia alienus fiat

Cap. 5. De penitentia Chriatianarum diviiuUianea obaervan-

tiunu (Mouus. L a. a. O.)

Binodua Anckirüana *) : Qui divinationes ezpetont more gentilinm; quinqae annos peniteant.

Cap. 6. De augurita nan obaervandia, ai vera ainL

(Monao. a. a. O.)

Aguatinua : Quid fadamas, si aug^ria ipsa vera adnnn- tiant ? De hac re scriptara nos contestatur et admonet dicens : etiamsi vera dizerint; nolite credere eis.

Cap. 7. De cauaa, qua phta dctemonea aciunt, quam haminea.

(Monae. a. a^ O.)

laidorua *) ait in ethimologiarum : Demones a grecis dictos ajunt, quasi demnas, id est peritos rerom mnltarum. Unde solent aliqua responsa dare, inde est enim illis cog^itio

) LeTit 20. T. 27. *) Agath. 0. 42. ‘) Ancyr. e. 28 (Dion.). *) Etymol. Lib. 8. o. 16. 16. (a) tfirUug : add. LeTit

Lib. LXIY. Cap. 8. 4. 5. 6. 7. 8. Üb. LXV. Ctp. I. 268

reram plus, quam infirmitati hamanae, partim subtiliore sen- 8U8 acumine, partim experientia Iongi88tmae vitae, partim per Dei ju88nm angelica revelatione.

Cap. 8. De licentia Ohristiana. (MoDM. L 197.)

Agustirms : Nullu8 ex vobis obaervet^ qua die de domo saa exeaty et qua die iterum revertatar, quia oranes diea Dena fedt aequales j ut factus e8t dies primus et secundaa et reli- qua. Sed qnotiea vobia quacumque parte fuerit neceasitaa pro- ficiendi^ signate vos signaculo crucis in nomine Jesu Christi^ ajmbolum et orationem dominicam cantantea fideliter; securi de Dei adjntorio item agite dicentes cum apoatolo : quia no8 separabit a caritate Christi et reliqua. Boni enim Christiani nee probatione nee tormentia separantur a Christo, tepidi vero et negligentes interdum otiosis fabulis, et si vel leve damnum pertalerinty continuo scandalizantur.

Liber LXV. De anima (Capituia vni).

Cap. 1. De statu anitnae.

(Monac L 198.)

Steronimus ait : Non confirmo de statu animae, utrum de coelo sit lapsa^ ut Pjthagoras et omnes Platonici et Origines, an ipsam substantiam Dei, ut Stoici et Manichei, an in thesauro habeantur olim conditae, ut alii ecclesiastici stulta persuasione fidunt, an cottidie a Domino fiant et mittantur in Corpora, ut pater modo operatur, et ego operor, an simul cum corpore nascuntur, ut corpus a corpore, sie anima ex anima. Ego vero non dico, animam hominis de Deo esse, quia Dens solus immortalis est, et inmutabilis et incorrupti- bilis et inpassibilis. Lactaniiits ait : Alii animam ignem esse dixerunt, alii spiritum, alii sanguinem. Ignem dicunt, quia vivificat corpus, spiritum, quia spirat per membra, sanguinem, quia cum sanguine migrat

264 Liber LXY.

Cap. 2. De sepietn substatUns aittmae.

(MoDM. L 199.) Ägustinus dicit de anima : Dum contemplatnr Bpiritos, dum Bentit sensuB, dun intelligit menSy dorn disceniit ratio, dam Yult Yolantas, dum recordatar memoria , dmn membra ▼igent, anima nnncupatur.

Cap. 3. Dt tribua partSbus anknae, Abraham ^) plulosophus ait : Tres partes animae rant : rationabiliB, irascibiliB, concapiscibiÜB , cum ergo aliqaem ex bis effectiboB (a) via noxiae obsederit pasBioniB, pro illiuB cor- mptione vitio nomen inponitur, nam A rationabilem ejuB partem ▼itiomm poBtis inficerit, cenodoxiae vel elationiB, invidiae, Buperbiae, presnmptioniB, hereseos vitia procreabit; et si ira- Bcibilem vnhierayerit BenBam, fiiroremi inpatientiam, triBtitiam, acidiam, poBiQanimitatem , cmdelitatemqne partoriet; Bi oon- copiBcibilem cormperit portionem, gaBtrimargiam, fomicationem, filarg^riam, avaritiam et desideria noxia terrenaqne generabit.

Cap. 4. De dcmtcüio amünae, (Monao. L 900.)

Agu8linu9 : Qnidam domidlium animae in pectore, qni- dam in capite arce eA%e dicont, sed mnlti eam per totom corpuB e^w diffiiBam dicont

Cap. 5. De vüa corporis et animae, leidorus ‘) : Vita corporiB anima, vita animae DenB, et Bicot corpuB mortnum OBt Bine anima, ita anima mortoa est Bine DeO| quantnm corpus frangitur, tantum mens ab inlidta appetitn revocatar. Hteronimua in comment Mathei : De corde, inqnit, exennt malae cog^tationes, erg^ animae prind- pale non secundum Platonem in cerebro, sed jnxta Chriatam in corde est

Cap. 6. De dialogo Oregorii *) et Petri. Quomodo anima incorporea ab igni corporeo poBsit afffigi?

<) Cmuml CoUal XXIY. o. 16. ^ SeoteDt L 12. %, 1. •) Dialog. lY. 29. (a) afed. : Caaa.

Cap. S. 8. 4. 6. 6. 7. 8 886

Peims : Qaomodo res incorporea a re corporea teneri atque affligi posBit, ignoro. Oregoriua respondit : Die, qaeso, te apostates spiritns a celesti gloria dejectos corporeos an in- corporeos sospicaris ? Petrus : Quis sanus sapiens esse spiri- tns corporeos dixerit? Chregorius : Grehenne ignem corporeum, an incorporeum esse fateris ? Petrus : Ignem gehenne corpore- nm esse non ambigo, in quo certum est, corpora cmciari. Chregcrius : Corte reprobis dictora est veritas in fine : Ite in ignem aeternum; qui praeparatus est diabolo et angelis ejns. Si igitnr diabolus ejusqne angeli, cum sint incorporei, corporeo sunt igpiie cruciandi, quid mirum; si animae et antequam recipient corpora, corporea sentient tormenta.

Cap. 7. 172t rectpiunbur aninuie justorum ante Judicium. De dialogo Oregorii^) et Petri. Petrus Si nunc ante resurrectionem corpomm animae justorum reci- piuntur in coelo ? Chregorius : Hoc neque de Omni- bus justis fateri possumus, neque de omnibus negare; nam sunt quorundam jtfstorum animae, quae coelesti regno quibusdam adhuc mansionibus differantur, in quo quid aliud rationis invenitur, nisi quod de perfecta justitia aliquid minus habuerunt Item ^) : Luce clarius constat; quia perfectorum animae moz ut ab hujus carnis sarcina exeunt, in coelestibus sedibus recipiuntur, quod et ipsa per se veritas adtestatur dicens : ubicumque fuerit corpus, iUic congregabuntur aquilae, quia ubi ipse redemptor noster corpore quiescit, illic procul dubio colliguntur animae justorum.

Cap. 8. De eo, guod non est anima pars divinitatis, et quod

non est antequam corpori misceatur. Isidorus *) : Non est anima pars divinae substantiae vel naturae, nee esse eam prius, quam corpori misceatur; sed tunc ea creatur, quando et corpus creatur, cui admiscitur, philosophi dicunt, esse eam prius quam misceatur in corpore, quod verum esse nuUis adprobatur indiciis.

*) Dialog. IV. 26.

») A. a. O.

*) Sentent L 12. $. 4.

S66 Über LXYI.

Liber LXYI De yariis cansis (a) (Capitaia xix).

Cap. 1. De tnoderandü vestAu» chnttianorwn.

(Moou. L S18; Monao. IL)

Hüronimui ait : VestiB nee satis mimday nee satis sordida et nnlla divenitate notabilis, ne ad te obviam pretereuntium tnrba concurrat, et digito demonstreris. HteranimuB : Nemo quippe yestimenta precipna; nisi ad inanem gloriam querit, ut honorabilior ceteris esse videatur, nam quia sola inani gloria preciosius vestimentam qaeritor, res ipsa testatur^ quod nemo Yolt ibi preciosis vestibas indui, ubi ab aliis ▼ideri non posait

Cap. 2. De tr0>u8 eausia, gwSma negUgüur scriphtrui.

(MoDM. L 219.)

Sterammus : Quando videris armarium constractum et non sepe solutom, et libros intus pene conrosos vetastate, de inmonditia cnstodientinm, aut negligentia legentiom aat paa- citate legentinm venire solet

Cap. 3. De sermone ctioso.

(Tai YI. S60.)

ÄgutUnuB : Otiosns sermo est, per quem in hoc secnlo ant in fnturo bonnm non adquiritur. HuranimuB : Otiosus sermo est, qui sine utilitate audientis et loquentis profertur. Chegoriua : Otiosus sermo est, qui vel ratione vel pace caret. Item ^) : Otiosum yerbum est, quod aut ratione justae neces- sitatis aut intentione piae utilitatis caret.

Cap. 4. De Okrütiano.

AgwtinuB dicit : Nisi quis contempserit humana, non potest possidere coelestia, quis Christianum se esse judica^ nisi qui doctrinam Christi consequitur et imitatur exemplum, secl tu illum Christianum putas, cujus numquam pane ullius satiatur esuries, cujus potu sitis non extinguitur, cujus mensam nemo cognosdt, cujus auzilio nuUus pauper fovetur, cujus bonum

) Qreg. BegoL Pastor, m. 14. a. E. (a) In 6 steht das folgende Bnoh : Jh e o a tramt emuU roian.

Cap. 1. 8. 8. 4. 6. 6. 7. 267

nemo seit, cujus misericordiam nemo cogpaoscit, absit appellari filias Dei, qni talis est^ Chrisdanus ille est^ qni omntbus miseri- cordiam fadt, Gbristianus iUe est, qni dolorem alterins quasi proprium sentit, qui ad fletnm fletibus alienis provocatur, cujus omninm communis domus, cujus janua nemini eluditur, cujus mensam nullus ignorat pauper, cujus bonum omnes noverunt, qui die noctuque servit Deo, qui pauper mundo o£Scitur, ut Deo locnples fiat, qui celestia potius, quam terrena desiderat, qui humana spemit^ ut possit sapere divina.

Cap. 5. De tribus j^etütanibua Patricii (b).

JEKbemensea dicunt : Tres petitiones Patricii (c) sunt, quarum prima est, ut bipartitae vel tripartitae re^onis pars ecciesiae propinquiori aliis detur ei (d), secunda, ut non per {uramentum ab aliquo firmetur super ecclesiam infirmam (e), tertia, ut dericus similis quaeratur a laico (f ).

Cap. 6. De eo, guod non prodest, guicguid contra conMütm

Dei (igüur.

Sieronimus in Cammentar. Joncte : Potest prophetae fuga ad eum referri, qui contempsit precepta Domini, et se mundo tradidit, sed non sibi prodest Unde scimus, quae sibi aesti- mant homines esse salutaria, Deo nolente verti in pemiciem. Unde non prodest consilium humanum contra voluntatem Dei (g). Aegypti namque contriti sunt prebentes auzilium, retinere Israhel contra voluntatem Dei, pericUtabatur quoque navis periditantem suscipiens.

Cap. 7. De consilio a pluribue pergvirendo»

(Monao. L 828.)

Origenes : Interroga plures, sed non a pluribus exemplum accipe, ut nolite plures magistri (b) fieri in vobis, etiam de

(b) Palfm : 6. (f) UrUa, ui mjmdieio, cum uUer

(o) Pair, fehlt : 6. eUntm ei Imaim wia fwmi mUmäo,

(d) 0eeL . ilefiir , fM « vkmi&r querat lmeu$ dtriomm , qm emm eU-

i 6. rieo eatUendai : 6. *

(e)Junmi, nnmdiakt iubiraluuU (g) Du Folgende fehh 8. 4. Jhb eee Uw uie : 6. (h) Md^tiAref : 8.

S68

Libor LXVL

sapientibos hoc didtur, qni docent yerbis et oon implent di- Bcipliiiis, at qui discendnnt in infemuin viventes usqoe eomm.

Cap. 8 (i). De calciandü cUncia. (MoDM. L 187.)

In aetSbuB apoBiotarum ‘) : Dixit aatem angdiis ad enm, precmge te et calcia te calig^ taas, et fecit sie. Si ezemplam per hoc datur sine caldamentis non ambulandL

Cap. 9 (k). De hia, gut m ptUarU esse justas et nan swnL

Güdas *) in epistolia snia : Hi dnm pane et mensnra ▼escontnr, pro hoc ipso sine mensora gloriantur, dum aqoa

hm9 fMt iw i rf o (Orfgen.), Jh ••, fm&d

MeU (Sslomoii, Angostin.)» Jh m.

•) 12. T. 8.

*) 8. Councils and eodes. doenm. relaliiig lo GtmI Britam and Inlmd bj Hsddjm «ad Stabbs, Oxf. 1869. YoL L p. 109. 110.

(!) Das Kapitol febH : 8. 4.

(k) Kap. 9^ 17 feblen in 1 , da bier ein Blatt benntgeacbnitten itl Kapp. 9—11. 16—17 und 19 feblen in S» dafür steben bier folgende Ka- pitel : Ih «leliMM (Gregor, in omeL), De M» (deagL), Ih

fniumUs cf remmmgmU» ed (Bibelstellen), De eo, pd miuit 0d dictUamämm, imm äecofiai (detffLV Jh $ mUmU H pdmim fmm. Sihnitr ststnit labbato jejonandam et qnbi- tarn feriam ncnt dominicam obser- Tandam, labbato die Dominnm in ae- polero positam omnes ejos disdpoli jejonsMey tantom die dominioa aoei- pere gandii qoantnm aeoepit hietibiii, et ideo aabbatnin jejmiänilnm, eni sit possibile, a nomine antemt eni in- postibUe dloimos, qaod non potest, non qnseriL» ih mnmmm stiem (An- gnstin., Gregor., BasiL), He ssrs hsaüm (Gregor.), Hit ee, qmsd nsm

Dm

Heu (Jobsnn. metiopoL), Jh fmim Momdolf s ccmel e, fmHisr m itfm^ du, Sinodns romana (vergL oben XVL 14). Mit letsterem Kiqnlel sdiUelkt die Ssnunlong : Finit eano- nnm ooUatio. Hieranf folgen noeb einige Abedinitte : Bomani dieon^ oomam bierosolimilanonini tonsoram fore , enjos tonsuae origo in lege a naaareia oeptt In novo vero a Cbristo Jsooboqae Alpbeiepiaooponun epiaoopo so deinoepe oeteiis. ^be- sisnoram item rsaa ei^ita intsotas barbas, ab Jobanne ersngelists do- cent, qni in bso oontnmelis, qnsm pro Cbxisto psMOS est, Icto tsnos pesMTersTit Itam cintslis FStose bsbitatawes cnicem Tcitice gestsre scribont, qoam Andreas spost Do-

Cap. 8. 9. 10. 11. 19. 18. 869

ntontnr, simiil odii poculo potantnr. Dum sanctis fercnlis ve- acnntar; detrectationibua (1) utuntiir; dum vigiliia expendunt, aliquos somno presaoff vituperant, jejunium caritatiy vigilias juatitiae; propriam adinventionem concordiae, danaulam eccle- aiae, aeveritatem humilitati, postremo hominem Deo antepo- nnnt; hi jejunant; quod nisi per aliqoaa virtntea adfectatur nihil prodeaty qoi vero caritatem perficiont cum cithara apiritua aancti, dicunt qoaai pannus meDatroate omnea jnatitiae noatrae.

Cap. 10. De honore saibtUu

Hieremiaa ^) didt : Cuatodite animaa veatraa et nolite portare honera in die aabbati, nee inferetia per portaa Hieru- aalem, et noiite portare honera de domibna veatria in die aab- bati et omne opua non fadetia in eo.

Cap. 11. De lege Domini redtanda die noctugue ab oratione

aaeidua,

Esdras ^) dieit : Et legerunt in volumine (m) Domini aui qnater in die et quater in noete (n) confitebantur et adorabant Dominum Denm anum.

Cap. 12. De dvücUe non mane aperienda.

NemictB ^) (o) didt : Non aperiantur portae Hiemaalem uaque ad calorem aolia.

Cap. 13. De causa inopiae noatrae.

AmbroriuB didt : Canaa inopiae noatrae avaritia eat ; ideo avea coeli pabulia non indigent, quod invidere aliia non no- ▼eront.

*) 17. ▼. 21. 22.

■) Esdr. IL 9. ▼. 8.

•) Eedr. II. 7. ▼. 8.

mini oerto Tezillo praefixit in orine, capat ooronm, qnam reges xomani

nt quam Terbnm praedicaret, Boy- ant in bellis ant in nrbe re^ nte-

thia habita ostenderet. Item Petras bantor. Explioit

apost peragrata omni caosa oonta- (l) dmm bra/^miioMmM : 4.

melioso habitn affectns Komam Tenit (m) voL Ugi$ D. : Esdr.

et per spiritom magis ntile oonsiliam (n) t. noeU : fehlt Esdr.

ratos, depoaita oontamelia dnzit (o) Hieremüu : 4.

270 Liber LXYI.

Cap. 14. De saluU perpetua nonnisi per laborem adguirenda,

(Monao. L 284.)

laaias (p) ait : Salus illa perpetua amissa turpiter per voluntatem (q) fortiter adquiritor per laborem, si nihil fnerit in labore arduum, nihil erit in virtute pretiosnm.

Cap. 16. De üeranda condudüme cau$a tempestatü etpluviae*

In JEsdra ^) : Et respondit universa multitado et dixit voce magna : juzta verbum taum ad nos sie fiet, veromtamen quia multus populos est et tempus pluviae, non sustinemus Stare foris et opus (r) unius diei vel duorum, vehementer peccayimus.

Cap. 16. De pubeinbtta.

(Monao. I. 248.)

Sinodua Bofnana : Oportet filios, ut cum ad annos pu- pertatis venerint, cogantur aut nzores ducere aut continentiam prosectari (s) ecclesiae ; filiae vero eadem aetate aut castitatem aut nuptias elegant voluntate patema.

Cap. 17. De dericia non reHnendia in locis suis ei non i$a

ut majores.

Sinodua Nicena : Non retinendi sunt clerici in propriis ecclesiis, si periculum vel persecutio vel inquisitio melioris regnlae eos compellat, majores vero gradus non oportet pro- prias^deserere ecclesias, sed onmem necessitatem illis imponi.

Cap. 18. De eo, quod monere meliua est.

Patriciua ^) (t) didt : Satius est nobis neglegentes prae- mouere, ne delicta abundent (u), quam culpare quae sunt facta. Salomon^) : Melius est arguere, quam irasci.

V) Esdr. L 10. ▼. 12. 18.

*) Synod. L Patridi Im Anf. (Braus T. IL p. 801).

*) Lib. eoeleaiaal 20. t. 1. (p) Ore^oTNc« : 6. (s) profUmi : 4.

(q) 9olmpiui«m : 4. (t) PaUrmt : 6.

(r) Pp. nan eH ui^. d. i Eadr. (a) im — ahimd. fehlt Patria

lib. LXYT. Cap. U. 16. 16. 17. 18. 19. Üb. LXYH. Cap. 1. 3. S71

Cap. 19. De eo, juod non jejunandum in die dominico.

Binodus Bomana ^^) : Qai die dominico atndiose jejunaty noD 6686 catholicus credatur. Sinodue Gangreneia ‘^) (v) : Si quis propt6r contiD6iitiam, quae putatur, aut contumaciam in cÜc dominico jejunat^ anathema 8it.

Über LX Vn. De contrariis cansis (a) (Capituia vii).

Cap. 1. De eo, guod nan debei amnia judex volubilia esse in judicio, et e contra mutare mendatüinu

(MoDAO. L 202.)

Pilatus ‘) ait : Quod scripsi; scripsi. Sieronimus : Judex 6tatuat et non commutet; si enim mutaverit; degradetur. E contra Paulus : Omne nodum iniquum dissolvetur. Hiero- nimua : Mutare melius est; quam statuere, quod verum esse non yidetur.

Cap. 2. De tarditate conductionum et earum brevitate.

(Monao. L 208.)

Balomon : Noiite judex esse dto. Item : Nolite judicare

^•) Butt eccL ant. o. 64 (77). ^*) Qaogr. c. 18 (Dionys.). ^) Evang. Johann. 19. v. 22.

(▼) Carfa9M». : 1.

(a) Die oben abgedruckten sieben Kapitel dieses Baches finden sich in 6 an dieser Stelle nicht, sind viel- mehr nnter Terschiedene andere Bficher Tertheilt Der Abschnitt : Dt eantrarü» eausU enth&lt anch in 6 sieben Kapitel (Yat. TL 259—264), deren Ueberschriften folgende sind : Dt exempio nan operandi ntbUmibus gradibus ei eenim operandi eüam epieeopo (Bibelstellen), De ^eemflo peregrinandi et e contra reaumendi in loeo proprio et faciendi ookmtatem

i in eo (desgL, Angostin.), De

licentia ChritHanorwn in dbit ei e contra eadem eoereenda (Bibeleitate), De maUdicendiM inimicie ei e contra non maledicendiM (desgL), De UMe non retinendii ei e contra wuUi» non dandii (desgl., Origen., Hieron., Si- nodm$ decrevit, libros familiäres extra nrbem non debere abstoli [sie], sed cohibexi ad otilitateni legentiom, Annal. Hebreor.), De mmobilitale doctrinae ei e contra moMitate ^Bibel- steilen), De Deo non obUoieeendo m proeperie ei e contra non negando in advereii (desgL).

979 Liber LXTIL

ante tenapna. Job *) : Causam quam neaciebam, diligentissime investigabam. PoIrtbiW : Non oportet jadices tarn veloces esse in jadiciOi donec sciant, qnod pravum iiat, qnia dictom est : Noli jndez esse cito. Isaias e contra : Vae mihi, qoi tacui. HieronimuB : Corte peccatom est longias, veritatem tacnisse. Salamon : De questione muliemm sive prolongatione temporis interpretatas est Christus de censu Cesaris sine mora judicavit Nathan Dayid sine mora judicavit Petrus Ananiam et Saphiram sme mora judicavit

Cap. 3. De eo, quod judicmn oparieai tria observare, probare eine diaerimiine, judicare sine mora, verum non tacere.

(HonM. L SOS.)

Origenea : Omnis judex debet mendatium destruerO; fal- laoem reprobare , verum sine mora judicare, Uudem de eo non querere.

Cap. 4. De seoerüaie vindidae et efu$ indulgentia,

(MoDsa L S06.)

Lex 5) : .Qui efiunderit sanguinem innocentis, sanguis ejus effundetur. David ^) : Dens ultionum, Dominus Dens ultionum, usque judicas terram. Item ^) : Letabitur justus, com viderit vindictam usque peccatoris. Hieremias *) : Hale- dictus homo, qui prohibet gladium suum a sanguine. In novo ^) : Verbis Petri Anania et Saphira ezanimes cadunt Hieronimus : Dum parcunt peccatoribus sacerdotes, ecclesiae moliuntur interitum. Item : Qui non occidit latronem, ipse perdit inopem. Mortificat animas, quae non moriuntur, et vivificat animas, quae non vivunt Item : Non morientem quippe mortificat^ qui injustum vivificare nititur, et qui reum a supplicio solvere conatur. Item : Qui occidit in gladio, oportet eum in gladio

•) 29. ▼. 16.

*) Deuteron. Sl. t. 7. 8.

*) PMüm. 98. ▼. 1. S.

■) PMlm. 67. T. 11.

•) 4a ▼. 10.

*) Aet i^ost 6. T. 6. 10.

Cap. 8. 4. 5. 278

occicii. Agustintis : Qnae est ista vanitas, uni parcere et omnes in diacrimen addacere; poUuitur enim populus uno peccante. Lex e contra : Ne menior sis injuriae civinm ta- orum. David ^) : Misericors et miserator Dominos , patiens et multae misericordiae. Item ^) : Si dereliquerint filii ejus legem meam, usqne non dispergam ab eis. Chrütua ^^) : Dili- gite inimicos vestros. Item ‘^) : Si non remiseritis hominibns peccata eorum, non remittet vobis pater vester celestis, qni in celis est. Item ^’) : Superexaltat misericordia Judicium. Pe^rua ^’) interrogavit : Si peccaverit in me frater meus^ quo- ties dimittam ei, usqne septies. Veritas respondit : Non dico usque septies, sed septuagies septies. Dominus ^*) oravit pro Judeis : Pater ignosce illis. Sic et Stephanus dizit ^^) : Domine Jesu, ne statuas illis hoc in peccatum, nesciunt enim, quid tBLcinat,

Cap. 5. De reatu rearum in defendentes eoa veniente, et e contra in defendentes eos bona animo non veniente.

(Monaa L 206.)

In lege : Tribus Benjamin defendens reos civitatis unius tota deletur et exterminatur. Item ^^) : Josias nisus est de- fendere CharcÜamis a Pharaone Necanone occiditur, qui dixit nuntiis missis, non venio adversum te, sed pugno aliam domum^ ad quam Dominus me ire praecepit Hieremiae proclamat : Profiigos Domini non defendas. Item : Profugi Domini fu- gientes in Aegyptum deleti, sed et Aegypti susdpientes eos similiter e contra. Abraham non solum Loath justum defendit et desolvit de manu regum, sed et Sodomitas inimicos Dei.

*) PBalm. 86. t. 15.

*) ▲. a. O. 88. ▼. 81. 84. 10) Evang. Matth. 5. ▼. 44. ti) Evang. Johann. 20. ▼. 28. ^) Jacob. 2. ▼. 18. ») Matlih. 18. t. 21. 22. “) Luc 28. ▼. 84. ») Aet apost 7. ▼. 69. M) ParaUp. 86. t. 20. 21. Wa8 8«rsehl«b«n, IriB«b« Kanon. Samml. 18

974 über LXVIL Cap. ft. 7.

Item : Saab meretriz defendena nuntioB Jean inimioos Hiericho cam tota domo salvatur. Item : Defendit Jesu Gabaonitas inimicos Dei et landatar; scmras, quod civitaa refiigii non Boluxn defendit jnBtam, sed injustam, ut aciatur causa ejus.

Cap. 6. De fu/rto graväer puniendo et e contra lemUr

puniendo, (Ifonao. L 207.)

Exodus ^^) : Si quis foratns fberit bovem ant ovem, et in occiderit vel vendiderit^ nsque convictos nozae morte moria- tnr. Salomon ^^ e contra : Non grandia colpai ai qnis fiira- tos fberit y fiiratar enim, nt eaorientem animam impleat. Paulus ^*) : Qoi fiirabatar, jam non {turetuT; aed laboret ma- niboa, ut habeat, nnde tribnat indigentibaa.

Cap. 7. De juramento solvendo et ejus non solvendo.

(Monao. L 208.)

Si^) mulier in aetate pueUari in domo patna aui ae jura- mento conatrinxerit, si pater ejus andient vota; statim, ut oon- tradixerit, vota ejus et juramenta irrita erunt, nee tenebitor obnoxia. Saul juravit Jonathan ocddere, et non ocdsua ea^ nee in hoc culpatur, quia juxta voluntatem auam juravit et non- Dei. Omnem iniquitatem , oppressionem et injustitiam, quod est Judicium sanguinis, licet enim gladio non occidi^ Toluntate interfidt, nee malum videt; felix enim consdentia, quia nee audit nee aspicit malum, pleniusque ejus perfectionem designans. Didt enim, in munimentis tantum saxorum sub- limitatem habere inmobiüum, yidelicet et in Christo aposto- lorum panemque et aquas fideles legem Dei videlicet ao- cepisse (b).

»») 22. ▼. 1. n. ff.

“) PK>T«rb. 6. T. SO. <*) Ephas. 4. T. 28. **) Nnmer, 80. t. 4. 5. (b) In 8 ■ehUeftt die Sammlung ti e9 emi mmmm «f im ri m§ (?). mit den Worten : Bue UBqus RmUh

Zusätze und Berichtiguiigen.